Nga hụt hơi trên bàn cờ toàn cầu, Trung Quốc lấn át, Trung Đông vẫn bất ổn

Từ Trung Đông đến Châu Phi, Nga liên tiếp thất thế trước các cuộc khủng hoảng mà họ không còn khả năng xoay chuyển. Trong khi đó, Trung Quốc âm thầm củng cố vị thế thống trị công nghệ và công nghiệp, còn trật tự địa chính trị thế giới ngày càng phân mảnh, với những biến động mới từ Iran đến vùng Vịnh và Châu Âu.

Vệ binh quốc gia Nga (Rosgvardiya) tuần tra gần Quảng trường Đỏ, nơi sẽ diễn ra cuộc duyệt binh mừng chiến thắng phát-xít Đức. Ảnh chụp ngày 29/04/2026. Reuters - Ramil Sitdikov

Trung Quốc siết chặt chuỗi giá trị toàn cầu

Tiếp tục loạt bài về kinh tế Trung Quốc, Le Monde ngày 30/04/2026 nhấn mạnh đến vai trò của Bắc Kinh từ bình điện đến nguyên tử, từ dược phẩm cho đến thực phẩm bổ sung, tàu cao tốc hay trí tuệ nhân tạo (AI).

Trung Quốc không còn tự hài lòng với việc lắp ráp iPhone, sản xuất thuốc gốc (generic) cho cả hành tinh, mà khóa chặt các cột trụ tương lai của kinh tế, hướng đến kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị. Để thống trị cùng lúc trên mọi mặt trận, Bắc Kinh áp dụng công thức đơn giản nhưng hiệu quả : tập trung nghiên cứu, trợ giá cho các lãnh vực chiến lược và cấm xuất khẩu các nguyên vật liệu chủ chốt. Các nền kinh tế phát triển, vốn đã chuyển dịch sản xuất sang Hoa lục trong thập niên 90, nay vô cùng lo lắng khi phát hiện họ đang lệ thuộc Trung Quốc trong hầu như tất cả công nghệ tương lai.

Trước hết là sự thống trị về xe hơi điện. Sản lượng xe chạy điện 100% đã tăng gấp đôi chỉ trong một năm, chỉ riêng tập đoàn BYD đã xuất khẩu 1 triệu chiếc/năm. Giá thành xe điện tại Trung Quốc thấp 30% so với các nước. Lương công nhân không phải là yếu tố chính mà nhiều nhà máy đã tự động hóa cao độ. Trung Quốc sản xuất 70% bình điện trên thế giới, kiểm soát các khoáng chất quan trọng. Bắc Kinh cũng là nhà vô địch về năng lượng tái tạo với điện Mặt trời và điện gió. Có đến 90% số drone trên thị trường quốc tế là của Trung Quốc. Về nguyên tử dân sự, Bắc Kinh xây dựng nhiều nhà máy điện hạt nhân hơn tất cả các nước trên thế giới cộng lại, và có thể xuất khẩu những nhà máy "chìa khóa trao tay".

Trong ngành dược, Trung Quốc đang triển khai 4.751 loại thuốc mới, trong đó có thuốc trị ung thư tân tiến. Các nông sản như bắp, đậu nành được chuyển đổi thành hóa chất với cái giá rất rẻ. Trí tuệ nhân tạo (AI) được sử dụng ồ ạt trong kỹ nghệ, những "siêu ứng dụng" như WeChat, Alipay được hơn 1,4 tỉ người sử dụng thường xuyên. Mạng lưới tàu cao tốc (TGV) quy mô nhất thế giới được xây dựng nên trong vòng chưa đầy 20 năm. Mật độ robot dày đặc chưa từng thấy, kể từ khi mua lại tập đoàn Kuka chuyên về robot của Đức năm 2016, chiếm 567/10.000 công nhân.

Iran suy yếu sâu sắc do chiến tranh

Tại Trung Đông, Le Monde cho rằng tuy chế độ Iran đã sống sót được, nhưng hậu quả của cuộc chiến khởi động ngày 28/02 là vô cùng nghiêm trọng cho Tehran. Những người lãnh đạo mới của Iran đã không bị lung lạc khi Donald Trump đe dọa hủy diệt nền văn minh Ba Tư. Nhưng chiến thắng về ngoại giao không che giấu nổi cái nền hoang tàn của chế độ, đã yếu đi từ trong lẫn ngoài ngay cả trước cuộc chiến. Các mạng lưới tay sai được xây dựng trong nhiều thập niên nay tơi tả. Dù Hezbollah vẫn chống chọi được trước quân đội Israel ở nam Lebanon, nhưng tổ chức này bị người dân căm ghét hơn bao giờ hết, và không còn trông cậy được vào Syria từ khi Bachar al-Assad bị lật đổ. Trong chiến đấu, các drone tuy hiệu quả nhưng lực lượng chính quy bị đè bẹp.

