Việt Nam : Đồng bằng sông Cửu Long trước đe dọa tồn vong

Đồng bằng sông Cửu Long và đô thị Sài Gòn có nguy cơ bị chìm ngập. Hoa Kỳ và Trung Quốc đối đầu nhưng lệ thuộc lẫn nhau. Bắc Kinh cố thúc đẩy các gia đình sinh thêm con bằng mọi giá. Ukraine truy lùng các lính Nga phạm tội ác chiến tranh. Trên đây là một số vấn đề đáng chú ý trên báo Pháp hôm nay 03/11/2025.

Công nhân xúc lúa trên tàu để xay xát tại một công ty xuất khẩu gạo ở Cần Thơ, ngày 26/01/2024. Đồng bằng sông Cửu Long là nơi xuất khẩu 95% gạo của Việt Nam. AP - Jae C. Hong

Vựa lúa của Việt Nam đang lún dần

Trước hết liên quan đến Việt Nam, Le Monde báo động "Nước dâng cao, đất lún : Đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa của Việt Nam đứng trước mối đe dọa tồn vong". Nhật báo chọn Việt Nam là điểm đến đầu tiên trong sáu nơi trên thế giới, để mở đầu loạt phóng sự về hiện tượng Trái Đất nóng lên 1,5 độ. Miền Tây và đại đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, nơi sinh sống của một phần ba dân số - đối mặt với sự xâm lăng của biển và hậu quả khai thác quá mức nguồn lợi thiên nhiên - có thể bị chìm ngập một phần lớn.

Bài viết bắt đầu với nhà hàng nổi của bà Danh, người đã bị mất nhà ở Vĩnh Châu vì thủy triều cuốn đi hồi tháng 8/2021. Hồi bà còn nhỏ, phải đi cả nửa tiếng đồng hồ mới ra đến biển, giờ đây biển ở ngay bên cạnh. Nhà hàng nằm gần một nhánh sông tồn tại được nhờ một mạng lưới đê dựng lên cách đây một năm, chạy dài 14 kilomet dọc theo bờ biển. Đồng bằng sông Cửu Long, vùng đất "Chín con rồng" với 9 nhánh sông Mekong nay chỉ còn 7, phần cuối của dải đất hình chữ S, là vùng đất phì nhiêu nhất.

Có diện tích bằng Hà Lan, dân số 18 triệu, Đồng bằng sông Cửu Long sản xuất phân nửa số gạo của Việt Nam, chiếm 95% gạo xuất khẩu ; 70% trái cây và 65% thủy sản. Phía đông bắc là Thành phố Hồ Chí Minh tức Sài Gòn, thủ đô kinh tế với 14 triệu dân, có dòng sông Sài Gòn chảy qua. Vùng đất đầy sông ngòi, là một phần của tâm thức Việt Nam nay đang bị lún, gần như không thể tránh khỏi. Năm 2019, nhà nghiên cứu Hà Lan Philip Minderhoud phát hiện khu vực này chỉ cao hơn mực nước biển khoảng 80 centimet, mỗi năm sụt mất 2 đến 5 centimet, cao gấp 10 lần mức nước dâng.

Đến năm 2100, 29 đến 54% Đồng bằng sông Cửu Long sẽ bị chìm dưới nước

Kỹ sư Frédéric Cazenave, phó giám đốc Trung tâm nghiên cứu nước Châu Á đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh, được Viện Nghiên cứu Phát triển Pháp hỗ trợ, cho biết Trung tâm đã công bố báo cáo "Tình hình khẩn cấp tại Đồng bằng sông Cửu Long" từ năm 2022. Theo đó, nước biển dâng lên 50 hay 80 centimet có nghĩa là 29% hay 54% lãnh thổ sẽ bị chìm từ nay đến 2100, nếu tỉ lệ sụt lún hiện thời không bị chận lại. Cả vùng tây nam đối diện vịnh Thái Lan sẽ bị nhấn chìm "từ năm 2050". Một thảm họa diễn ra từ từ, nhưng đã bắt đầu.

