Trung Đông bốc lửa : Mỹ và Israel tấn công Iran, thế giới đứng trước rủi ro chưa từng có

Le Figaro ngày 03/03/2026 nói về "Cú sốc địa chính trị từ cuộc tấn công của Mỹ và Israel". Một sự thay đổi chế độ ở Iran sẽ gây ra hậu quả cũng quan trọng như sự kiện bức tường Berlin sụp đổ hay Liên Xô tan rã. Căng thẳng lan ra toàn khu vực, đặt ra những câu hỏi lớn về tương lai chính trị, kinh tế và an ninh toàn cầu.

Khói bốc lên sau một vụ nổ ở Tehran ngày 03/03/2026 khi Israel và Mỹ tấn công Iran. via Reuters - Majid Asgaripour

Cuộc chiến tranh giữa Mỹ và Israel với Iran tiếp tục là chủ đề chính của thời sự quốc tế hôm nay. Le Monde ra số đặc biệt "Iran : Nguy cơ chiến tranh lan ra khu vực", Libération nhận định "Tình hình nóng bỏng từ vùng Vịnh tới Lebanon". Le Figaro nhấn mạnh "Bị đánh ngay trung tâm, Iran trông cậy vào chiến lược gây hỗn loạn". La Croix chạy tít trang nhất "Chiến tranh Trung Đông : Đối mặt với bất ổn", nhật báo kinh tế Les Echos tính toán "Cái giá mà thế giới phải trả cho chiến tranh Iran".

Trong khi Mỹ và Israel tiếp tục oanh tạc, các vụ trả đũa của Iran gây căng thẳng trong khu vực. Những căn cứ Mỹ và hạ tầng dân sự bị drone, hỏa tiễn tấn công ở Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Qatar, Bahrain, Jordan, Oman, Iraq. Iran phong tỏa eo biển Ormuz, giá dầu tăng cao.

Canh bạc lịch sử của Trump và Netanyahu

Le Figaro nhận xét Donald Trump đã chấm dứt 45 năm thận trọng : từ 1979, tất cả các tổng thống tiền nhiệm đều có ý định triệt hạ chế độ Tehran chống Mỹ, nhưng đều lùi bước trước nguy cơ. Libération lo ngại, điều gì sẽ xảy ra nếu chiến dịch quân sự vượt khỏi tầm kiểm soát ? Mỗi ngày trôi qua, xung đột càng lan rộng, đe dọa trở thành vấn đề quốc tế. Đã đành khi trừ khử Ali Khamenei, Donald Trump và Benjamin Netanyahu đã tống khứ được một bạo chúa đôi tay đẫm máu khỏi hành tinh này, nhưng liệu họ đã thực sự cân nhắc đến những rủi ro về sự hỗn loạn ở cấp độ địa phương, khu vực và thậm chí quốc tế ?

Vấn đề của Trump là ông cần kết quả nhanh chóng, cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần, những người ủng hộ không thể chấp nhận sa lầy và càng không nếu quân nhân Mỹ bị thiệt mạng. Tehran hiểu rằng sẽ có lợi khi làm rối loạn tối đa thương mại quốc tế, hàng không và thị trường chứng khoán, gây tâm lý chống đối ông Trump. Về phần Netanyahu đã nhân thể nhấn chìm miền nam Lebanon dưới những trận bom, để có thể tái đắc cử vào mùa thu tới.

Trong bài xã luận, Les Echos nhận định, chẳng ai tiếc nuối nếu chế độ đáng ghê tởm của các giáo sĩ sụp đổ. So sánh với vụ cho đặc nhiệm bắt Nicolas Maduro ở Venezuela có vẻ hơi khập khiễng, nhưng nhờ các cơ quan tình báo mang lại cơ hội tiêu diệt Khomenei, mà Donald Trump quyết định tung ra chiến dịch quân sự. Le Monde mô tả chi tiết về cuộc chiến trong bóng tối mà Hoa Kỳ và Israel đã tiến hành từ 10 năm qua.

