Trong khi Washington và Tehran tạm thời đạt được một thỏa thuận ngưng bắn 15 ngày dưới sự trung gian của Pakistan, căng thẳng tại Trung Đông vẫn chưa hạ nhiệt. Từ eo biển Hormuz đến Lebanon, từ đàm phán đến các chiến dịch quân sự chồng chéo, các tờ báo Pháp cảnh báo đây chỉ là một "khoảng lặng mong manh".

Tuần duyên vương quốc Oman tuần tra tại eo biển Hormuz ngày 12/03/2026. Reuters - Benoit Tessier

La Croix ngày 09/04/2026 chạy tít trang nhất "Một cuộc ngưng bắn quá mong manh", chưa thấy được lối ra. Tương tự, Le Figaro nhận xét "Thế giới ngưng đọng với ‘ngưng bắn’ mong manh của Trump", Le Monde cho rằng "Giữa Trump và Iran, một cuộc ngưng bắn dễ tan vỡ". Les Echos đặt câu hỏi "‘Deal’ (thương lượng) như thế nào sau ngưng bắn ?". Libération so sánh "Ngưng bắn ở Iran, thảm sát ở Lebanon".

Iran tồn tại là đã "thắng", nhưng được bao lâu ? 

Le Figaro nhận định "Chỉ có thời gian mới cho thấy người chiến thắng trong cuộc chiến tranh giữa Mỹ-Israel và Iran". Do sống sót và kiểm soát được eo biển Hormuz, Tehran có vẻ là người nắm được phần thắng. Nhưng chiến thắng mặt ngoài này liệu có bền vững với các cuộc đàm phán sắp tới và với thời gian ?

Trong một cuộc chiến bất đối xứng, kẻ mạnh không thắng coi như thua và kẻ yếu không thua coi như thắng - theo Henry Kissinger. Chế độ Iran không chỉ tồn tại được mà Vệ binh Cách mạng còn thâu tóm quyền lực và hung hăng hơn. Chương trình hỏa tiễn đạn đạo chưa bị phá hủy hoàn toàn, các lực lượng tay sai Hezbollah và Hamas chưa biến mất, vấn đề nguyên tử vốn là trung tâm xung đột với phương Tây từ đầu những năm 2000 vẫn chưa được giải quyết. Đối với Yair Lapid, thủ lãnh đối lập Israel, ngưng bắn là một "thảm họa chính trị".

Nếu Donald Trump chấp nhận thương lượng tiếp tại Pakistan thứ Bảy này theo các điều kiện do Iran đưa ra, Cộng hòa Hồi giáo thậm chí còn được lợi hơn cả thỏa thuận JCPOA năm 2015. Chế độ không chỉ giữ nguyên các yêu sách mà còn đòi hỏi nhiều hơn, ngoài dỡ bỏ cấm vận còn muốn Mỹ rút khỏi các căn cứ trong khu vực, bồi thường chiến tranh, thu thuế eo biển Hormuz, giữ nguyên các lực lượng ủy nhiệm, bảo đảm an ninh. Nhân quyền thiếu vắng trong lịch trình đàm phán, số phận người dân sau vụ thảm sát hồi tháng Giêng không được nhắc đến.

Chờ đợi bụi chiến tranh lắng xuống

Hơn nữa, một tháng rưỡi chiến tranh đã mang lại cho chế độ một đòn bẩy mà có lẽ Tehran chưa đánh giá đúng mức : eo biển Hormuz. Trước cuộc chiến, con đường này tự do rộng mở, giờ đây trở thành con tin của Iran, bị đòi tiền mãi lộ. Một số người còn nói đến viễn cảnh Tehran nhanh chóng chạy đua chế bom nguyên tử và hỏa tiễn đạn đạo, lần này không có thanh tra quốc tế nào giám sát.

