Nước Mỹ đã quay lại : Tin tốt lành hay u ám cho thế giới ?

Les Echos ngày 23/06/2025 băn khoăn : Liệu thế giới có ổn định hơn từ khi Mỹ ra tay giúp Israel để ngăn chận chế độ thần quyền Tehran sở hữu vũ khí nguyên tử ? Một chế độ tham nhũng, tàn bạo phải chăng đang bắt đầu sụp đổ, hay quốc tế đang đứng trước một sự leo thang với hệ quả khó thể đoán định ?

Một oanh tạc cơ tàng hình B-2 Spirit chuẩn bị cho chiến dịch "Nhát búa lúc nửa đêm", tại căn cứ không quân Whiteman, Missouri, Hoa Kỳ, tháng 6/2025. Ảnh chụp bằng ống kính hồng ngoại. via Reuters - U.S. Air Force

Trung Đông là trung tâm mọi chú ý hôm nay. Le Figaro đăng ảnh tổng thống và các viên chức cao cấp Mỹ trong Phòng Tình thế, chạy tít trang nhất "Iran : Sự biểu dương sức mạnh của Donald Trump". Trên trang đầu Libération là bóng đen đầy đe dọa của pháo đài bay, với dòng tựa "Hoa Kỳ, Iran, Israel... Bùng nổ". "Hoa Kỳ tấn công Iran, Tehran cân nhắc trả đũa" - tít của Les Echos. La Croix nói về "Thách thức của những quả bom", Le Monde ra từ hôm trước nhận xét "Ngoại giao sa lầy".

Donald Trump hỗ trợ Israel bằng pháo đài bay và siêu bom

Le Figaro tóm tắt : Vào lúc nửa đêm thứ Sáu rạng sáng thứ Bảy theo giờ Mỹ, một nhóm oanh tạc cơ chiến lược tàng hình B-2 Spirit cất cánh từ một căn cứ quân sự ở Missouri. Một số hướng về Thái Bình Dương để đánh lừa, tập trung sự chú ý vào đây.

Bảy pháo đài bay khác lặng lẽ bay về phía Iran, mỗi chiếc mang theo hai quả bom chống boong-ke GBU-57 siêu mạnh, chuyến bay dài 18 tiếng đồng hồ. Đến 17 giờ, một tàu ngầm của Hải quân Mỹ bắn đi mấy chục hỏa tiễn hành trình Tomahawk vào địa điểm nguyên tử Ispahan. Bốn mươi phút sau, oanh tạc cơ đầu tiên thả xuống hai quả MOP (Massive Ordnance Penetrator) mỗi quả 13.600 ký xuống Fordow, cơ sở làm giàu uranium nằm sâu dưới một ngọn núi. Tổng cộng trong vòng 25 phút, 14 siêu bom đã được thả xuống hai địa điểm Fordow và Natanz. Đây là lần đầu tiên GBU-57, siêu bom được chế tạo đặc biệt cho những mục tiêu loại này, được sử dụng.

Chiến dịch Midnight Hammer (Nhát búa giữa đêm) huy động 125 phi cơ, trong đó có phi cơ tiêm kích, thám sát và mấy chục phi cơ tiếp liệu trên không. Theo tướng Dan Caine, tổng tham mưu trưởng quân đội Mỹ, yếu tố bất ngờ hoàn toàn đạt được, phòng không Iran không hề phát hiện. Ông nhấn mạnh : "Đó là chiến dịch B-2 quy mô lớn nhất trong lịch sử Mỹ", "rất phức tạp và rủi ro cao", cần có sự phối hợp vô cùng chặt chẽ. Libération nói thêm, hỏa tiễn địa-không của Iran không hề hoạt động cả lúc đoàn oanh tạc cơ Mỹ đến và đi.