Iran vận dụng thành công lá bài Hormuz, như Henry Kissinger từng nói về Việt Nam : "Chúng ta nhắm vào việc kiệt quệ thể chất, nhưng địch thủ nhắm vào sự kiệt quệ tâm lý của chúng ta". Tuy vậy chính quyền Mỹ đã trả đũa bằng cách phong tỏa ngược lại, không cần bắn đi một hỏa tiễn hành trình Tomahawk nào mà vẫn có thể bóp nghẹt được kinh tế Iran. Về lâu dài, sự bắt bí này khiến các nước sẽ phải xây dựng những đường ống dẫn dầu khí tránh eo biển này.

Chiến dịch oanh tạc của Mỹ-Israel không chỉ tập trung vào cơ sở hạ tầng quân sự và an ninh của chế độ. Những mảng lớn của nền kinh tế, từ luyện kim đến kỹ nghệ dược phẩm đã tan tành, Tehran ước tính thiệt hại 270 tỉ đô la, tương đương 60% tổng sản phẩm nội địa, song song đó là quả bom lạm phát. Iran cần được dỡ bỏ trừng phạt quốc tế để khỏi nghẹt thở, hơn là Donald Trump cần một lối thoát. Những cuộc mít-tinh khổng lồ mà chế độ biết cách tổ chức không che giấu được dư vị cay đắng.

Đài Loan trước nguy cơ xung đột : Bắc Kinh liệu có mạo hiểm ?

Trong khi mọi cái nhìn đều hướng về eo biển Hormuz, chuyên gia Jean-Pierre Cabestan trên Le Figaro phân tích về khả năng Đài Loan đối phó với một cuộc xâm lăng của Trung Quốc. Liệu quyết tâm của Bắc Kinh có mạnh mẽ như Moskva khi xâm lược Ukraine năm 2022 hay không ? Theo ông Cabestan, người dân Trung Quốc không sẵn sàng chết cho Đài Loan, chỉ một người lính tử trận cũng gây xúc động tại Hoa lục, nơi không biết đến chiến tranh từ 1953. Và Trung Quốc không cần đến hòn đảo xinh đẹp này để trở thành đại cường thế kỷ 21, mà ngược lại, có nguy cơ sa sút nếu mạo hiểm gây chiến.

Tập Cận Bình hứa sẽ sáp nhập đảo quốc, nhưng nhà độc tài này không ấn định thời gian cụ thể. Đài Loan đã trở thành một nền dân chủ vào cuối thập niên 80 dưới thời Tưởng Kinh Quốc (Chiang Ching Kuo), con trai Tưởng Giới Thạch (Tchang Kai Chek), và chế độ đa đảng đã hiện hữu trước khi ông qua đời năm 1988.  Đài Loan nằm trong số làn sóng dân chủ hóa thứ ba hậu 1989 cùng với Hàn Quốc và Philippines. Quốc dân đảng tuy hòa hiếu với Bắc Kinh, chấp nhận từ ngữ "giảm căng thẳng" và "hòa giải", nhưng từ chối viễn cảnh bị một Trung Quốc cộng sản nuốt chửng.

Theo ông Cabestan, Bắc Kinh và Đài Bắc sẽ giữ nguyên trạng. Nhưng các nền dân chủ đương đại cũng có những mặt trái của mình. Sự cực đoan hóa của phe đối lập khiến sự đồng thuận quốc gia trở nên mong manh hơn, và Bắc Kinh đang đặt cược vào điều này để chia rẽ Đài Loan. "Chiến thắng mà không cần chiến đấu" : từ thời Tôn Tử đến nay, chưa có công thức nào tốt hơn.

Vua Charles III và thông điệp dân chủ gửi đến Washington

Le Monde nhận xét về "Bài học dân chủ của vua Charles III dành cho tổng thống Donald Trump". Chuyến thăm Hoa Kỳ của quốc vương Anh, đặc biệt là bài phát biểu trước Quốc hội hôm thứ Ba, mang ý nghĩa biểu tượng đối với tất cả người Châu Âu gắn bó với thượng tôn pháp luật và duy trì quan hệ thăng bằng với Hoa Kỳ.