Nhưng sương mù chiến tranh vẫn còn quá dày đặc để biết ai hưởng lợi. Bởi vì trước yêu sách quá lố của Iran, Donald Trump cũng đưa ra những đòi hỏi của ông. Tìm kiếm một lối thoát cho cuộc chiến mà ông ngỡ rằng cũng chóng vánh như chiến dịch ở Venezuela, trước khủng hoảng kinh tế thế giới, Trump leo thang để rồi xuống thang sau khi đe dọa hủy diệt "nền văn minh" Ba Tư. Tuy nhiên trong cuộc chiến ngoại giao sắp tới, không có gì bảo đảm ông sẽ từ bỏ các điều kiện vốn đi ngược lại với Iran : Tháo dỡ các cơ sở nguyên tử, chấm dứt triển khai chương trình đạn đạo, không làm giàu uranium và đưa số đang tồn trữ ra ngoài nước, chấm dứt hỗ trợ các lực lượng tay sai, và tất nhiên là mở lại eo biển Hormuz.

Cả một đại dương ngăn cách hai quan điểm này, và vẫn chưa thấy làm thế nào dựng được một cây cầu bắc qua. Cuộc đàm phán có vẻ còn gay go hơn năm 2015. Để nhìn rõ hơn, phải chờ đợi bụi chiến tranh lắng xuống. Tình trạng Iran đang ra sao, sau khi mất đi giáo chủ và bấy nhiêu quan chức, phòng không hầu như không còn gì và rất nhiều sở chỉ huy đã bị tiêu diệt ?

Cái giá của cuộc chiến : Thời gian sẽ trả lời

Một tướng Pháp ghi nhận dù chiến lược của Donald Trump không rõ ràng, nhưng "chiến dịch quân sự Mỹ đã thành công rực rỡ trên thực địa". Với một chế độ suy yếu, ban lãnh đạo bị trảm, các cơ sở quân sự bị đè bẹp và một nền kinh tế bị bóp nghẹt, những người đứng đầu Iran hiện nay liệu có thể trị vì lâu dài một khi không còn bị oanh tạc ? Lực lượng an ninh có vô sự ra khỏi những hoang tàn để bảo vệ chế độ và tiếp tục đàn áp đối lập ?

Một nhà ngoại giao cho rằng "cần chờ đợi để biết được cái giá của cuộc chiến, rất có thể chế độ tuyên bố đại thắng hôm nay sẽ sụp đổ trong sáu tháng tới". Tại Serbia, đao phủ Milosevic tồn tại được một năm sau đợt oanh tạc của NATO, sau đó bị dân chúng lật đổ. Theo một nhà ngoại giao khác, "Thay đổi chế độ cần có thời gian. Nhưng chỉ riêng sự sụp đổ của các giáo sĩ mới giúp Mỹ và Israel đạt được mục đích là kết thúc mối đe dọa nguyên tử và các tay sai của Iran phá rối khu vực".

Trong khi đó, cả Donald Trump lẫn Tehran đều tuyên bố chiến thắng. Chưa biết cán cân sẽ nghiêng về bên nào, và các nhân tố khác phản ứng ra sao. Israel muốn coi đây là trận chiến cuối cùng sau vụ thảm sát ngày 7 tháng Mười, nhưng nếu chế độ Tehran tồn tại, họ sẽ tiếp tục "san phẳng bãi cỏ". Và các nước vùng Vịnh coi việc ngưng chiến nhưng chế độ thần quyền vẫn tồn tại là "kịch bản tệ hại nhất". Nhà phân tích Morad Vaisi của Iran International viết trên X : "Chính trị luôn có những thăng trầm, cần phải kiên nhẫn".

Eo biển Hormuz và tự do hàng hải : Trong lịch sử chưa bao giờ có việc thu phí

Xã luận của Les Echos đòi hỏi "Tự do ở eo biển Hormuz". Những người ủng hộ Donald Trump cho rằng lý thuyết kẻ điên đã mang lại kết quả : nhờ đe dọa ngày tận thế cho Iran nên đạt được ngưng bắn. Người hoài nghi thấy ông Trump lại lùi bước một lần nữa, chế độ Tehran không thay đổi và nguy cơ nguyên tử vẫn còn đó.