Tổng thống Mỹ trước đó loan báo cả ba địa điểm nguyên tử "bị hủy diệt toàn bộ". Tướng Dan Caine và phó tổng thống J.D. Vance thận trọng hơn, nói rằng những ước tính đầu tiên cho biết các cơ sở này bị thiệt hại nghiêm trọng. Ảnh vệ tinh của Maxar Technologies chứng tỏ Fordow bị hư hại ít nhất ở hai nơi, tro phủ đầy một vùng rộng lớn và lối vào đường hầm bị lấp.

Trốn dưới hầm sâu, đại giáo chủ không có nhiều chọn lựa

Cũng theo Le Figaro, "Trong boong-ke, Ali Khamenei chỉ có rất ít cách đáp trả". Bị Israel đe dọa tiêu diệt, đại giáo chủ 86 tuổi trốn trong hầm sâu, chỉ liên lạc với các tướng lãnh thông qua một cộng sự thân tín, cắt tất cả những phương tiện điện tử. Chuyên gia về Trung Đông Michael Horowitz cho rằng việc giảm thiểu tác động từ cuộc tấn công của Mỹ giúp chế độ đáp trả hạn chế mà không mất thể diện. Đối với chuyên gia Vali Nasr của đại học Johns-Hopkins ở Washington, Khamenei không thể đầu hàng mà phải có hành động nào đó, như phong tỏa eo biển Ormuz.

Trong khi chờ đợi, lực lượng hải quân của Vệ binh Cách mạng có thể thả mìn ở vịnh Ba Tư, đe dọa các tàu dầu. Michaël Horowitz cảnh báo, như vậy Israel có thể đánh vào các cơ sở dầu khí Iran. Theo các nguồn tin của đối lập Iran, những quan chức chủ trương cải cách như cựu tổng thống Hassan Rohani đã cố gắng tiếp xúc với Ali Khamenei để yêu cầu đàm phán, nhưng ông ta đã trốn quá kỹ.

Trả lời phỏng vấn của Les Echos, chuyên gia Michel Duclos của Viện Montaigne cho rằng "Iran phải ‘tiêu hóa’ thất bại và Israel cần kềm chế trước chiến thắng". Những diễn biến sắp tới tùy thuộc vào phản ứng của Iran và những tính toán của Israel.

Cái giá quá đắt cho nhiều thập niên tham vọng nguyên tử

Về phía người dân Iran nghĩ gì ? Nhật báo thiên tả Libération trích dẫn ý kiến của những người mà họ đã tiếp xúc : "Khamenei và Vệ binh Cách mạng phải rút lui", họ không còn khả năng giải quyết khủng hoảng, không còn tính chính danh. Quy mô cuộc tấn công lần này khác hẳn với vụ tiêu diệt tướng Iran Qassem Soleimani hồi năm 2020 ở Iraq. Tuy Hoa Kỳ nói rằng chiến dịch đã kết thúc, diễn tiến còn tùy thuộc vào phản ứng của Tehran.

Theo Libération, Iran có một số cách trả đũa : Tấn công các căn cứ quân sự Mỹ hay các chiến hạm trong vùng Vịnh, gây rối loạn luồng tàu dầu đi qua eo biển Ormuz khiến dầu lửa tăng giá, hay phá hoại thông qua các lực lượng ủy nhiệm với số nạn nhân tối thiểu, như sau vụ Soleimani. Nhiều nhà quan sát cho rằng giải pháp thứ ba là khả tín nhất : một sự đáp trả hạn chế, sau đó chối bay chối biến. Kiểu trả đũa chừng mực này vốn quen thuộc với Cộng hòa Hồi giáo, các quan chức hạ thấp mức độ thiệt hại để tránh áp lực công chúng đòi ra tay mạnh hơn.

