Iran : Quốc tế nên can thiệp hay không trước các vụ độc tài thảm sát dân chúng ?

Giá dầu lửa tăng vọt, chiến tranh lan rộng tại Trung Đông vẫn là chủ đề chính của các báo hôm nay 12/03/2026. Les Echos đặt vấn đề "Iran : Một cuộc can thiệp bất hợp pháp nhưng phải chăng là chính đáng ?". Theo nhật báo kinh tế, có thể nói rằng trước một Hội đồng Bảo an đang tê liệt, trách nhiệm bảo vệ của cộng đồng quốc tế là chủ chốt.

Một phụ nữ trước tòa nhà bị phá hủy ở Tehran, Iran ngày 12/03/2026. © Reuters/Alaa Al Marjani

Donald Trump và chiếc bẫy dầu lửa

Le Monde nhận xét "Cuộc chiến của Donald Trump trong chiếc bẫy dầu lửa". Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua từ sau cú sốc dầu lửa năm 1973, nhưng thời cũ vẫn đang phảng phất trong hiện tại : một cuộc chiến ở Trung Đông, giá vàng đen tăng vọt, mối lo toàn bộ nền kinh tế bị ảnh hưởng.

Ông Donald Trump có thể tự khoe đã dự báo đúng về sự thống trị của nhiên liệu hóa thạch : Dầu lửa luôn tác động đến địa chính trị và kinh tế thế giới. Chỉ cần giá dầu vượt ngưỡng tâm lý 100 đô la một thùng hôm thứ Hai 09/03 là đủ để thị trường và các chính phủ lo sợ. Tuy vậy bối cảnh đã khác. Cách đây 53 năm, dầu lửa chiếm gần phân nửa nhu cầu, cấm vận của các nước Ả rập khiến giá tăng gấp bốn chỉ trong vài tháng. Mỹ lúc đó chuyên nhập dầu, những hàng người dài trước trạm xăng, chiếc bẫy suy trầm đe dọa.

Nay vàng đen chiếm chưa đến 30% nhu cầu năng lượng, các nguồn cung đa dạng hơn làm giảm trọng lượng của Trung Đông. Hoa Kỳ trở thành nhà sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới nhờ cuộc cách mạng dầu từ đá phiến. Các nguồn năng lượng thay thế từ điện gió đến nguyên tử thu hút đầu tư gấp đôi dầu lửa. Nhưng lượng dầu tiêu thụ của thế giới cũng đã tăng gấp đôi so với đầu thập niên 70, và khí thiên nhiên dùng cho hoạt động nhà máy, sản xuất điện, sưởi ấm nhà cửa đóng vai trò quan trọng hơn xưa.

Thiếu nguồn dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz dù chỉ tạm thời cũng thiệt hại cho sức mua và tính cạnh tranh. Một hậu quả khác, đây là món quà cho Nga, kẻ xâm lăng Ukraine. Hoa Kỳ cũng không vô sự, vì giá thế giới ảnh hưởng đến giá xăng trong nước. Ông chủ Nhà Trắng chưa tính đến những hệ quả như lạm phát trước cuộc bầu cử giữa kỳ.

Tính chính danh của chiến dịch quân sự Mỹ-Israel

Les Echos đặt vấn đề "Iran : Một cuộc can thiệp bất hợp pháp nhưng phải chăng là chính đáng ?". Trước việc Vệ binh Cách mạng đàn áp đẫm máu người dân Iran, thế giới có thể làm gì ? Vào ngày thứ 12 của cuộc chiến giữa chế độ thần quyền với Hoa Kỳ và Israel, chưa ai có thể nói mục đích tiêu hủy chương trình nguyên tử và đạn đạo hay thay đổi chế độ có thể đạt được.  Đã hẳn chiến dịch này là bất hợp pháp chiếu theo luật pháp quốc tế - vốn thường xuyên bị Tehran vi phạm – nhưng phải chăng hoàn toàn không chính danh ? Tác giả Sylvie Bermann nhận xét Israel và Hoa Kỳ có động cơ khác nhau.

Nhà nước Do Thái cần trảm chiếc đầu của con bạch tuộc đã vươn những chiếc vòi (Hezbollah, Hamas…) tấn công mình từ nhiều thập niên, và toàn dân đứng sau lưng thủ tướng Benyamin Netanyahu. Đối với Washington, đây là dịp để trả mối thù về vụ bắt các nhà ngoại giao Mỹ làm con tin năm 1979 và sát hại các quân nhân Mỹ ở Beyrut năm 1983. Mối đe dọa từ chương trình nguyên tử Iran đã gây tranh luận về cơ hội "oanh tạc quả bom" ("bomb the bomb" - từ ngữ của thượng nghị sĩ John McCain). Về việc thay đổi chế độ hay dùng giải pháp Venezuela, câu trả lời vẫn chưa rõ.

Quốc tế nên can thiệp để tránh thảm sát hay không ?