Vài giờ sau loan báo ngưng bắn 15 ngày, các tàu không vội vã đi qua eo biển Hormuz. Tổ chức Hàng hải Quốc tế ước tính có khoảng 20.000 thủy thủ trên 3.000 chiếc tàu đủ loại đang bị kẹt ở vịnh Ba Tư. Việc giải tỏa cần nhiều thời gian, hơn nữa những chiếc tàu gần đây được Tehran cho đi qua phải ra khỏi tuyến đường quen thuộc để đi vào lãnh hải Iran, gây nghi ngại cho an ninh.

Tehran còn muốn kiểm soát tàu bè trong thời gian ngưng bắn và thu tiền "mãi lộ", ưu tiên cho tiền ảo. Trong số các yêu sách đưa ra cho Hoa Kỳ, Iran đòi là người bảo đảm an ninh cho eo biển Hormuz và thu phí quá cảnh. Ngược lại ông Donald Trump hôm thứ Tư khi trả lời kênh ABC nói đến "liên doanh" giữa Hoa Kỳ và Iran để đánh thuế các tàu, kiếm được "big money" ở đây.

Nguy cơ mở ra "chiếc hộp Pandore" 

Nhật báo kinh tế đặt câu hỏi : ông có nghiêm túc hay không ? Tổng thống Mỹ quên rằng "tự do hàng hải là nguyên tắc vàng của Luật Biển" - ông Nicolas Mazzucchi thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Hàng hải (CESM) nhắc nhở. Cũng như khái niệm lãnh hải (12 hải lý kể từ bờ biển) và vùng đặc quyền kinh tế (200 hải lý ngoài khơi), quyền tự do quá cảnh theo điều 38 Hiệp ước Montego Bay khẳng định "không có quy định nào biện minh cho việc lập trạm thu phí trên biển".

Hiện nay chỉ có các kênh đào Suez và Panama là được thu phí, nhưng các eo biển thì chưa bao giờ. Chuyên gia Nicolas Mazzucchi lo ngại sẽ "mở ra chiếc hộp Pandore nguy hiểm cho các nước khác", chẳng hạn eo biển giữa Đài Loan và Trung Quốc. Và tại sao không tìm được nguồn thu ngân sách Pháp ở Pas de Calais hay để cho Tây Ban Nha, Maroc một số quyền nhất định ở eo biển Gibraltar ? Một lần nữa cộng đồng quốc tế phải nhắc lại với vị tổng thống bất cần luật lệ. Dù đều không phê chuẩn Công ước quốc tế về Luật Biển 1982, Iran lẫn Hoa Kỳ vẫn phải luôn áp dụng các nguyên tắc của Công ước này.

Le Figaro nhận xét, các nước vùng Vịnh đặc biệt lo ngại về tương lai eo biển Hormuz, nhưng vẫn bất đồng với nhau về Iran. Trong kế hoạch 10 điểm được dùng làm cơ sở đàm phán, có một số điểm mà họ không thể nào chấp nhận được như việc làm giàu uranium, thậm chí dỡ bỏ lệnh cấm vận áp đặt từ 47 năm qua.

Pakistan trong vai trò "người gỡ mìn"

Libération đề cập đến vai trò của Pakistan, vốn đang nổi lên như một nhân tố trung gian quan trọng trong nỗ lực hạ nhiệt giữa Iran và Hoa Kỳ. Dù còn mong manh, thỏa thuận này được xem là một thành công ngoại giao đáng kể đối với Islamabad, trong bối cảnh nguy cơ leo thang ở Trung Đông đã ở mức rất cao. Đáng chú ý, kế hoạch hòa bình 10 điểm do Iran đề xuất - chứ không phải phương án của Mỹ - đã trở thành nền tảng cho thỏa thuận, cho thấy vai trò điều phối hiệu quả của Islamabad trong việc tìm kiếm điểm cân bằng giữa các bên.

