Orbán sụp đổ, Trump siết Hormuz : Một ngày địa chấn chính trị toàn cầu

Chiến thắng bất ngờ của phe đối lập tại Hungary chấm dứt 16 năm cầm quyền của Viktor Orbán, trong khi căng thẳng Mỹ-Iran xoay quanh eo biển Hormuz tiếp tục đẩy kinh tế và ngoại giao quốc tế vào trạng thái bất ổn. Hai sự kiện đồng thời tạo nên một ngày địa chính trị dày đặc phản ứng từ Châu Âu đến Trung Đông.

Đông đảo dân chúng với biểu ngữ có tên đảng đối lập Tisza tập hợp ở Budapest ngày 12/04/2026 sau khi có kết quả ban đầu cuộc bầu cử Quốc Hội ở Hungary. Reuters - Marton Monus

Một kỷ nguyên khép lại tại Budapest khi Péter Magyar đảo ngược thế cờ

Tại Hungary, Péter Magyar đã kết thúc 16 năm ngự trị của Viktor Orban. Đối lập giành hơn hai phần ba số ghế ở Quốc hội, đủ để hiệu chỉnh Hiến pháp đã bị đảng Fidesz sửa đổi có lợi cho Orban. Thủ tướng mãn nhiệm đã gọi điện chúc mừng đối thủ, nhìn nhận thất bại. Péter Magyar chính khách bảo thủ 45 tuổi tuyên bố "Chúng ta đã giải phóng Hungary !".

Kết quả kiểm 98,15% số phiếu cho thấy đảng Tisza của Péter Magyar chiếm 138/199 ghế trong Quốc hội. Daniel Hegedus, viện phó Institute for European Politics đánh giá : "Đó là một cuộc cách mạng dân chủ thực sự, mà chúng ta hy vọng sẽ làm thay đổi chế độ". Sự thống trị của Fidesz "đã bị xóa bỏ chỉ bằng một cuộc bầu cử", "kết quả hùng hồn cho đến nỗi chỉ có thể công nhận thất bại mà thôi". Nhà nghiên cứu Rudolf Metz, đại học ELTE ở Budapest nhận định : "Cuộc bầu cử này đã định hình lại toàn bộ giới tinh hoa chính trị. Chưa bao giờ có bằng ấy dân biểu mới bước vào Quốc hội kể từ 1990".

Les Echos ngày 13/04/2026 lưu ý là hầu hết các nước Châu Âu đều mong đợi thất bại của Viktor Orban, vốn thường xuyên thọc gậy bánh xe những sáng kiến hỗ trợ Ukraine của Liên hiệp Châu Âu (EU). Tối Chủ nhật, thủ tướng Ba Lan Donald Tusk nói : "Người Nga hãy về nước !", chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen viết trên X : "Tối nay, trái tim Châu Âu đập mạnh nhất ở Hungary". Tổng thống Pháp Emmanuel Macron hoan nghênh "chiến thắng của dân chủ", "sự gắn bó của người Hungary với các giá trị Châu Âu". Các thủ tướng Đức, Anh, Tây Ban Nha đều vui mừng trước kết quả, kể cả thủ tướng Ý từng ủng hộ Viktor Orban cũng bày tỏ mong muốn ông "tiếp tục phục vụ đất nước trong vai trò đối lập".

Châu Âu phản ứng trước cơn "địa chấn chính trị"

Les Echos nhận định, đây là tin xấu cho Nga, vốn trông cậy vào Budapest để ngăn chận hoặc làm chậm lại việc trừng phạt Kremlin hay viện trợ tài chánh cho Ukraine. Tổng thống Volodymyr Zelensky chúc mừng "chiến thắng áp đảo", thủ tướng Ukraine Ioulia Svyrydenko cho rằng người dân Hungary đã chống lại mọi toan tính "đưa đất nước vào quỹ đạo Moskva".

