Putin bị dồn vào chân tường, Trump lún sâu ở Iran

Trong khi Vladimir Putin phải đối mặt với những thất bại quân sự, khó khăn kinh tế và sự bất mãn ngày càng tăng trong giới tinh hoa Nga, Donald Trump lại vướng vào thế bế tắc tại Iran sau khi đặt cược vào một nền ngoại giao vận hành bởi những người trung thành hơn là các chuyên gia. Từ Moskva đến Trung Đông, hai cuộc khủng hoảng khác nhau đang phơi bày những giới hạn của quyền lực tập trung.

Khói đen dày đặc bốc lên sau khi drone Ukraine tấn công vào cơ sở hạ tầng ở Saint Petersburg, Nga ngày 03/06/2026. Reuters - Stringer

Drone Ukraine gieo bất an tại Nga, Putin lo sợ

Le Monde ngày 03/06/2026 nhận thấy "Vladimir Putin hứng chịu một loạt đòn, gây bất bình tại Nga và nghi ngờ về chiến lược ở Ukraine". Tuy ông chủ điện Kremlin khoe rằng chiến thắng đang trong tầm tay, Kiev gia tăng tấn công bằng drone vào sâu lãnh thổ Nga, và thất bại quân sự đi kèm với khó khăn kinh tế. Uy tín càng xuống thấp, Putin càng lo lắng cho an nguy của mình.

Trong chuyến thăm Astana, thủ đô Kazakhstan từ 27 đến 29/05, một chiếc xe gắn tháp pháo trang bị súng máy và hệ thống chống drone nằm trong đoàn xe hùng hậu 20 chiếc, 14 mô tô hộ tống, một trực thăng giám sát trên bầu trời của thành phố mà khách bộ hành đã bị xua đi. Rõ ràng Putin bị ám ảnh bởi drone Ukraine, và ông ta có lý. Những tháng gần đây, drone thường xuyên tấn công vào Moskva và ngoại ô, các công ty quốc phòng, phi trường quân sự, các nhà máy lọc dầu lớn, các cảng ở Baltic và Hắc Hải.

Điểm mới là gần đây Kiev sản xuất hàng loạt drone tầm trung đến 200 kilomet không thể phát hiện được, hợp tác với công ty tư nhân Mỹ Swift Beat LLC, và đã bắt đầu phát huy tác dụng. Thế nên xa lộ "Tân Nga" đi xuyên qua các lãnh thổ mà quân Nga chiếm đóng từ Crimea đến Donbass để tiếp tế cho mặt trận trở nên không thể sử dụng được, vì nằm dưới lưới lửa của các drone Hornet, trang bị trí thông minh nhân tạo kết nối với Starlink.

Thống đốc phần đất chiếm đóng ở Kherson khuyến cáo nếu muốn đến Crimea nên đi ban ngày, cảnh giác với drone và chạy khỏi xe nếu thấy nguy hiểm. Mới đây các xe bồn chạy về hướng mặt trận đều bị tấn công, vô số xác xe cháy đen có thể thấy trong video trên các mạng xã hội. Ngày 30/05, thống đốc Crimea, Sergey Aksionov loan báo xăng được bán định lượng theo phiếu.

Kremlin chao đảo trước cơn gió ngược

Tiền tuyến sa lầy, "chiến dịch quân sự đặc biệt" ngày càng bị chỉ trích. Giữa tháng 4, một video về những vụ tấn công liên miên của quân Nga vào làng Mala Tokmachka ở vùng Zaporizhzhia trở thành trò cười phố biến ở Nga, vì làng này từ nhiều tháng qua tuy quân đội Nga loan báo đã chiếm được nhưng vẫn đứng vững. Cái tên Mala Tokmachka còn xuất hiện trong bài viết của một nhà chính trị học thân Kremlin, để nói về sự vô nghĩa của cuộc chiến. Vassili Kachine khẳng định chẳng có lợi gì khi đốt cháy nguồn lực tại đó vì những mục tiêu hão huyền. Nhà phân tích này cho rằng việc loại bỏ chế độ Kiev là bất khả thi nếu không có chiếm đóng được toàn bộ đất nước, và hy vọng sáp nhập thêm lãnh thổ nếu hệ thống phòng thủ của Ukraine sụp đổ có vẻ phi lý. Nga không thể quản lý lâu dài các lãnh thổ này với nền kinh tế bị tàn phá và cư dân cực kỳ thù địch.