Các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc từ lâu vẫn cân nhắc về biện pháp bảo vệ người dân trong trường hợp bị chính các nhà lãnh đạo của mình thảm sát. Tại hội nghị thượng đỉnh Liên Hiệp Quốc năm 2005, Đại hội đồng theo đề nghị của bộ trưởng Pháp Robert Badinter, đã thông qua nghị quyết quy định nếu nếu một chính phủ bất lực hoặc từ chối bảo vệ dân, cộng đồng quốc tế sẽ có trách nhiệm bảo vệ (R2P - Responsibility to Protect).

Trong khi đó người dân Iran vốn có học phải chịu đựng những vụ thảm sát, tra tấn thường xuyên của Vệ binh Cách mạng. Ý thức được sự bất lực khi chỉ có đôi bàn tay trắng, nhiều người biểu tình đã kêu gọi nước ngoài can thiệp, chủ yếu là ông Donald Trump. Đáp trả như thế nào : lên tiếng tố cáo, làm ngơ hay can thiệp ? Chính kết quả chung cuộc sẽ là thẩm phán cho tính chính danh của chiến dịch này trước lịch sử.

Có thể nói rằng trước một Hội đồng Bảo an đang tê liệt, tinh thần R2P là chủ chốt. Nếu thành công sẽ có một sự tái cấu trúc khu vực Trung Đông - nơi các vương quốc giàu có vùng Vịnh được những căn cứ quân sự Mỹ bảo vệ cuộc sống yên bình và xa hoa - nay họ có thể đánh giá cụ thể mối đe dọa từ Iran.

Về phía Nga dù mất một đối tác chiến lược – nhưng không phải đồng minh – thủ lợi nhờ giá dầu cao để tiếp tục cuộc xâm lăng Ukraine. Về phía Trung Quốc, dù Iran chiếm 13% nguồn dầu nhập khẩu nhưng đã phát triển năng lượng tái tạo và nguyên tử, đa dạng hóa nguồn cung ; có thể làm ngơ và sau đó nối lại quan hệ với các nhà lãnh đạo mới. Nhưng về lâu về dài, có thể tác động đến ảnh hưởng Bắc Kinh lên các nước phương Nam, nhất là khối BRICS + và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (OSC) mà Iran vừa gia nhập.

Mục đích của Hoa Kỳ và Israel đang dần khác nhau

Tương tự, Le Figaro nhận định "Giữa Mỹ và Israel, mục đích chiến tranh bắt đầu khác biệt". Các vụ tấn công vào các kho dầu gây ra khói đen và mưa a-xít tại Tehran khiến lần đầu tiên Mỹ tỏ ra không hài lòng với đồng minh Israel. Cho đến nay đôi bên vẫn sát cánh trong cuộc chiến, với sự hợp tác quân sự hoàn hảo, phân công nhiệm vụ và mục tiêu tùy theo năng lực của mỗi quân đội. Đây là cuộc chiến tranh đầu tiên mà các phi công Israel chiến đấu bằng tiếng Anh. 

Nhưng khi giai đoạn hai bắt đầu nhằm tấn công vào các thủ lãnh và cơ sở hạ tầng của dân quân cũng như Vệ binh Cách mạng, mục đích của hai đồng minh không hoàn toàn trùng hợp. Cũng như Israel, tổng thống Mỹ muốn phá hủy chương trình nguyên tử và đạn đạo, vô hiệu hóa Hezbollah và ­Hamas, chặn đứng việc cung cấp drone cho Nga, hủy diệt hải quân Iran để độc chiếm việc kiểm soát eo biển Hormuz. Ban đầu Donald Trump muốn lật đổ chế độ Tehran, sau đó mới nghĩ đến giải pháp như Venezuela.

Mục đích của Israel chưa bao giờ thay đổi : tống khứ các giáo sĩ, chấm dứt các lực lượng tay sai. Đối với thủ tướng Benyamin Netanyahu, đây là cơ hội hiếm có, và trong danh sách các mục tiêu là 450 kg uranium đã làm giàu. Nhưng Donald Trump đang vội vã : MAGA bất mãn, bầu cử đến gần, ông tìm kiếm một lối thoát, tuyên bố chiến tranh "gần như kết thúc", bộ trưởng quân lực Pete Hegseth loan báo "Hoa Kỳ đang giành một chiến thắng quyết định".

"Tiểu Satan", đồng minh của đối lập Iran

Các chuyên gia cho rằng chiến tranh càng kéo dài, đôi bên càng có thêm những bất đồng. Đối với Netanyahu, Iran - luôn đòi hủy diệt Israel - là mối đe dọa tồn vong. Đối với Trump thì phức tạp hơn, vì trước cuộc chiến Iran không đe dọa trực tiếp Hoa Kỳ. Công luận Mỹ không thích chiến tranh và nhạy cảm với giá dầu, tổng thống Mỹ chịu áp lực từ các đồng minh vùng Vịnh muốn ổn định cả kinh tế, chính trị lẫn quân sự.