Những câu hỏi vẫn còn đó : Điều gì sẽ xảy ra nếu toàn bộ khu vực bùng cháy và cuối cùng, người dân Iran vẫn nằm dưới ách thống trị của các giáo sĩ Hồi giáo ? "Si vis bellum, para pacem" : Nếu muốn chiến tranh, hãy chuẩn bị cẩn thận cho hòa bình. Một số người sẽ nói rằng Châu Âu không thể giảng đạo đức về luật pháp quốc tế và ngoại giao, vì đã sống dưới sự bảo hộ của Mỹ từ năm 1945. Họ có lý : Cựu lục địa già chỉ ngồi ở ghế phụ, chứ không phải ghế của tài xế (ngoại trừ Ukraine). Tuy nhiên, canh bạc của Donald Trump là rủi ro đáng kể.

Cú sốc địa chính trị : "Trục tội ác" bị tấn công

Le Figaro nói về "Cú sốc địa chính trị từ cuộc tấn công của Mỹ và Israel". Một sự thay đổi chế độ ở Iran sẽ gây ra hậu quả cũng quan trọng như sự kiện bức tường Berlin sụp đổ hay Liên Xô tan rã. "Trục tội ác", con quái vật ba đầu Iran-Nga-Trung Quốc vốn từ nhiều năm qua chống đối các nước dân chủ phương Tây, vừa gánh chịu vết thương trầm trọng : Một chiếc đầu vừa bị rơi với cái chết của đại giáo chủ Khamenei, và nay trận oanh tạc của Mỹ và Israel đe dọa trái tim của chế độ.

Hai chiếc đầu khác là Trung Quốc và Nga, cũng như trong "chiến tranh 12 ngày", cực lực lên án nhưng không muốn cứu giúp đồng minh. Quá xa, quá tốn kém và quá nguy hiểm cho Trung Quốc, còn Nga thì bất khả vì đã dốc toàn lực cho cuộc xâm lăng Ukraine, và Kremlin nay không còn cần đến Iran để sản xuất drone. Trong ba ngày oanh tạc, Washington đã tái lập quyền lực răn đe của Mỹ, nhắc nhở các cường quốc xét lại rằng Hoa Kỳ luôn là đại cường số một thế giới, Trung Quốc và Nga chỉ là hạng hai.

Trung Quốc lo cho ảnh hưởng ở Thái Bình Dương và Trung Đông

Bắc Kinh lo lắng, liệu tổng thống Mỹ vốn hứa không mở thêm mặt trận mới, liệu sẽ bảo vệ Đài Loan hay không ? Nếu tổng thống Mỹ vượt qua được thách thức – làm chế độ Tehran sụp đổ, chấm dứt chương trình nguyên tử Iran, cắt đi nguồn sống của các nhóm khủng bố trong khu vực – có nghĩa là giúp ổn định Trung Đông, Donald Trump hay người kế nhiệm sẽ rảnh tay, tập trung sức mạnh quân sự và ngoại giao ở Thái Bình Dương. Chắc chắn Donald Trump sẽ đến Bắc Kinh ngày 31/03 với vị thế kẻ mạnh trước Tập Cận Bình.

Les Echos cho rằng hai tháng sau vụ bắt Nicolas Maduro ở Venezuela, cuộc tấn công vào Iran mở ra một cuộc khủng hoảng ngoại giao mới cho Trung Quốc : Mất một đối tác và là nguồn cung dầu lửa. Những năm gần đây, Bắc Kinh lợi dụng việc Iran bị quốc tế trừng phạt để xích lại gần Tehran. Năm 2016, Tập Cận Bình đích thân sang Iran – chuyến thăm đầu tiên của một chủ tịch Trung Quốc kể từ 14 năm, dẫn đến năm 2021 đôi bên ký kết đối tác chiến lược 25 năm. Trung Quốc cũng đưa Iran vào Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (OSC) năm 2023 và khối BRICS năm 2024.

