"Ngoại giao cây tre" Việt Nam trước thách thức từ Donald Trump

Les Echos ngày 08/01/2025 nhận định "Giữa Trung Quốc và Donald Trump chiến lược ngoại giao cây tre của Việt Nam sẽ chịu thách thức". Hiện nay Hà Nội đang được hưởng lợi lớn trong cuộc chiến tranh thương mại giữa Bắc Kinh và Washington, nhưng có thể sẽ bị tân tổng thống Mỹ chú ý.

Một công nhân của xưởng may Pro Sports ở Nam Định, ngày 24/10/2017. AP - Hau Dinh

Bị Trump chắn lối, Trung Quốc quay sang Đông Nam Á

Les Echos cho biết "Trước mối đe dọa Trump, Trung Quốc xoay trục nhiều hơn sang Đông Nam Á". Khu vực 650 triệu dân ngày càng mang tính chiến lược hơn đối với Bắc Kinh đang tìm cách đổ hàng hóa sang, vào lúc Hoa Kỳ và Châu Âu đóng cửa thị trường. Năm qua, từ tháng Giêng đến tháng Mười, xuất khẩu của Trung Quốc sang 10 nước ASEAN tăng 11% với 473 tỉ đô la, trong khi năm trước đó giảm 5%. Đầu tư vào khối này tăng 35%, với trên 25 tỉ đô la.

Về chính trị, Tập Cận Bình đã có hai chuyến thăm cấp nhà nước sau khi hủy bỏ phong tỏa vì Covid, đến Thái Lan rồi Việt Nam. Ảnh minh họa cho bài viết là Tập Cận Bình đứng cạnh chủ tịch nước Việt Nam Võ Văn Thưởng trong chuyến thăm Hà Nội hồi năm 2023. Ông Marco Förster, văn phòng luật Dezan Shira ở Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết tại Đông Nam Á, tất cả những công ty lớn nhất đều do người gốc Hoa nắm, lâu nay họ vẫn hướng dẫn các nhà đầu tư từ Hoa lục. Nhưng đầu tư đã tăng tốc trước việc Donald Trump đe dọa áp thuế đến 60% lên hàng Trung Quốc và Liên Hiệp Châu Âu siết chặt quy định. Nhiều nhà kỹ nghệ Trung Quốc mở nhà máy mới ở Đông Nam Á để tránh thuế.

ASEAN cảnh giác trước Bắc Kinh

Hoạt động kinh tế còn đi kèm với nỗ lực ngoại giao để đưa các nước này vào vòng ảnh hưởng của Bắc Kinh. Nếu những nước nghèo và có vị trí địa lý bị bó hẹp như Lào sẵn sàng đón nhận các dự án của Trung Quốc, các quốc gia giàu hơn trong khối bắt đầu cảnh giác.

Ngoại trừ Indonesia nhờ bán được nguyên liệu, tất cả các nước khác trong ASEAN đều bị thâm hụt thương mại với Trung Quốc. Shay Wester, thuộc Asia Policy Institute (ASPI), một think tank ở Hoa Kỳ, ghi nhận tại Thái Lan, trên 2.000 nhà máy đã phải đóng cửa vì thép Trung Quốc giá rẻ và các mặt hàng khác ồ ạt tràn vào. Tại Indonesia, mấy chục ngàn công nhân ngành dệt may mất việc chỉ trong sáu tháng.

Tháng 12/2024, Việt Nam đã tạm ngưng hoạt động của Temu, sàn thương mại điện tử bán hàng giá rẻ của tập đoàn Trung Quốc Pinduoduo, chỉ hai tháng sau khi nền tảng này du nhập. Sau khi lao động ngành dệt may biểu tình phản đối, Indonesia đã tái áp thuế hải quan từ 100% đến 200% lên một số mặt hàng Trung Quốc. Les Echos dẫn lời Marco Förster : "Ngược với Việt Nam luôn trải thảm đỏ, Indonesia chọn lọc để chỉ nhận những món đầu tư lớn nhất".
Chỉ vài năm, đầu tư vào Việt Nam đã bằng 30 năm trước

Les Echos cũng nhận định "Giữa Trung Quốc và Donald Trump chiến lược ngoại giao cây tre của Việt Nam sẽ chịu thách thức". Hiện nay Hà Nội đang được hưởng lợi lớn trong cuộc chiến tranh thương mại giữa Bắc Kinh và Washington, nhưng có thể sẽ bị tân tổng thống Mỹ chú ý.