Gần chỗ bà Danh, ngư dân khai thác cá kèo, sinh trưởng mạnh ở các bãi bồi, được ưa chuộng để làm món nướng và món lẩu ; nông dân trồng dưa hấu. Sự phì nhiêu của vùng này chừng như vô tận, nhưng những con đê chắn sóng đã ngăn lại phù sa, và lượng nước sông đã giảm đi. Giáo sư Đặng Kiều Ngân, giám đốc Viện Nghiên cứu Phát triển Đồng bằng sông Cửu Long thuộc đại học Cần Thơ cho biết vùng này tương đối trẻ. Cách đây bốn, năm ngàn năm, biển vươn đến tận biên giới Cam Bốt hiện nay. Phù sa do con sông mang đến trong mùa mưa cộng với phù sa từ biển đã tạo nên vùng đồng bằng lý tưởng cho nông nghiệp.

Sau 1975, Đồng bằng sông Cửu Long trở thành vựa lúa của cả nước, mỗi năm làm ba vụ. Nhưng đến giữa những năm 2010, năng suất giảm xuống khi mực nước dâng lên và phù sa ít đi. Chính quyền có quyết định lịch sử vào năm 2017 : Lúa đang đứng hàng đầu bị xếp hạng thứ ba sau thủy sản và trái cây, để thích ứng với tình trạng nhiễm mặn. Một số vùng phía nam được khuyến khích xen kẽ trồng lúa và nuôi tôm. Viện đang thử nghiệm một số giống lúa chịu mặn, hay lúa nổi - một tập quán lâu đời.

Năm 2016 đánh dấu một bước ngoặt : Đông Nam Á chịu đựng hiện tượng El Niño dữ dội nhất : Mưa ít hơn, hạn hán, nhiễm mặn. Lần đầu tiên xâm nhập mặn kéo dài hơn một tháng, nhiều cánh đồng lúa khô héo. Những người trồng cây ăn trái trên các mảnh đất màu mỡ bắt đầu chịu thiệt hại. Hiện nay có chín cây cầu ở Đồng bằng sông Cửu Long, cầu đầu tiên xây năm 2008 và cầu thứ mười mới khánh thành, làm nền đất càng lún thêm.

Thành phố Hồ Chí Minh và cuộc chiến với đại dương

Một trong những nguyên nhân gây sụt lún là khai thác nước ngầm, nước mặn càng xâm nhập thì giếng càng được khoan sâu. Bên cạnh đó là hiện tượng trầm tích và phù sa giảm xuống. Sông Mekong bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, vận chuyển 160 triệu tấn phù sa hàng năm trong thập niên 70, nhưng các đập thủy điện đã làm giảm còn 35 triệu tấn. Trung Quốc xây đến 12 đập, Lào 3 đập, tổng cộng có đến trên 60 đập trên lưu vực sông Mekong, chủ yếu ở Lào, Thái Lan, Cam Bốt. Các con đập giữ lại không chỉ trầm tích mà cả cát sông.

Việc khai thác cát xây dựng quá mức làm tình hình thêm trầm trọng. Tháng Tư, chính quyền Việt Nam đã mạnh tay kết án gần 50 quan chức và doanh nhân ở An Giang về khai thác cát bất hợp pháp. Theo Quỹ Thiên nhiên Thế giới (WWF), lượng cát đi vào Đồng bằng sông Cửu Long chỉ còn 2-4 triệu mét khối một năm, trong khi khai thác đến 35-55 triệu mét khối ! Cát là lớp giáp bảo vệ đồng bằng, nhưng tầm quan trọng đã bị đánh giá thấp. Những khó khăn ở Đồng bằng sông Cửu Long đẩy nhiều người về Thành phố Hồ Chí Minh, đô thị đông dân và giàu có nhất Việt Nam.

Không như Đồng bằng sông Cửu Long, bị phụ thuộc vào các quốc gia thượng nguồn, Thành phố Hồ Chí Minh có lợi thế trong cuộc chiến với đại dương. Sông Sài Gòn và sông Đồng Nai đều có các hồ chứa rất lớn ở thượng nguồn, để xả nước, đẩy lùi thủy triều. Thành phố bị lún khoảng 3 centimet một năm. Chính quyền cố gắng hạn chế việc khai thác nước ngầm, và nhờ mạng lưới nước máy bao trùm, mực nước ngầm đã tăng trở lại và bớt bị sụt. Le Monde kết luận, tất cả đến từ biển và tất cả đều có thể trở về với biển.