Cái chết của Ali Khamenei gây lo ngại cho Bắc Kinh vốn đã gầy dựng trong nhiều năm mối quan hệ với chế độ thần quyền, dù Đảng cộng sản Trung Quốc chủ trương vô thần. Khoảng 12-18% lượng dầu lửa nhập vào Hoa lục được mua từ Iran với giá rẻ mạt vì Tehran không thể bán dầu ra thị trường quốc tế. Eo biển Ormuz bị phong tỏa khiến Trung Quốc phải đa dạng hóa nguồn cung. Nhìn ở góc độ này, cuộc khủng hoảng Iran nghiêm trọng hơn Venezuela vì Caracas chỉ cung cấp 4% dầu lửa cho Trung Quốc.

Putin bỏ rơi đồng minh dù Iran cầu cứu

Nhưng cú đòn này là nặng nề nhất đối với Nga. Tháng 12/2024, Vladimir Putin đã bị mất đồng minh Bachar al-Assad ở Syria – nay lưu vong tại Moskva. Đến tháng Giêng 2026, đối tác Nam Mỹ Nicolas Maduro ở Venezuela biến mất, và giờ đây Iran đang lụn bại. Tehran là một trong những đồng minh chính đã cung cấp drone và vũ khí để hỗ trợ Putin trong cuộc chiến với Ukraine. Trong "trục tội ác", ông ta chỉ còn lại Bắc Triều Tiên. Và Trung Quốc, nhưng với sự bấp bênh trước một liên minh bất bình đẳng.

Tổng thống Nga lên án "sự vi phạm trắng trợn đạo đức và pháp luật", tuy ông ta vốn coi thường cả ở Ukraine lẫn trong nước mình. Trên các mạng xã hội Nga, những blogger và dư luận viên lo sợ, liệu một ngày nào đó Donald Trump sẽ tấn công Nga như với Iran, hay thuyết domino có thể lan đến tận Moskva ? Một số người lưu ý là tổng thống Mỹ đã chặt đầu chế độ Iran trong 48 giờ, trong khi Nga từ bốn năm qua vẫn chưa làm nổi với Ukraine.

Một cách gián tiếp, cuộc can thiệp quân sự này có thể làm nước Nga của Putin yếu đi. Vladimir Putin thường giúp đỡ các bạn bè gặp khó khăn, nhưng đã bỏ rơi Syria, và nay là đồng minh thân cận Iran dù Tehran đã cầu cứu. Kremlin thậm chí còn từ chối kích hoạt hệ thống phòng không S400 và chiến tranh điện tử từ các căn cứ ở Syria. Bình Nhưỡng và các nước khác đã hiểu : Nga là "đồng minh" trừ khi mọi chuyện trở nên nghiêm trọng. Ngược lại, Volodymyr Zelensky hoan nghênh việc tấn công Iran.

Câu hỏi đặt ra là, Mỹ trừng phạt việc Iran câu giờ trong đàm phán, và liệu có thúc giục Moskva chấp nhận ngưng bắn ở Ukraine ? Một nhà ngoại giao cho rằng cũng như Khamenei, Putin không hề muốn nhượng bộ.

Khu vực Trung Đông sắp lật sang trang mới

Hệ quả là vô cùng lớn, cho dù hãy còn quá sớm để đánh giá. Iran và khu vực sắp sửa sang trang, sau cuộc cách mạng Hồi giáo 1979. Bởi vì khi chiếc đầu của đao phủ rơi xuống và dân chúng vỗ tay hoan hô cuộc oanh tạc, thì không còn có đường lui.

Nếu một chính quyền thế tục và thân phương Tây lên thay, những quả bom của Israel và Mỹ mang lại lời hứa ổn định cho khu vực xưa nay là thùng thuốc súng. Cánh tay nối dài của Iran là Hezbollah và Hamas có thể bị bóp nghẹt và diệt vong, chấm dứt mối đe dọa từ hỏa tiễn đạn đạo, nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân ở Trung Đông giảm xuống. Trong trung hạn hay dài hạn, là sự hòa giải giữa Iran và Israel, mở đường cho Saudi Arabia tham gia hiệp ước Abraham.