Từ 2017, thời điểm nhà tỉ phú bước vào Nhà Trắng cho đến 2023, Việt Nam đã thu hút 248 tỉ đô la đầu tư nước ngoài vào hơn 19.700 dự án mới. Theo Tổng Cục Thống kê Việt Nam, số tiền này tương đương với toàn bộ đầu tư ngoại quốc trong 30 năm trước đó, khi Hà Nội bắt đầu mở cửa kinh tế vào năm 1986. Việt Nam với tỉ lệ tăng trưởng 6% tỏ ra hấp dẫn đối với các tập đoàn đa quốc gia phương Tây và Châu Á vốn lo ngại việc tăng thuế lên hàng "Made in China".

Nếu các thương hiệu lớn như Nike hay Adidas đã hiện diện từ thập niên 90, thì các nhà sản xuất hàng điện tử Đài Loan, Hàn Quốc - đặc biệt là Samsung - và Nhật Bản đã theo chân hàng loạt. Tuy không cắt giảm hẳn sản xuất tại Hoa lục, họ đã mở rộng năng lực lắp ráp tại Việt Nam để một phần hàng hóa không bị ảnh hưởng bởi thương chiến. Chẳng hạn năm 2020, Apple bắt đầu chuyển dịch một phần sản xuất AirPod sang Việt Nam. Theo ước lượng mới nhất của JP Morgan, năm 2025, Việt Nam sẽ sản xuất 65% lượng AirPod của tập đoàn Mỹ, 20% số iPad và 20% Apple Watch.

"Cây tre" Việt ngả nghiêng giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ

Các tập đoàn điện tử, hóa chất, dệt may Trung Quốc, cũng tìm cách giảm thiểu rủi ro. Trong 10 tháng đầu 2024, Trung Quốc là nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ nhì ở Việt Nam, chỉ sau Singapore. Việt Nam nằm sát biên giới, giao thông đường bộ và đường sắt tiện lợi, các công ty Trung Quốc hưởng lợi vì giá lao động thấp hơn rất nhiều so với Hoa lục, cơ sở hạ tầng chất lượng. Bên cạnh đó còn xâm nhập được những thị trường quan trọng, nhờ Việt Nam đã ký 17 hiệp định tự do mậu dịch với các đối tác trên khắp thế giới. Ngày nay 5/7 nhà sản xuất lớn pin mặt trời lớn nhất Việt Nam do các công ty Trung Quốc sở hữu.

Bắc Kinh khuyến khích việc đầu tư này, Tập Cận Bình coi là cơ hội để gia tăng ảnh hưởng với một đất nước có mối quan hệ phức tạp. Hà Nội vẫn là chế độ cộng sản và độc tài, nhưng rất nghi ngờ người láng giềng khổng lồ vì lý do lịch sử, từ chối đứng về phía lợi ích Bắc Kinh và thậm chí còn xích lại gần hơn với Hoa Kỳ. Công luận Việt Nam vô cùng cảnh giác trước một Trung Quốc luôn yêu sách lãnh thổ của Việt Nam trên Biển Đông.

Trong những tháng tới, Donald Trump có thể thách thức chiến lược thăng bằng đa phương của Hà Nội, được gọi là "ngoại giao cây tre". Hiện thời tổng thống Mỹ tương lai chưa đe dọa áp thuế 60% đối với Việt Nam như với Trung Quốc, dù hàng "Made in Vietnam" được nhập rất nhiều vào nước Mỹ. Hoa Kỳ là khách hàng lớn nhất, thâm hụt thương mại với Việt Nam đứng thứ ba sau Trung Quốc và Mexico.

Những người thân cận của Donald Trump, nhất là phó tổng thống J.D. Vance, đã lưu ý điều này. Năm ngoái, lúc còn là thượng nghị sĩ, Vance trong một lá thư gởi bộ trưởng thương mại Mỹ đã cáo buộc Việt Nam giúp Trung Quốc né hàng rào thuế quan Hoa Kỳ, kêu gọi Washington có phản ứng cứng rắn. Chuyên gia Trinh Nguyen của Natixis trên Les Echos cảnh báo "Việt Nam có thể dễ tổn thương hơn trong năm 2025 nếu chính quyền Trump tăng thuế hay xem xét kỹ lưỡng hơn lượng hàng nhập khẩu".