Thất bại của Viktor Orban cũng cay đắng đối với Donald Trump, đã nhiệt liệt ủng hộ thủ tướng mãn nhiệm, phó tổng thống J. D. Vance đến Hungary để vận động giúp. Jean-Dominique Giuliani, chủ tịch Fondation Robert-Schuman bình luận, bên cạnh sự sụp đổ của quyền lực "phi tự do" còn là xu hướng chống Châu Âu được che giấu sau chủ nghĩa ái quốc bề ngoài. Không thể lợi dụng Châu Âu lâu dài nhưng lại thường xuyên phá hoại, và sự can thiệp của Nga lẫn Mỹ cho thấy nỗi lo trước sự kháng cự của Châu Âu.

Đồng forint sáng thứ Hai tăng lên mức cao nhất, thị trường chứng khoán Budapest khởi sắc, tin rằng Péter Magyar sẽ giải tỏa được số trợ cấp Châu Âu đang đóng băng vì chính quyền Orban vi phạm Nhà nước pháp quyền. Tại Châu Âu, chỉ có hai thủ tướng Đức là Helmut Kohl (1982-1998) và Angela Merkel (2005-2021) có thời gian cầm quyền tương đương với Viktor Orban. Số cử tri đi bầu đạt kỷ lục 79,50%, cao nhất trong lịch sử Hungary kể từ khi cộng sản sụp đổ.

Libération dẫn lời các chuyên gia nhận định ông Péter Magyar xuất hiện vào đúng thời điểm. Với tính cách thu hút và tài nói chuyện với người dân thông qua mạng xã hội, ông đã lấp đầy một khoảng trống chính trị.

Thương lượng bế tắc, dân Iran là nạn nhân

Sự kiện tổng thống Mỹ loan báo phong tỏa Hormuz sau khi đàm phán tan vỡ khiến tất cả các báo đều chú ý. Libération nhận xét thất bại của cuộc thương lượng Mỹ-Iran không làm ai ngạc nhiên. Theo Le Figaro, nếu hồ sơ nguyên tử là phức tạp nhất, thì vấn đề eo biển Hormuz lại khẩn cấp nhất. Mỗi ngày phong tỏa đều gây hậu quả nặng nề cho kinh tế thế giới.

Trả lời phỏng vấn của Le Figaro, ông Jacques Audibert, cố vấn ngoại giao của cựu tổng thống François Hollande từng tham gia đàm phán về nguyên tử năm 2015 cho rằng đây không hẳn là một thất bại, mà chỉ là lần tiếp xúc trực tiếp đầu tiên. Vấn đề là phải xem còn có kênh nào vẫn mở ra hay không dù đôi bên đều yêu sách tối đa. Riêng ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, mà ông Jacques Audibert thương lượng nhiều năm về hiệp ước JPPOA là một nhân vật rất đáng gờm, nắm rất vững hồ sơ.

Mười điểm mà Tehran đề nghị giống như yêu sách của một quốc gia đã đè bẹp quân đội Mỹ, đó là một sự khiêu khích, nhưng để cơ sở đàm phán này tiến triển thì phải mất nhiều tháng trời. Vấn đề là các nhà ngoại giao tài năng của bộ ngoại giao Mỹ đã bị ông Trump loại đi. Thương lượng với Iran cần kiên nhẫn và sáng tạo, mà chưa chắn các đại diện Mỹ hiện nay có được. Và nạn nhân chính là dân chúng Iran. Ban đầu Donald Trump nói rằng cuộc chiến là nhằm thay đổi chế độ, giờ đây ông thảo luận với cùng một chính quyền. Sự can đảm của người dân Iran hoàn toàn bị quên lãng. Ngày nay biểu tình ở Tehran lại còn nguy hiểm hơn trước rất nhiều.

Hậu trường ba vòng đàm phán giữa Mỹ và Iran

Les Echos tiết lộ thêm về "Hậu trường đàm phán giữa Iran và Hoa Kỳ". Không khí nặng nề dần, và không có bên nào tỏ ra quan tâm đến ưu tư của bên kia, trong ba vòng đàm phán.