Ván cược của ông Trump vừa rủi ro vừa mang lại hy vọng. Người ta nói rằng chỉ oanh tạc khó thể thay đổi được một chế độ, nhưng Milosevic, "đao phủ vùng Balkans" đã sụp đổ một năm sau chiến dịch oanh kích của NATO năm 1999 ở Serbia và Kosovo. Các cuộc oanh kích của Anh-Pháp-Mỹ vào Libya năm 2011 đã dẫn đến thất bại của đại tá Kadhafi. Khả năng gởi bộ binh vốn là lằn ranh đỏ.

Các chuyên gia hình dung hai khả năng : hoặc những người kế nhiệm cứng rắn xuất thân từ Vệ binh Cách mạng sẽ đẩy nhanh chương trình nguyên tử, hoặc một chính quyền Hồi giáo mới chấp nhận các điều kiện của Mỹ như Venezuela. Dù sao đi nữa, chế độ Iran không còn phương tiện để đe dọa các láng giềng như trước do đã yếu đi rất nhiều sau khi bị Israel trả đũa sau vụ thảm sát ngày 7 tháng 10, rồi đến chiến tranh 12 ngày. Về phần các chính khách Châu Âu, với Iran hiện nay hay Nga trước đây, thường run sợ về tình trạng bất ổn ; nhưng tại Iran những người dân mơ đến tự do không ngại ủng hộ cuộc oanh tạc của Mỹ và Israel.

Ba sai lầm chiến lược của Tehran

Le Figaro cũng phân tích "Ba sai lầm chiến lược của chế độ thần quyền Iran". Oanh tạc các vương quốc dầu lửa vùng Vịnh là tính toán sai trái của các giáo sĩ, bên cạnh sự u mê về ý thức hệ.

Sai lầm chiến lược đầu tiên là khi đe dọa trực tiếp Israel, chế độ Iran đã tự chuốc lấy rắc rối. Israel không phải là một quốc gia yếu đuối, mà là một đất nước giàu có, cần cù, kiên quyết tự vệ. Khi Trump trở lại nắm quyền vào đầu năm 2025, lẽ ra Tehran cần thận trọng hơn và có những nhượng bộ ngay lập tức, chẳng hạn như công nhận quyền hiện hữu của Israel trong biên giới năm 1966 và từ bỏ việc làm giàu uranium vượt quá 4%.

Sai lầm chiến lược thứ hai là ưu tiên việc xây dựng trục Shia ở Trung Đông (gồm Iran-Iraq-Syria-Lebanon-Yemen) rất tốn kém, thay vì đáp ứng các nhu cầu kinh tế thiết yếu của dân số trẻ và đang tăng nhanh của Iran.

Sai lầm chiến lược thứ ba vừa mới xảy ra : Tại sao Iran lại ném bom các quốc gia vùng Vịnh, là những nước đã làm mọi cách để thuyết phục Trump không gây chiến ?

Ưu thế quân sự và tài chánh Mỹ : Hai mặt của tấm huy chương

Về khía cạnh kinh tế, ông Hippolyte d'Albis, giáo sư trường kinh doanh ESSEC cho rằng ưu thế tài chánh và quân sự của Hoa Kỳ là hai mặt của cùng một tấm huy chương. Sức mạnh của quân đội Mỹ khiến đồng đô la có vị thế áp đảo, và nhờ tăng nợ công mà Washington có thể tiến hành những chiến dịch can thiệp vũ trang.

Đồng minh tốt nhất của đồng đô la là tình trạng bất ổn địa chính trị : các nhà đầu tư tìm mua trái phiếu nợ của Mỹ, được coi là tích sản có thanh khoản chắc chắn nhất thế giới. Ưu thế tài chánh gắn liền với ưu thế quân sự, giúp Hoa Kỳ trở thành hiến binh quốc tế - quốc gia duy nhất tự cho quyền lật đổ các nhà lãnh đạo đương nhiệm. Can thiệp vào Iran, ông Donald Trump không hành động một cách phi lý, mà ngược lại, ông đang theo đuổi chiến lược thống trị toàn cầu đã có trước ông và rất có thể sẽ tồn tại lâu hơn cả ông.

Thụy My