Tuy không nắm thực quyền, Hoàng gia Anh thường đóng vai trò trung gian ngoại giao, tạo ảnh hưởng cho chính phủ. Nữ hoàng Elizabeth II đã đến thăm Hoa Kỳ hai lần vào năm 1957 và 1976 với mục đích này. Nhưng chưa bao giờ nhiệm vụ lại khó khăn như vua Charles III trong chuyến thăm cấp nhà nước kéo dài bốn ngày từ 27/02 nhân kỷ niệm 250 năm ngày độc lập của Mỹ, nhằm cứu vãn những gì còn có thể cứu vãn được của "mối quan hệ đặc biệt" giữa Luân Đôn với Washington.

Sau khi thủ tướng Keir Starmer chỉ trích về Greenland và nêu vấn đề về tính hợp pháp của chiến tranh Iran, tổng thống Donald Trump chế giễu ông Starmer "không phải là Churchill", chê bai Hải quân Hoàng gia Anh và còn dọa xem lại việc công nhận chủ quyền Anh trên quần đảo Malouines đang bị Afgentina yêu sách. Trong chuyến đi nhằm lấy lòng tổng thống Mỹ, Le Figaro ghi nhận vua Charles III đã ca ngợi NATO, Ukraine và Hải quân Anh một cách lịch sự, nhưng rõ ràng, chừng mực, kiên quyết với các nguyên tắc. Ông được các dân biểu Dân Chủ lẫn Cộng Hòa cùng đứng dậy vỗ tay hoan nghênh.

Le Monde lưu ý những lời đáng ngạc nhiên từ một vị vua : Cổ vũ cho cân bằng quyền lực và "các cuộc tranh luận thấu đáo" trong Quốc hội có vẻ giống như một lời chỉ trích về sự tập trung quyền hành của tổng thống. Lời kêu gọi của Charles III "nhất quyết" bảo vệ Ukraine và duy trì "quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương" là một lời lên án việc ông Trump nhượng bộ Moskva. Có lẽ không nên tin vào tổng thống Hoa Kỳ nói rằng "người Mỹ không có người bạn nào thân thiết hơn người Anh". Nhưng Donald Trump say mê chế độ quân chủ nên đã đón tiếp vua Charles III với nghi lễ long trọng, đã tạo ra diễn đàn cho nhà vua giảng một bài học hữu ích về dân chủ, hợp tác quốc tế và bảo vệ môi trường.

Hungary : Cuộc săn lùng tài sản các tài phiệt của phe Orban

Tại Hungary, thủ tướng tương lai Péter Magyar đang truy lùng các tài phiệt phe Orban. Le Figaro cho biết ông Magyar - sẽ nhậm chức ngày 09/05 - đang tìm cách ngăn chặn việc phe nhóm của người tiền nhiệm tuồn tài sản ra nước ngoài. Sau thất bại ngày 12/04 của đảng Fidesz, dường như phe Viktor Orban đang tìm mọi cách để tháo chạy với tài sản có được nhờ tham nhũng. Péter Magyar cảnh báo các tài phiệt thân cận với Orban đã chuyển mấy chục tỉ forint sang Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Uruguay, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia xa xôi khác.

Ông yêu cầu cơ quan thuế vụ, hải quan, kiểm sát, cảnh sát và Thẩm Kế Viện bắt giữ "những tội phạm đã gây thiệt hại cho nhân dân Hungary". Các thông tin cho biết khối tài sản khổng lồ mà những người nắm quyền tích lũy đang được che giấu ở các quốc gia không có hiệp ước dẫn độ với Hungary. Tờ The Guardian của Anh đưa tin về các chuyến bay tư nhân đáng ngờ từ phi trường Vienna.

Ba cái tên đang được chú ý : Istvan Tiborcz, con rể của thủ tướng sắp mãn nhiệm, hiện đang sống ở New York ; Adam Matolcsy, con trai của cựu thống đốc Ngân hàng Trung ương, không còn phóng những chiếc xe đua trên đường phố Budapest mà được cho là đang ở Dubai ; và Lorinc Mészaros, người bạn thời thơ ấu của Orban, một anh thợ chuyên về lò sưởi đã trở thành tỉ phú giàu nhất nước chỉ trong vài năm. Chính quyền dự định thành lập một Cơ quan Thu hồi Tài sản, ước tính sẽ thu lại được trên 10 tỉ euro. Luật gia Csaba Tordai cảnh báo trên Valasz Online, nội các của Péter Magyar cần lập tức cắt đứt các nguồn lực của Fidesz để phá bỏ "nhà nước ngầm".