Liệu Mỹ có rút lui như hồi tháng 6/2025 và Tsahal có thể tự tiếp tục tấn công Iran ? Cho đến nay Benyamin Netanyahu vẫn thuyết phục được Donald Trump nhưng sắp tới thì chưa chắc. Giờ đây "Tiểu Satan" Israel đang là đồng minh tốt nhất của đối lập Iran muốn lật đổ chế độ. Một nhà ngoại giao Pháp bình luận : "Chúng ta đang trải qua thời kỳ mà những nước nhỏ bé đang buộc nước lớn hành động". Vấn đề là sau khi 36.000 người thiệt mạng dưới lằn đạn của Vệ binh Cách mạng chỉ trong 48 giờ, phe đối lập tay không có can đảm lại xuống đường một khi bom ngưng rơi hay không.

Khối tài sản khổng lồ của tân đại giáo chủ Iran

Le Figaro chú ý đến "Đế chế tài chánh mờ ám của tân đại giáo chủ Mojtaba Khamenei ở ngoại quốc". Dù bị phương Tây trừng phạt, giáo chủ mới sở hữu nhiều tài sản, nhất là ở thủ đô Anh quốc, trị giá trên 115 triệu euro, thông qua các công ty bình phong phức tạp.

Báo chí Israel đã vô cùng sửng sốt khi phát hiện nhà lãnh đạo tối cao mới của Iran sở hữu hai căn hộ hạng sang trọng ở phía tây Luân Đôn, chỉ cách một trong những tòa nhà được bảo vệ nghiêm ngặt nhất tại Anh một quãng ngắn : đó là đại sứ quán Israel. Và những bất động sản này, trị giá hơn 50 triệu euro, chỉ là một phần nhỏ trong đế chế tài chánh khổng lồ do con trai của Ali Khamenei kiểm soát, được Bloomberg phanh phui, ngoài hàng chục căn nhà ở Luân Đôn, một biệt thự ở Dubai, còn có các khách sạn hạng sang ở Frankfurt, quần đảo Baléares, và các tài khoản ngân hàng ở Thụy Sĩ.

Tiết lộ này thật đáng kinh ngạc vì bản thân Mojtaba Khamenei đã bị Bộ Tài chính Hoa Kỳ trừng phạt từ năm 2019. Tuy được che giấu đằng sau nhiều lớp công ty ma, nhưng Bloomberg khẳng định rằng Khamenei trực tiếp tham gia vào các giao dịch và kiểm soát thực tế nhiều công ty. Vài tỉ đô la chủ yếu đến từ việc bán dầu của Iran đã được chuyển qua các tài khoản ngân hàng ở Anh, Thụy Sĩ, Liechtenstein và Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất. Một trong những nhà tài phiệt giàu nhất Iran, Ali Ansari, đóng vai trò chủ chốt trong tổ chức mờ ám này.

Nghịch lý : Mỹ phải nhờ Ukraine hỗ trợ chống drone

Trên lãnh vực quân sự, Libération và Les Echos chú ý đến điều mỉa mai là Ukraine đang tiếp viện các nước vùng Vịnh trong việc đánh chặn drone. Mới cách đây một năm tại Nhà Trắng, J.D. Vance lăng nhục Volodymyr Zelensky, buộc ông phải "cảm ơn" Hoa Kỳ vì đã viện trợ. Nhưng những ngày gần đây, chính Washington lại phải kêu gọi Kiev giúp đỡ chống lại các drone Shahed, sau khi Tehran tấn công vào đại sứ quán Mỹ ở Riyadh, thủ đô Saudi Arabia. Theo Axios, bảy tháng trước, chính quyền Mỹ từ chối kế hoạch do Kiev đề nghị về việc giúp đỡ quân đội Mỹ bảo vệ vùng Vịnh trước drone Iran, đây là sai lầm chiến lược của Washington.

Thái tử Mohammed bin Salman đã gọi điện cho tổng thống Volodymyr Zelensky để "thảo luận về tình hình an ninh vùng Vịnh". Hiện ba nhóm gồm chuyên gia, quân nhân, kỹ sư Ukraine đã có mặt tại chỗ. Phải mất ba năm rưỡi mới có người quan tâm đến kinh nghiệm đánh chặn drone của Kiev, tuy những chiếc Shahed đầu tiên rơi xuống Ukraine từ mùa thu 2022. Và từ đó đến nay Nga đã oanh tạc đất nước này với trên 30.000 drone loại Shahed, ban đầu do Iran cung cấp, sau Nga tự sản xuất được.

Từ đầu cuộc chiến, Iran đã phóng trên 2.000 drone Shahed sang các nước vùng Vịnh. Lyuba Shipovich, người sáng lập tổ chức phi chính phủ Dignitas nhận xét, tuy các nước Trung Đông đã chặn được một số lớn drone và hỏa tiễn đạn đạo nhưng quá tốn kém, kinh nghiệm về drone của Ukraine rất quý giá. Một drone Shahed giá 20.000 đến 40.000 đô la, còn các nước vùng Vịnh đánh chặn bằng hệ thống phòng không Pantsir, Nasams hay C-RAM rất đắt đỏ. Trong bối cảnh đó, Kiev có thể thương lượng để đổi lấy các hỏa tiễn Patriot và có vị thế mạnh mẽ hơn về ngoại giao.

Thụy My