Các cuộc đàm phán tiếp theo dự kiến diễn ra tại Islamabad, với sự tham gia của phó tổng thống Mỹ JD Vance và đặc phái viên Steve Witkoff. Mục tiêu là tiến tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài. Lợi thế của Pakistan để có thể tỏ ra trung lập : Không có căn cứ quân sự Mỹ trên lãnh thổ, vẫn duy trì quan hệ lịch sử với Iran. Hai nước có chung đường biên giới 900 kilomet và phụ thuộc lẫn nhau về năng lượng, khiến Islamabad đặc biệt lo ngại bất ổn lan rộng.

Pakistan đã triển khai ngoại giao đa phương, tận dụng mạng lưới quan hệ rộng với cả hai bên, từ tổ chức hội nghị khu vực với các nước Hồi giáo cho đến phối hợp với Trung Quốc – nước có ảnh hưởng đáng kể tại Tehran. Đồng thời, quan hệ được cải thiện với Washington dưới thời Donald Trump cũng giúp Islamabad đóng vai trò cầu nối hiệu quả hơn. Tuy nhiên, Pakistan phải cân bằng giữa các lợi ích đối lập và tránh bị cuốn vào xung đột, đặc biệt là do có ràng buộc an ninh với Saudi Arabia. Trong bối cảnh đó, vai trò "gỡ mìn" ngoại giao của Islamabad được đánh giá là then chốt, nhưng cũng đầy rủi ro trên chặng đường hướng tới một thỏa thuận hòa bình bền vững.

Ngưng bắn không đồng nghĩa với hòa bình cho Lebanon

Nhật báo công giáo La Croix nhấn mạnh "Dù ngưng bắn, Lebanon bị oanh tạc mạnh mẽ hơn bao giờ hết". Theo thông tin cập nhật của AFP, trên 200 người thiệt mạng và 1.000 người bị thương. Hôm thứ Tư vào khoảng 14 giờ, một trận bão lửa của Israel đã dội xuống ngoại ô Beyrouth và nhiều khu phố trong thủ đô đông dân, cũng như miền nam Lebanon và bình nguyên Bekaa. Không hề báo trước, chỉ trong vòng 10 phút "đã có 100 vụ oanh kích vào các trung tâm tình báo, cơ sở hạ tầng quân sự của Hezbollah" - theo phát ngôn viên quân đội Israel, và chiến dịch sẽ kéo dài trong nhiều tuần. Các bệnh viện bị tràn ngập, chủ tịch Hồng thập tự Georges Kettaneh nói rằng còn có những nạn nhân bị kẹt dưới đống đổ nát. Hỗn loạn xảy ra khắp nơi như thời kỳ máy nhắn tin của Hezbollah bị Israel gài bẫy tháng 9/2024.

Những người dân Lebanon đã thức trắng đêm với hy vọng đất nước mình có tên trong thỏa thuận ngưng bắn, nay đã vỡ mộng. Israel nhất quyết muốn tách rời hai mặt trận Iran và Lebanon. Tổng thống Lebanon Joseph Aoun tái khẳng định sẵn sàng đàm phán trực tiếp với Nhà nước Do Thái, với sự ủng hộ của Pháp, còn Hezbollah tuyên bố không muốn quay lại với tình hình năm 2024. Libération nhận xét mục tiêu của Israel và Hoa Kỳ không giống nhau, ông Donald Trump xem chừng bằng lòng với kết quả, còn Israel muốn diệt trừ hẳn mối đe dọa Hezbollah và nguyên tử Iran. Phần còn lại của thế giới có thể dần trở lại bình thường, nhưng ở Trung Đông, tất cả phải làm lại từ đầu.

Thụy My