Hòa bình nhờ cà rốt và cây gậy của Donald Trump ?

Trên lãnh vực địa chính trị, nhà bình luận Sylvie Bermann trên Les Echos bày tỏ hy vọng "Phải chăng 2025 là thời điểm cho hòa bình ?" Hiện nay trên thế giới có 59 cuộc xung đột giữa các nước và nội chiến. Vẫn luôn có những kẻ gây rối, hoang tưởng hoặc dân tộc chủ nghĩa gây ra những cuộc chiến đôi khi vô nghĩa. Nhân tố mới quan trọng là sự quay lại nắm quyền của Donald Trump từ ngày 20/01, gây ra lo ngại lẫn hy vọng.

Bối cảnh mới ở Trung Đông, với "trục kháng chiến" của Iran bị yếu đi - vì các tay sai Hamas, Hezbollah bị Israel đánh tơi tả, và sắp tới có thể là Houthi, Syria sụp đổ - liệu có thể dẫn đến hòa bình lâu dài ? Chính sách của tổng thống Mỹ thứ 47 như thế nào trước một Iran yếu hơn trước ? Gia tăng trừng phạt hay tranh thủ một tổng thống cải cách để đối thoại ? Dù sao đi nữa, Donald Trump có ưu thế đáng kể : một củ cà rốt và một cây gậy được phô ra rất rõ.

Về cuộc chiến Ukraine, tuyên bố của ông Trump về việc giải quyết trong vòng 24 giờ chừng như đã có tác động. Chữ đàm phán không còn là cấm kỵ, hai đối thủ dùng những sức lực cuối cùng lao vào chiến đấu để có thể giành ưu thế vào lúc đó. Nga ra sức tấn công ở Donbass và Kursk với sự tham gia của lính Bắc Triều Tiên để vùng đất của mình không bị đặt lên bàn thương lượng. Ngược lại, Ukraine cố gắng trụ được càng lâu càng tốt, đồng thời tấn công sâu vào đất Nga, kể cả những vụ đột kích. Tổng thống Volodymyr Zelensky hiểu rằng Ukraine không thể thu hồi được tất cả những lãnh thổ đã bị chiếm từ 2014, và người dân ngày càng mong muốn chiến tranh chấm dứt. Vấn đề chính là bảo đảm an ninh trong khi Ukraine chưa thể gia nhập NATO.

Nga không thể nào đạt được mục đích ban đầu là chinh phục Kiev, ngược lại càng giúp NATO mở rộng với sự gia nhập của hai quốc gia lâu nay trung lập. Vladimir Putin có lợi khi tìm được một lối thoát và nối lại quan hệ với Hoa Kỳ, cho dù về quân sự và kinh tế thì vẫn có thể tiếp tục chiến tranh. Tuy không đến nỗi hoàn toàn bị cô lập, Putin đã mất đi khả năng gây ảnh hưởng lên những nước đàn em cũ, và Nga không thể là cường quốc trong khi bị cắt đứt với phương Tây và tổng thống lại bị Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) truy nã. Kẻ xâm lăng và nạn nhân, mỗi bên đều chịu thiệt một ít và được lợi một chút, rồi tuyên bố chiến thắng theo cách hiểu của mình.

Jean-Marie Le Pen và cực hữu Pháp : Thừa bạo lực, thiếu tình người

Sự kiện ông Jean-Marie Le Pen, lãnh tụ cực hữu, qua đời ở tuổi 96 chiếm trang nhất các báo Pháp hôm nay. Le Figaro chạy tít "Jean-Marie Le Pen, chính trị, xì-căng-đan và lịch sử". La Croix nói về "Cái chết của người quảng bá phong trào cực hữu", riêng Libération dành trang bìa và 13 trang báo khổ lớn bên trong cho nhân vật mà nhật báo thiên tả không ngừng chống lại suốt nửa thế kỷ qua.