Mỹ lơi dần Nga, Trung Quốc có ngả theo ?

Nhìn chung về địa chính trị, Les Echos phân tích "Trung Quốc và Hoa Kỳ trong trò chơi lệ thuộc lẫn nhau". Tổng thống Donald Trump mô tả cuộc gặp Tập Cận Bình ở Hàn Quốc là "tuyệt vời", hai bên thỏa thuận được về nhiều vấn đề khác nhau, từ đất hiếm tới đậu nành. Phải chăng đây là bước đầu của việc bình thường hóa giữa hai đại cường ?

Năm 1972, Mỹ xích lại gần Trung Quốc để cô lập Liên Xô, còn năm 2025 thì ngược lại, xích gần Matxcơva để cô lập Bắc Kinh. Nhưng giờ đây tổng thống Mỹ bực tức vì ông chủ điện Kremlin cứ câu giờ, nên đổi sang hướng khác chăng. Liệu Washington có thúc đẩy được Bắc Kinh giữ khoảng cách với Moskva (đặc biệt về Ukraine) hay không ? Trong một thế giới chỉ biết có lợi ích, liệu Bắc Kinh sẽ ưu tiên cho thương mại với Mỹ thay vì thủ lợi từ dầu khí Nga (kể cả với cái giá rẻ mạt) ?

Theo Les Echos, khả năng này hết sức xa vời, dù rằng Trung Quốc của Tập Cận Bình đang đối mặt với vô số thách thức : dân số, chính trị, kinh tế, xã hội. Tương tự đối với Mỹ, trừ dân số. Đôi bên cần lẫn nhau hơn những gì họ nghĩ lúc ban đầu. Nga dù hung hăng và nguy hiểm vẫn chỉ là một "chi tiết của lịch sử" so với Trung Quốc và Hoa Kỳ. Mỗi lần bị lãnh đòn trong cuộc chiến với Ukraine, Nga liền đem nguyên tử ra dọa theo kiểu "phản xạ Pavlov", nhằm che đậy sự tức tối và hạn chế của mình. Và giấu đi sự sợ hãi khi quân Nga không tiến nổi.

Washington và Bắc Kinh lệ thuộc lẫn nhau

Chiến tranh ở Ukraine sắp bước sang năm thứ năm, liệu có là lời cảnh báo cho Trung Quốc ? Gây chiến thì dễ, chấm dứt thì khó. Người ta biết cách khởi động một cuộc chiến nhưng không thể nào biết được nó sẽ kết thúc ra sao.

Đài Loan là một hòn đảo đầy núi non, đặc biệt khó chiếm, và kiểm soát được lại càng khó hơn. Tại Trung Quốc, tự hào dân tộc bù đắp được phần nào tình trạng kinh tế chậm lại, dân số sụt giảm. Nhưng lão hóa dân số, nhất là trong giới tinh hoa có làm người ta thận trọng hơn ? Dân số Hoa lục già hơn và ít đi, có thể là yếu tố tích cực về địa chính trị. Những người cũ xử trí các cuộc khủng hoảng quốc tế một cách khôn khéo hơn. Nhà chính trị học Mark Hass nêu ra khái niệm "hòa bình lão khoa".

Nhật báo kinh tế cho rằng hai "đại ca" cần nhận thức được mâu thuẫn nội tại. Nước Mỹ trước đây tự cho là lãnh đạo thế giới tự do, nhưng vào thời kỳ của "Nước Mỹ trước hết" - nếu không phải là "Nước Mỹ đơn độc" - chừng như Washington trở thành nguồn gây bất ổn thay vì là người bảo vệ tối hậu của thế giới. Bắc Kinh không còn phải đối mặt với một "khối tự do", nhưng sự tập quyền cao độ sẽ là trở ngại chính cho tăng trưởng và sáng tạo. Tờ báo kết luận, Washington và Bắc Kinh sẽ không là bạn bè, nhưng cũng khó thể là kẻ thù vì lệ thuộc lẫn nhau hơn bao giờ hết.