Lúc 6 giờ rưỡi sáng Chủ nhật, ông J. D. Vance trước các nhà báo ở khách sạn Serena tại Islamabad loan báo không tìm được thỏa thuận với Iran sau cuộc đàm phán kéo dài trên 20 tiếng đồng hồ. Phó tổng thống Mỹ nói rằng "Iran không muốn chấp nhận những đề nghị của chúng tôi". Nhưng ông để ngỏ cửa "với một đề nghị rất đơn giản", "để xem phía Iran có chấp nhận hay không". Phía Mỹ còn có Jared Kushner, con rể Donald Trump, và Steve Witkoff, cố vấn về Trung Đông của tổng thống. Đoàn Iran có chủ tịch Quốc Hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu, và ngoại trưởng Abbas Araghtchi.

Vòng đầu tiên dài hai giờ, bắt đầu một cách thân mật, J.D. Vance và Mohammad Ghalibaf bắt tay nhau. Nhưng một viên chức cao cấp Pakistan giấu tên cho biết đôi bên đều đòi hỏi tối đa. Đến vòng đàm phán thứ hai, những điểm chính mới nổi lên. Các bất đồng gồm việc mở lại eo biển Hormuz, giải tỏa một số tài sản của Iran, ngưng làm giàu uranium, ngưng bắn ở Liban. Vòng thứ ba "dài nhất và phức tạp nhất". Nhà trung gian Pakistan cố thúc giục hai bên đề ra lịch trình đàm phán sắp tới và gia hạn ngưng bắn nhưng không thành công. Lúc giải lao, ông Vance báo cáo cho tổng thống Trump, và "số phận của ngưng bắn do ông Trump quyết định".

Tuy thất bại, nhưng sự kiện lần đầu tiên Mỹ và Iran trực tiếp thương lượng đã là một thành tích : Chưa bao giờ đôi bên gặp gỡ ở cấp này kể từ cách mạng Hồi giáo 1979. Trong khi đó tổng thống Donald Trump khẳng định Hoa Kỳ là người chiến thắng về quân sự, nên có thỏa thuận được với Iran hay không, đối với ông là không quan trọng.

Hoa Kỳ bận rộn với Iran, Trung Quốc dẫn dụ Châu Á

Trong khi đó Les Echos nhận thấy "Trung Quốc đang dựa vào những sai lầm của ông Trump tại Iran để gia tăng ảnh hưởng ở Châu Á", vốn đang lao đao vì chiến tranh thương mại. Một sự xích lại gần mang tính chiến thuật và cơ hội.

Tập Cận Bình đang rất bận rộn. Sau khi tiếp bà Trịnh Lệ Văn (Cheng Li Wun), thủ lãnh đối lập Đài Loan, chủ tịch Trung Quốc chuẩn bị tiếp ông Tô Lâm, tổng bí thư vừa được "bầu" làm chủ tịch nước. Ngoại trưởng Vương Nghị thăm Bắc Triều Tiên hai ngày, lần đầu tiên kể từ 2019. Nhà cựu ngoại giao Mỹ Scot Marciel nhận xét, trong nhiều thập niên Hoa Kỳ được Châu Á coi là người bảo đảm an ninh và ổn định khu vực. Nhưng nay với Donald Trump, họ lo sợ cảnh hỗn loạn và chiến tranh với Iran khiến kinh tế Đông Nam Á gặp khó khăn lớn.

Gao Jie, nhà phân tích của Asia Society Policy Institute cho rằng đây là cơ hội cho Trung Quốc, mà ví dụ cụ thể là sự tăng cường hợp tác với Việt Nam. Dù luôn có sự ngờ vực lịch sử, nhưng Hà Nội ngày càng hướng về phía Bắc Kinh. Hoa Vi (Huawei) giành được nhiều hợp đồng 5G ở Việt Nam, và các quỹ Trung Quốc tài trợ cho dự án đường sắt cao tốc 8,2 tỉ đô la sẽ nối liền hai nước từ nay đến 2030.