Một báo cáo ngày 04/05 từ trang Important Stories của các nhà báo điều tra độc lập dẫn nguồn tin tình báo Châu Âu cho biết bộ máy Nhà nước đang chia rẽ vì an ninh không bảo vệ được các chỉ huy quân sự cao cấp – ba tướng lãnh đã bị Ukraine ám sát tại Moskva trong năm 2025, và tổng thống Nga lo sợ bị đảo chánh. Giới tinh hoa thất vọng, phe ủng hộ chiến tranh chỉ trích Putin không chịu tổng động viên. Theo nhà nghiên cứu Andreï Pertsev, Trung tâm Carnegie, đây là cuộc khủng hoảng trầm trọng nhất trong triều đại của Vladimir Putin. Sắp 74 tuổi, Putin rất quan tâm đến các thủ thuật thẩm mỹ nhưng lại càng khiến tác động lão hóa dễ thấy hơn.

Bà Tatiana Kastouéva-Jean, Viện Quan hệ Quốc tế Pháp cũng cho rằng Vladimir Putin đang đứng trước một loạt thách thức chưa từng thấy. Tổng thống Nga "đang bị cầm tù trong một cuộc chiến mà ông ta không thắng nổi nhưng không từ bỏ được", làm xói mòn khế ước xã hội lâu nay. Thâm hụt ngân sách bốn tháng đầu năm đã vượt quá mức dự báo 55% của cả năm, chính quyền hạ tăng trưởng mong muốn từ 1,3% còn 0,4%. Tuy vậy nhà chính trị học Anna Colin Lebedev cho rằng cuộc khủng hoảng này sẽ có những hệ lụy chính trị, nhưng một sự thay đổi triệt để khó thể xảy ra.

Những người đấu tranh vô hình trong lòng nước Nga

Cũng về nội tình nước Nga, trong bài đầu tiên của loạt bài ba kỳ về các chế độ độc tài mang tên "Đơn độc tại Moskva", Le Monde giải thích "Làm thế nào phe đối kháng ở Nga cố gắng sống sót dưới thời Putin". Từ sau cuộc xâm lăng Ukraine, những "người vô hình", từ nhà báo vô danh, luật sư cho đến nhà đấu tranh, thu thập thông tin về số phận của hàng ngàn tù nhân chính trị bị lãnh những bản án nặng nề vì chống đối điện Kremlin.

Trong bốn năm qua, tổ chức phi chính phủ Memorial, bị giải thể tại Nga vào tháng 12/2021, đã xác định được 1.400 tù nhân chính trị, con số này giờ đây đã tăng lên 2.176 theo thống kê của OVD-Info, một tổ chức phi chính phủ lưu vong khác chuyên giám sát sự đàn áp ở Nga. Daniil Beilinson, đồng sáng lập của OVD-Info thừa nhận danh sách này chưa đầy đủ, vì có những trường hợp không được biết đến. Chỉ riêng danh sách những người bị bắt giam vì tội "khủng bố" và "cực đoan" đã lên đến ít nhất là 20.000.

Nhà báo nổi tiếng Sergei Parkhomenko nhấn mạnh, tất cả những gì liên quan đến một tổ chức, một nhóm đều không thể hoạt động tại chỗ, tất cả đều là cá nhân. "Đơn độc" là từ khóa cho đấu tranh ở Nga. Đi lưu vong từ 2021, nhà báo này đứng sau một số sáng kiến ​​dân sự, chẳng hạn như Redkollegia, một tập thể hỗ trợ báo chí tự do ở Nga, và Last Known Address, phong trào tưởng niệm các nạn nhân bị đàn áp chính trị ở Liên Xô trước đây và Nga, bằng cách đặt các tấm bảng ghi tên các nạn nhân trên các bức tường ở Moskva và những nơi khác.