Ngay cả những người trung thành nhất với chế độ cũng tức giận, một người nói : "Hoặc tiết lộ vũ khí nguyên tử bí mật, hoặc thương lượng một nền hòa bình nhục nhã, chỉ có thế". Đối với nhiều người, việc mất Fordow là sự sụp đổ của nhiều thập niên tham vọng nguyên tử, một chương trình mà Iran đã trả cái giá rất đắt với trừng phạt, cô lập và máu đổ. Nếu tự kềm chế trong ngắn hạn, về lâu về dài, Iran có thể rút khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (TNP). Một giả thuyết nguy hiểm khác là mở rộng chiến trường, đối đầu trực tiếp giữa Iran, Israel và Hoa Kỳ, như Vệ binh Cách mạng đe dọa đánh vào các căn cứ Mỹ.

Truất phế Ali Khamenei ?

Một giải pháp bất ngờ được đưa ra là truất phế Ali Khamenei. Một số thông tin nói rằng, do không tiếp xúc được với đại giáo chủ nên quyết định chưa được đưa ra. Theo trang Axios, một cuộc họp bí mật giữa các quan chức Mỹ và Iran ở Istanbul, do tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tổ chức đã không diễn ra được vì không có sự đồng ý của Khamenei. Từ đầu cuộc chiến, đòi hỏi Khamenei phải ra đi ngày càng được ủng hộ trong xã hội Iran đang chia rẽ sâu sắc.

Một người dân ở Tehran nói : "Tôi 18 tuổi lúc trừng phạt vi chương trình nguyên tử mới bắt đầu, nay tôi đã 40. Cả một thời tuổi trẻ của tôi đã bị hủy hoại vì tham vọng của một chế độ chỉ dẫn đến thất bại (...). Hàng tỉ đô là và nhiều thập niên cuộc đời con người đã bị lãng phí". Một tiến sĩ 31 tuổi cũng cho rằng thảm họa này là do Khamenei và Vệ binh Cách mạng. "Thất bại ngoại giao, tuổi tác, sự bất lực về mặt tinh thần, hố sâu văn hóa và chính trị mà Khamenei tạo ra đã dẫn chúng tôi đến cơ sự này". Một người khác lo lắng khi : "Trong cả hai chính phủ (Mỹ và Iran), những người điên đang ra lệnh".

Con thiên nga đen mới cho kinh tế toàn cầu

Đối với nhật báo kinh tế Les Echos, việc Hoa Kỳ tham chiến chống Iran với việc oanh tạc ba địa điểm nguyên tử, là một nhân tố bất định mới cho kinh tế thế giới, tương đương với cú sốc dầu lửa, khủng hoảng tín dụng subprime, đại dịch Covid hay cuộc xâm lăng Ukraine. Một lần nữa, thế giới chứng kiến sự xuất hiện của một "thiên nga đen" - một sự kiện bất ngờ làm đảo lộn cân bằng chính trị, kinh tế và quân sự toàn cầu.

Một tổng thống Mỹ chủ trương biệt lập, đã hứa với cử tri sẽ đứng ngoài mọi cuộc xung đột quốc tế, lại quyết định thả siêu bom vào ba địa điểm của Iran bị nghi ngờ chuẩn bị chế bom nguyên tử : Hoa Kỳ tham chiến với Iran. Không thể phủ nhận là tổng thống Mỹ đã can đảm với lòng tin của mình. Cũng như đồng minh Israel, ông tin rằng tiến trình ngoại giao từ 2015 không hiệu quả, và chỉ có cách tấn công mới vô hiệu hóa được chương trình nguyên tử Iran trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập niên.

Không ai có thể biết được cuộc tấn công này sẽ giúp làm chậm lại năm, mười năm nữa mối nguy hạt nhân đối với Israel, vì chế độ thần quyền luôn đòi xóa sổ quốc gia nhỏ bé này. Cũng không ai có thể đánh giá được hậu quả, trong một tuần, một năm tới đối với Trung Đông, số phận của Ukraine, thái độ của Nga và Trung Quốc, giá dầu lửa, thương mại và kinh tế. Châu Âu vẫn còn tin vào ngoại giao và luật pháp quốc tế, nhưng nay luật của kẻ mạnh đang chi phối khắp nơi, và tình hình hiện nay bất định hơn bao giờ hết.