Trung Quốc thúc đẩy sinh đẻ bằng mọi giá

Trên lãnh vực xã hội, trước nguy cơ dân số giảm, Trung Quốc không từ một biện pháp nào để gia tăng sinh suất. Đặc phái viên Le Monde tại Thiên Môn (Tianmen) ở tỉnh Hồ Bắc (Hubei) thuật lại những điều tai nghe mắt thấy tại một thành phố "gương mẫu". Khắp nơi là những pa-nô lớn với hình ảnh một gia đình đông con, và dòng chữ "Có anh chị em là niềm vui lớn nhất mà cha mẹ có thể cho con mình".

Thiên Môn có nửa triệu dân nằm ở miền trung, có sinh suất tăng 17% được coi là điển hình để những nơi khác học tập. Đã ba năm liên tiếp dân số Trung Quốc giảm xuống, với bình quân mỗi phụ nữ chỉ có một con, trong khi tỉ lệ này phải là 2,1 để duy trì dân số hoạt động ổn định. Cộng thêm nạn lão hóa, Trung Quốc sẽ già đi trước khi có được thu nhập ngang với Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Chính quyền Thiên Môn đưa ra chính sách hào phóng : Trợ cấp 7.200 euro cho những cặp vợ chồng mới cưới để giúp mua nhà, 100 euro mỗi tháng cho con thứ hai cho đến năm được ba tuổi, 120 euro cho con thứ ba. Nhà nước trung ương bèn làm theo, hồi tháng 7 loan báo trợ cấp 438 euro cho mỗi đứa trẻ đến năm ba tuổi, miễn phí năm cuối mẫu giáo. Nhưng thành công của Thiên Môn thật ra chỉ tương đối. Một phụ nữ cho biết dù sinh con nơi khác nhưng khai ở đây để nhận trợ cấp, các viên chức địa phương thường xuyên gọi nhắc nhở từ khi mang thai để đứa bé tương lai là "trẻ của Thiên Môn".

Ukraine truy lùng tội phạm chiến tranh ở Bucha

Về cuộc chiến tranh ở Ukraine, Le Monde cho biết "Kiev đang truy lùng 6 lính Nga vì tội ác chiến tranh". Cảnh sát Ukraine đã hoàn tất cuộc điều tra về vụ sát hại 17 thường dân ở đường Ivana-Franka thuộc Bucha năm 2022, vào đầu cuộc xâm lăng. Ngôi làng ngoại ô Kiev bị chiếm đóng 5 tuần lễ, đã trở thành biểu tượng cho tội ác của quân Nga, gây sốc cho cả thế giới.

Người ta tìm thấy 358 xác thường dân trên các đường phố khi Bucha được lực lượng Ukraine giải phóng hôm 02/04/2022, bên cạnh đó còn có nhiều vụ hãm hiếp, tra tấn. Hiện nay cảnh sát Ukraine đã chốt được 80 hồ sơ sát nhân, đặc biệt là các vụ giết người ở đường Ivana-Franka. Sáu lính Nga đã xông vào kéo người dân ra đường, giết 17 người ngay trước nhà, một số còn bị tra tấn trước khi bị bắn chết, xác bị đốt để phi tang.

Thủ phạm là một đơn vị của sư đoàn không vận 76 Nga do trung úy Yury Voladymyrovich Kim chỉ huy. Cuộc điều tra gặp khó khăn vì nhóm 6 người lính này không dùng điện thoại, những người dân xung quanh thì không dám ra đường. Bằng chứng thu thập được là từ các đầu đạn trong xác nạn nhân, so sánh với danh sách vũ khí cấp phát cho các đơn vị Nga được tình báo Ukraine cung cấp. Các điều tra viên vẫn không thể hiểu được vì sao lính Nga lại giết những người vô tội. Có thể xã hội và quân đội Nga đã quen với việc sinh mạng con người không được coi trọng.

Thụy My