Trung Đông không còn là sân sau của Mỹ

Sau sáu tháng chiến tranh, trật tự Trung Đông do Washington dẫn dắt đang lung lay. Mỹ không đạt mục tiêu loại bỏ chế độ Tehran, trong khi các đồng minh Ả rập ngày càng nghi ngờ chiếc "dù an ninh" của Washington và tìm kiếm những quan hệ mới. Israel thêm cô lập, Iran dù chịu tổn thất nặng vẫn duy trì được mạng lưới ảnh hưởng. Một Trung Đông đa cực hơn đang hình thành, nơi các quốc gia ngày càng muốn tự bảo đảm lợi ích và an ninh của mình.

Một thủy thủ Mỹ đang hướng dẫn trực thăng Eurocopter AS-332 Super Puma trên hàng không mẫu hạm lớp Nimitz USS Abraham Lincoln, ngày 16/08/2026. Ảnh do Hải quân Hoa Kỳ cung cấp. © via Reuters - US Navy

Kỷ nguyên "Trung Đông của Mỹ" đã thành quá khứ ?

Le Figaro ngày 27/08/2026 điểm lại, sau sáu tháng chiến tranh giữa Mỹ, Israel và Iran, Trung Đông đang bước vào một giai đoạn mới. Theo Marc Lynch, chuyên gia Đại học Georgetown, "Trung Đông của Mỹ đã kết thúc". Cuộc chiến không đạt được mục tiêu quan trọng nhất là lật đổ chế độ Iran, trong khi ảnh hưởng của Washington suy giảm và các nước trong khu vực bắt đầu tìm kiếm những liên minh an ninh mới.

Trước chiến tranh, trật tự khu vực dựa nhiều vào ưu thế quân sự của Mỹ và ý tưởng tập hợp Israel cùng các nước Ả rập để đối đầu Iran. Nhưng cuộc chiến đã làm đảo lộn mô hình này. Các nước vùng Vịnh, đặc biệt Saudi Arabia, ngày càng nghi ngờ khả năng Mỹ bảo vệ họ. Niềm tin ấy đã suy giảm từ lâu, sau việc Mỹ không can thiệp đủ mạnh khi Saudi Arabia bị Iran tấn công năm 2019, hay khi Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất bị lực lượng Houthi nhắm đến năm 2022.

Bước ngoặt lớn xảy ra khi Donald Trump quyết định cùng Israel tấn công Iran mà không tham khảo đầy đủ các đồng minh Ả rập. Các nước vùng Vịnh lo ngại trở thành mục tiêu trả đũa của Tehran và ưu tiên bảo vệ lãnh thổ của mình. Điều này cho thấy họ không còn hoàn toàn muốn phụ thuộc vào chiếc "dù an ninh" của Mỹ. Saudi Arabia sau đó tăng cường hợp tác với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, tạo nên một cấu trúc an ninh mới bên ngoài khuôn khổ truyền thống do Mỹ dẫn đầu. Ba nước cam kết coi cuộc tấn công vào một thành viên là cuộc tấn công vào tất cả. Hợp tác quân sự, sản xuất vũ khí và phòng thủ chống drone cũng được đẩy mạnh. Đây có thể là bước đầu của một kiến trúc an ninh khu vực mới, vừa nhằm đối phó với Iran, vừa giảm sự phụ thuộc vào Washington.

Chiến tranh cũng làm suy yếu nghiêm trọng "Hiệp định Abraham", vốn nhằm bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các nước Ả rập. Saudi Arabia tuyên bố chỉ bình thường hóa với Israel khi có lộ trình rõ ràng tiến tới việc thành lập Nhà nước Palestine – điều mà chính phủ Benjamin Netanyahu không hề muốn cam kết – nên triển vọng mở rộng các thỏa thuận Abraham gần như bị đình trệ. Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất là nước thiệt thòi rất lớn trong cuộc chiến này. Dubai đối mặt với du lịch sụt giảm mạnh, chuỗi cung ứng rối loạn, căng thẳng tài chánh, nhân tài ra đi.