Được khởi xướng vào năm 2015, sáng kiến ​​sau này nhanh chóng tan rã, các bảng tưởng niệm bị gỡ bỏ. Tuy nhiên những "người vô hình" vẫn tiếp tục chờ đêm xuống đi gắn những mảnh bìa cứng ghi tên và ngày tháng các nạn nhân bị sát hại. Những "tình nguyện viên" của hiệp hội Russie-Libertés thì thu thập những lời cuối cùng của những người bị kết án trước khi bản án được tuyên.

Ngoại giao nghiệp dư của Donald Trump

Về cuộc chiến tranh Trung Đông, Le Figaro nói về "Thất bại của ngoại giao thời chính quyền Trump ở Iran do được tiến hành bởi những người nghiệp dư". Donald Trump làm ngoại giao cũng như làm áp-phe cá nhân. Từ đầu nhiệm kỳ hai, chính sách ngoại giao Mỹ được tổng thống chỉ đạo, không quan tâm đến các định chế và kênh ngoại giao truyền thống. Điện thoại của ông dùng để gọi trực tiếp các nhà lãnh đạo ngoại quốc.

Thay cho các mạng lưới ngoại giao và chuyên gia, tổng thống Mỹ dựa vào một nhóm nhỏ người trung thành, mà điểm chung là hoàn toàn không có kinh nghiệm quan hệ quốc tế - trừ Marco Rubio, cựu thượng nghị sĩ. Nhưng ông Rubio vào tháng 4/2025 loan báo tái tổ chức bộ ngoại giao. Tháng 12/2025, khoảng 30 đại sứ Mỹ đã được triệu hồi về Washington – điều chưa có tiền lệ trong lịch sử ngoại giao Hoa Kỳ.

Trong số 195 đại sứ quán Mỹ trên thế giới, có 115 chưa có đại sứ, hoạt động dựa vào đại biện thay vì các đại sứ được Thượng Viện phê chuẩn. Những người còn tại vị thường không hay biết các quyết định quan trọng. Vào tháng 3/ 2025, đại sứ Mỹ tại Kiev, bà Bridget Brink đã không được thông báo về việc đình chỉ viện trợ quân sự cho Ukraine. Nhà ngoại giao chuyên nghiệp từng phục vụ năm đời tổng thống, cả Dân Chủ lẫn Cộng Hòa, đã từ chức để phản đối chính sách nhượng bộ Moskva, và vẫn chưa được thay thế. Hiện nay đại sứ Mỹ tại Cyprus là Julie Davis kiêm nhiệm, và đến lượt bà cũng đã tuyên bố từ chức vào tháng trước. 

Tại Trung Đông, năm trong số bảy quốc gia giáp giới với Iran và bốn trong số sáu quốc gia vùng Vịnh không có đại sứ Mỹ. Các nhà ngoại giao chuyên nghiệp bị thanh trừng chuyển sang làm những công việc khác như giảng dạy, đây là mất mát lớn về chuyên môn.

Khi lòng trung thành thay thế chuyên môn

Chức vụ đại sứ thời Trump II thường được trao cho các đồng minh chính trị hoặc thành viên gia đình tổng thống. Tuy đây là thông lệ ở Hoa Kỳ, nhưng tỉ lệ số người thân cận được bổ nhiệm so với các nhà ngoại giao chuyên nghiệp đã bị đảo ngược. Hiện nay 90% vụ bổ nhiệm mang tính chính trị thay vì 1/4 hay 1/3 như trước.

Tháng vừa rồi Trump đưa hai nhân vật MAGA bị thất cử ở địa phương lên làm đại sứ Jamaica và Slovakia. Ông sui Charles Kushner, cha của con rể làm đại sứ ở Paris, người tình cũ của Donald Jr, con trai ông là đại sứ ở Hy Lạp. Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC) từ vài trăm người xuống chỉ còn vài chục, các chuyên gia được giữ lại chỉ còn cách theo dõi tài khoản Truth Social của Trump.