Giới lãnh đạo Châu Á hoang mang vì Trump, nhưng không tin Bắc Kinh

Tất nhiên Bắc Kinh không chờ đợi sự xuất hiện của Donald Trump để bành trướng về ngoại giao và kinh tế trong khu vực luôn được coi là ao nhà, nhờ gần gũi về địa lý và văn hóa, hay chính trị - Việt Nam và Bắc Triều Tiên cũng là chế độ cộng sản. Nhưng sức hút địa chính trị càng tăng khi giới tinh hoa Châu Á đang hoang mang.

Joanne Lin, Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á ISEAS-Yusof Ishak cho biết khi được hỏi về mối quan tâm địa chính trị lớn nhất, câu trả lời là sự lãnh đạo của Mỹ dưới thời Donald Trump trong khi trước đây là sự hung hăng của Bắc Kinh trên Biển Đông. Giáo sư Herman Kraft của University of the Philippines Diliman tóm tắt : "Lâu nay nhiều nước vẫn coi Hoa Kỳ là nhân tố duy nhất bảo đảm được thăng bằng địa chính trị trước Trung Quốc, nay họ hoài nghi".

Tuy vậy các nước vẫn cảnh giác với Bắc Kinh. Giữa tháng Ba, phát ngôn viên bộ ngoại giao Trung Quốc thông báo sẽ "phối hợp" để giải quyết khủng hoảng năng lượng, nhưng Bắc Kinh vẫn chưa trợ giúp các đối tác đang thiếu xăng dầu. Không nước Châu Á nào tin vào sự hào hiệp bất ngờ của Trung Quốc. Ông Scot Marciel kết luận dù hoang mang về chính quyền Trump, nhưng Châu Á vẫn lo sợ trước Trung Quốc vốn luôn hiếu chiến ở Biển Đông và từ chối tôn trọng luật quốc tế.

Moskva khiêu khích Anh quốc tại Biển Manche và Biển Bắc

Quay lại với Châu Âu, Le Figaro cho biết "Tại Biển Manche và Biển Bắc, hải quân Nga thách thức hải quân Hoàng gia Anh". Luân Đôn tố cáo Nga đã tiến hành một chiến dịch quân sự bí mật kéo dài hơn một tháng tại Biển Manche và Bắc Hải.

Ba tàu ngầm Nga, gồm một tàu tấn công lớp Akula và hai tàu do thám GUGI, hoạt động gần các tuyến cáp và đường ống chiến lược của phương Tây. Luân Đôn cho rằng mục tiêu là xác định và lập bản đồ các cơ sở hạ tầng quan trọng dưới đáy biển – nơi vận chuyển 50% khí đốt và 99% dữ liệu quốc tế của Anh. Dù chưa ghi nhận thiệt hại, Anh quốc xem đây là mối đe dọa nghiêm trọng và tăng cường đầu tư chống tàu ngầm, đồng thời triển khai chương trình giám sát mới tại Bắc Đại Tây Dương.

Song song đó, một chiến hạm Nga đã hộ tống các tàu chở dầu bị trừng phạt đi qua eo biển Manche, thách thức khả năng can thiệp của Hải quân Hoàng gia. Từ đầu năm, hơn 300 tàu thuộc "hạm đội ma" của Nga đã hoạt động tại vùng biển Anh, vận chuyển khoảng 40% xuất khẩu dầu của Moskva. Luân Đôn coi đây là hành động khiêu khích trực tiếp, nhất là sau khi thủ tướng Keir Starmer cho phép bắt giữ các tàu vi phạm. Nga cảnh báo sẽ đáp trả nếu bị can thiệp. Trong bối cảnh đó, Anh cũng muốn chứng tỏ năng lực quân sự sau những chỉ trích về sự yếu kém của hải quân, đặc biệt sau căng thẳng tại Trung Đông.

Thụy My