Nga xâm lăng Ukraine, hậu quả của việc Obama từ chối can thiệp ở Syria

Les Echos băn khoăn "Sự quay lại của nước Mỹ là tin tốt lành hay tệ hại ?" Bài viết điểm lại những lần Hoa Kỳ chứng tỏ uy lực trước thế giới. Sau vụ khủng bố ngày 09/11/2001, Hoa Kỳ tấn công vào Iraq, dựa trên ảo tưởng "Dân chủ ở Bagdad sẽ dẫn đến hòa bình cho Jerusalem". Năm 2013, sau khi đã hành động quá nhiều ở Iraq và Afghanistan (chưa kể Libya), nước Mỹ của Obama lại làm quá ít ở Syria, từ chối áp dụng lằn ranh đỏ do chính Obama ấn định khi chế độ Assad dùng vũ khí hóa học giết dân.

Moskva rút ra ngay bài học từ sự thụ động của Mỹ, vài tháng sau Nga chiếm Crimea của Ukraine. Ngày 15/08/2021 Kabul sụp đổ như Sài Gòn năm 1975, khiến Putin càng nung nấu ý định chiếm toàn bộ Ukraine, coi Mỹ là cọp giấy. Nhìn dưới góc độ này, chiến tranh quay lại với Châu Âu là hậu quả trực tiếp của việc Hoa Kỳ không muốn can dự.

Rốt cuộc đến đêm 21 rạng 22/06, Washington đã ra tay với Tehran. Nước Mỹ luôn là siêu cường đứng đầu thế giới về quân sự và kinh tế nhưng dường như đã quên đi điều này, và chủ nhân Nhà Trắng hiện nay không muốn cho thấy ý định thực sự. Ưu tiên của ông Trump là gì ? Chứng tỏ sự ưu việt của nước Mỹ hay rút khỏi các vấn đề quốc tế ? Hoa Kỳ của Trump theo chủ nghĩa biệt lập hay đơn phương ? 

"Hiến binh quốc tế" tiếp tục giữ trật tự hay gây mất trật tự ?

Qua sự kiện "Nhát búa giữa đêm" vừa qua, phải chăng những quả bom là ở Washington nhưng bộ óc ở Jerusalem ? Trực giác và sự ái kỷ cao độ đã khiến Trump muốn đi vào lịch sử bằng cửa chính. Ông sẽ là một tổng thống "chuyển đổi", không lùi bước trước một quyết định vô cùng rủi ro. Là quốc gia duy nhất sở hữu loại siêu bom có uy lực khủng khiếp có nghĩa lý gì nếu không sử dụng ? Sự bất định của Donald Trump cũng là một vũ khí đáng gờm về mặt chiến lược.

Còn lại một câu hỏi chính : Liệu thế giới có ổn định hơn từ khi Mỹ ra tay giúp Israel để ngăn chận chế độ thần quyền Tehran sở hữu loại vũ khí tối thượng ? Một chế độ tham nhũng, tàn bạo và xơ cứng phải chăng đang bắt đầu sụp đổ, tự rơi vào bẫy của chính mình khi tuyên bố muốn xóa sổ Nhà nước Do Thái, nhưng lại không đủ năng lực ? Hay chúng ta đang đứng trước một sự leo thang với hệ quả khó thể đoán định ?

Nói cách khác, nước Mỹ đang quay lại, cho một tương lai xán lạn hay u ám ? Trong 80 năm qua, "hiến binh quốc tế" đã giữ trật tự cho thế giới và nay lại trở thành nhân tố gây mất trật tự ? Hay là Mỹ hợp tác chặt chẽ với Israel để "làm công việc dơ bẩn giùm chúng ta" - theo như cách nói của thủ tướng Đức Frédéric Merz ?

Thụy My