Theo Reuters có lần một nhà ngoại giao Châu Âu đã hỏi Bộ Ngoại giao liệu Trump có đang cân nhắc sử dụng vũ khí hạt nhân với Iran hay không, bộ này đã trả lời "không biết". Để có được thông tin, tốt nhất là nên tìm đến những người thân cận với tổng thống. Chính sách Châu Phi do cha chồng của Tiffany Trump, Massad Boulos đảm nhiệm. Tom Barrack, một người bạn thân được bổ nhiệm làm đại sứ tại Thổ Nhĩ Kỳ, phụ trách một số quốc gia Trung Đông, từ Lebanon đến Syria. Hàn Quốc chuyển tiếp thông điệp qua Susie Wiles, Chánh văn phòng Nhà Trắng, Nhật Bản nhờ một trong những đối tác chơi gôn của Trump, Masayoshi Son làm trung gian.

Các cuộc khủng hoảng quốc tế do con rể Jared Kushner và tỉ phú bất động sản Steve Witkoff xử lý. Cả hai chưa từng đặt chân đến Ukraine, và sau cuộc đàm phán thất bại với Iran, lời giải thích của Witkoff với các nhà báo cho thấy ông đã nhầm lẫn việc làm giàu uranium với việc chế tạo vũ khí nguyên tử, và hiểu sai về các loại máy ly tâm khác nhau. Nhà cựu ngoại giao Kelly Adams-Smith lấy làm tiếc rằng ngoại giao phải dựa trên các mối quan hệ, cần thời gian để xây dựng, và một khi lòng tin đã mất, "rất, rất khó để lấy lại".

Iran, phép thử thất bại của tổng thống Mỹ

Liên quan đến Iran, trong bài xã luận, Le Figaro nhận định thật ra mục đích cuộc chiến rất đáng hoan nghênh, là lật đổ chế độ giáo sĩ Hồi giáo. Chế độ thần quyền đã đàn áp chính người dân của mình, thề sẽ xóa sổ Israel khỏi bản đồ thế giới và đe dọa an ninh khu vực. Kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979 và vụ bắt con tin tại đại sứ quán Mỹ, tất cả tổng thống tiền nhiệm đều mong muốn lật đổ chế độ Tehran.

Nhưng sau khi cân nhắc các giải pháp quân sự, rốt cuộc họ đều thay đổi ý định. Vì một lý do mà Donald Trump, say sưa với chiến thắng nhanh chóng ở Venezuela, đã bỏ qua : cơ hội thành công quá bấp bênh ! Chủ trương "hòa bình thông qua sức mạnh", Trump nghĩ rằng sẽ thành công dù những người tiền nhiệm đã thất bại. Nhưng thùng thuốc súng Trung Đông phức tạp hơn cuộc chơi địa ốc ở New York nhiều, và không phải ai cũng có thể là Tôn Tử.

Dù bị trảm tướng ngay ngày đầu tiên, chế độ Iran vẫn còn đó. Họ đã chuẩn bị đối đầu từ nhiều thập niên qua. Tehran châm ngòi cho xung đột Trung Đông, và nhất là hiểu ra rằng họ có thể làm tê liệt nền kinh tế toàn cầu bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz. Tuy không phải là bom nguyên tử, nhưng đó là một vũ khí đáng gờm !

Trump đang học được thực tế địa chính trị Trung Đông một cách cay đắng. Tổng thống Mỹ đang phải trả giá cho việc bỏ qua các kênh ngoại giao truyền thống, dựa vào một nhóm nhỏ những người trung thành hoàn toàn thiếu kinh nghiệm trong quan hệ quốc tế. Đây là bất lợi lớn trước các nhà đàm phán khôn khéo của Iran. Nếu cuối cùng Trump đạt được một thỏa thuận, thì khó có thể tốt hơn hiệp định của Obama mà ông đã xé bỏ. Nguy cơ về một cuộc xung đột đóng băng mới hoặc một cuộc chiến tranh không hồi kết đang hiện hữu. Trung Quốc không mong đợi gì hơn !

Thụy My