Trong bài xã luận "50 năm rạn nứt", La Croix đánh giá Jean-Marie Le Pen rõ ràng là tên tuổi quan trọng trong đời sống chính trị Pháp. Ông là nhân tố chủ chốt trong nhiều thập niên, gây ra vô số tranh cãi. Cổ súy cho cực hữu trong xã hội Pháp với những ý tưởng và ngôn từ bạo lực, Le Pen bị kết án nhiều lần vì chối bỏ sự hiện hữu của phòng hơi ngạt Đức quốc xã. Là cựu lính dù trong chiến tranh Algeria, ông nhìn nhận "đã có tra tấn vì cần phải như vậy".

Tuy nói rằng là người Công giáo, quan hệ giữa Jean-Marie Le Pen với Giáo hội lại phức tạp. Năm 2002, lần đầu tiên lọt vào vòng 2 trong cuộc bầu cử tổng thống, ông sao chép câu nói của giáo hoàng Gioan Phaolo II (Đừng sợ hãi, hãy bước vào hy vọng), gây phản kháng dữ dội nơi các giám mục. Ngày nay đảng do ông thành lập đang đứng trước ngưỡng cửa quyền lực, một số người có thể cho rằng Jean-Marie Le Pen có lý trước tất cả mọi người. Nhưng chính sách của người cha của Marine Le Pen và đảng của ông còn thiếu một điều, đó là tình tương thân tương ái. Đây là tầm vóc không thể tương hợp với cực hữu, là một phần của khẩu hiệu "Tự do, Bình đẳng, Bác ái", thừa hưởng từ Phúc âm, và bác ái đã trở thành giá trị phổ quát.

Chính khách gây tranh cãi nhất nước Pháp từng đòi đi chiến đấu với Việt Nam

Libération cho rằng thực ra sự nghiệp chính trị của Jean-Marie Le Pen đã kết thúc vào ngày 20/08/2015, khi bị chính con gái ông, bà Marine Le Pen khai trừ ra khỏi đảng do ông thành lập từ năm 1972. Những tuyên bố như phòng hơi ngạt chỉ là một chi tiết của lịch sử, gây bất lợi cho nỗ lực của bà nhằm mang lại một bộ mặt hòa dịu hơn cho đảng, thu hút thêm những cử tri mới phục vụ cho tham vọng tiến lên ngôi cao nhất của quyền lực.

Trong bài viết rất dài về cuộc đời khá ly kỳ của người sáng lập đảng Mặt trận Dân tộc (FN), Libération cho biết từ một người không đồng xu dính túi, Jean-Marie Le Pen bỗng được hưởng gia tài khổng lồ của một người ái mộ là Hubert Lambert, trong số của cải có một tòa lâu đài sang trọng với khu vườn rộng cả nửa hecta. Nhật báo cũng nhắc đến khoảng thời gian Jean-Marie Le Pen đăng lính lê dương, lúc chiến tranh đang dữ dội ở Đông Dương và Pháp gặp thất bại ở Cao Bằng.

Vốn chống cộng, Le Pen đòi "ăn thua đủ với người Việt". Nhưng ngày 07/05/1954, Điện Biên Phủ thất thủ, khi ông ta đặt chân lên đất Việt Nam thì Pháp đã bại trận, hiệp định Genève được ký kết ba tuần sau đó. Đầu 1955, thiếu úy Jean-Marie Le Pen vừa được thăng cấp, làm phóng viên cho tuần báo Caravelle ở Saigon – một ấn bản của cơ quan báo chí quân đội dành cho lực lượng viễn chinh.

Le Figaro không quên nói về "trận động đất ngày 21/04/2002", khi "chính khách gây tranh cãi nhiều nhất nước Pháp" bất ngờ lọt vào vòng hai, tranh chức tổng thống với ông Jacques Chirac. Jean-Marie Le Pen gây sững sờ cho cả nước, vì lần tranh cử trước đó chỉ được có 0,75% số phiếu. Libération hãnh diện nhắc nhở "50 năm đấu tranh chống cực hữu", đăng lại trang bìa những số báo năm đó với ảnh Jean-Marie Le Pen và chữ "Non" (Không) to tướng. Đồng thời nhấn mạnh trong bài xã luận "Cuộc đấu tranh vẫn tiếp diễn", vì cực hữu hiện nay mạnh hơn bao giờ hết.

Thụy My