Nga đánh mất uy tín với các đồng minh

Trong khi đó Nga ngày càng mất uy tín trước các đồng minh. Từ Trung Đông đến Châu Mỹ Latinh hay Châu Phi, Moskva đứng trước thực tế là không thể cứu giúp các chính quyền thân thiết trong lúc nguy nan. Syria tháng 12/2024, Venezuela tháng Giêng 2026, Iran tháng 2/2026, Mali tháng 4/2026 : danh sách này là một chuỗi xui xẻo cho Nga. Chỉ trong vòng một năm rưỡi, Moskva đành bất lực chứng kiến sự sụp đổ của Bachar al Assad, Nicolas Maduro bị bắt cóc và Ali Khamenei bị tiêu diệt.

Sau khi cho Assad trú ngụ, Vladimir Putin hai lần đón tiếp nhà lãnh đạo mới của Damascus là Ahmed al Charaa. Moskva vẫn duy trì được căn cứ hải quân Tartous, nhưng phải trả giá đắt cho ảnh hưởng bị mất ở Syria đã được nhân rộng bởi cuộc chiến tranh Iran. Khi những quả bom của Israel và Mỹ trút xuống Cộng hòa Hồi giáo, Moskva chừng như run sợ, chỉ ủng hộ Tehran bằng miệng. Dù đề nghị đứng ra hòa giải, Nga vẫn không làm được gì ở eo biển Hormuz. Một kịch bản tương tự vừa diễn ra ở Mali, khiến hình ảnh của Nga càng bị xấu đi. Chuyên gia Nga Yuri Baranchik nhận định nếu mất Mali, Burkina Faso có thể sẽ chịu chung số phận. Quân đoàn Châu Phi (Africa Corps) xuất thân từ tổ chức lính đánh thuê Wagner đã thất bại trong việc trở thành một đối tác hiệu quả trong cuộc chiến chống khủng bố ở Mali.

Theo góc nhìn của Moskva, thất bại ở Mali có thể bị xem nhẹ : Ưu tiên của Vladimir Putin vẫn là Ukraine. Tuy nhiên tín hiệu từ Châu Phi khá bất lợi cho điện Kremlin, vào thời điểm mà đủ loại khó khăn đang chồng chất, suy thoái kinh tế, bất mãn của công chúng trước thềm cuộc bầu cử Quốc hội tháng 9… Tuy đã được Donald Trump giúp cho một khoảng thời gian tạm lắng, tổng thống Nga vẫn không giành được lợi thế ở Ukraine.

Vùng Vịnh rung chuyển sau khi Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất rời OPEC

La Croix quan tâm đến sự kiện Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (UAE) rời khỏi Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa (OPEC). Quyết định bất ngờ này có thể gây hậu quả lớn trên thị trường dầu mỏ và thay đổi cán cân quyền lực tại Vùng Vịnh. Trước mắt, tác động còn hạn chế do eo biển Hormuz bị phong tỏa, khiến xuất khẩu dầu của Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất bị gián đoạn. Nhưng về lâu dài, việc thoát khỏi hạn ngạch của OPEC sẽ cho phép nước này khai thác tối đa năng lực sản xuất, hiện khoảng 4,8 triệu thùng/ngày và có thể vượt 5 triệu vào năm 2027 nhờ đầu tư lớn của công ty quốc gia Adnoc.

Là nhà sản xuất lớn thứ ba trong OPEC và chiếm khoảng 4% sản lượng toàn cầu, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất từ lâu bất mãn với hạn ngạch do Saudi Arabia áp đặt. Quyết định này còn phản ánh căng thẳng chính trị gia tăng trong khu vực, đặc biệt sau các bất đồng với Ryadh về Yemen và Sudan, cũng như tác động từ xung đột với Iran. Bị hỏa tiễn Iran oanh tạc dữ dội, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất không được sự giúp đỡ của láng giềng, nhất là Saudi Arabia. Tại Sudan, hai nước ủng hộ hai phe đối địch.

Thị trường hiện biến động mạnh : Giá dầu đã vượt 115 đôla/thùng do chiến sự, nhưng có thể giảm trở lại quanh 60 đôla nếu tình hình hạ nhiệt và nguồn cung phục hồi. Việc UAE tăng sản lượng và khả năng các nước khác noi theo, có thể gây áp lực giảm giá trong trung hạn. Tuy nhiên, chiến lược này tiềm ẩn rủi ro. Nguồn cung dư thừa, cộng với nhu cầu dự kiến chững lại sau năm 2030, có thể kéo giá xuống thấp, ảnh hưởng ngân sách các nước sản xuất. Với chi phí khai thác thấp, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất và Saudi Arabia có thể trụ vững, nhưng sẽ phải đánh đổi với việc chậm đa dạng hóa nền kinh tế.

Thụy My