Không ai thắng, nhưng trật tự cũ đã thua

Israel cũng bị cô lập hơn. Chiến lược dựa chủ yếu vào sức mạnh quân sự sau ngày 07/10/2023 không đạt được những mục tiêu lâu dài. Hamas vẫn tồn tại ở Gaza, Hezbollah vẫn duy trì khả năng phục hồi tại Lebanon, còn Israel thêm căng thẳng với Thổ Nhĩ Kỳ. Đáng chú ý, sự ủng hộ của công chúng Mỹ dành cho Israel giảm mạnh, trong khi ngày càng nhiều chính trị gia Mỹ đặt câu hỏi về việc tiếp tục viện trợ quân sự cho Tel Aviv.

Trong khi đó, "trục kháng chiến" do Iran xây dựng cũng chưa sụp đổ. Hezbollah vẫn còn lực lượng và vũ khí, Houthi tại Yemen tiếp tục gây sức ép ở Hồng Hải các lực lượng thân Iran tại Iraq cũng chưa chịu hoàn toàn giải giáp. Điều này cho thấy dù Iran chịu tổn thất lớn, mạng lưới ảnh hưởng của nước này vẫn còn đáng kể. Bản thân Iran cũng không đạt được thắng lợi hoàn toàn. Nền kinh tế bị tàn phá, các lệnh trừng phạt mới của Mỹ có thể làm gia tăng bất mãn trong dân chúng và buộc chính quyền phải tăng đàn áp. Trong nội bộ Tehran cũng tồn tại tranh luận giữa phe muốn tiếp tục đối đầu với Mỹ và phe muốn nối lại đàm phán.

Sau khi không thể lật đổ chế độ Iran bằng quân sự, Trump chuyển sang chiến tranh kinh tế và các biện pháp trừng phạt. Tuy nhiên, Iran đã nhiều năm xây dựng "nền kinh tế kháng chiến" để giảm phụ thuộc bên ngoài, đồng thời vẫn có quan hệ với Trung Quốc và Nga. Saudi Arabia và các nước Ả rập khác vì vậy chọn con đường thực dụng : vừa gây sức ép lên Iran, vừa duy trì liên lạc với nhiều phe phái trong chính quyền Tehran. Họ có thể không muốn chế độ Iran tồn tại mãi, nhưng hiểu rằng thay đổi từ bên trong thực tế hơn một cuộc chiến mới.

Cuối cùng, vấn đề then chốt vẫn là eo biển Hormuz và tương lai cán cân quyền lực khu vực. Mỹ đã tiến hành chiến tranh để kiềm chế Iran nhưng lại không thể loại bỏ ảnh hưởng của Tehran. Trung Đông đang chuyển từ một hệ thống phụ thuộc nhiều vào Mỹ sang một trật tự đa cực hơn, trong đó Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Israel và các cường quốc khác đều tìm cách tự bảo đảm lợi ích của mình. Như nhà nghiên cứu Ali Vaez nhận xét, lựa chọn của Trump hiện nằm giữa "một cuộc chiến không thể thắng và một nền hòa bình không thể chấp nhận". Đó chính là nghịch lý lớn nhất của Trung Đông sau sáu tháng chiến tranh.

Khi CIA phải trực tiếp cảnh báo Putin

Trong bối cảnh căng thẳng, chuyến đi Nga của giám đốc CIA rất được các báo chú ý. Một phi cơ quân sự Mỹ cất cánh từ Riga, thủ đô Latvia hôm thứ Ba để đến Moskva rồi quay lại trong đêm, theo dữ liệu của trang Flightradar24. Theo Wall Street Journal và CBS, thì ông John Ratcliffe đến Moskva để cảnh cáo chính quyền Nga về mọi mưu toan tấn công một nước thành viên NATO.

Tình báo Mỹ nghi ngờ Vladimir Putin tìm cách "trắc nghiệm" Liên minh Bắc Đại Tây Dương, có thể là tấn công tin học, chiến tranh đa diện hoặc xâm nhập trong thời gian ngắn vào các nước Baltic. Le Monde nhắc lại, người tiền nhiệm là William Burns từng đến Moskva vào tháng 11/2021 để cảnh báo Putin khi quân Nga tập trung xung quanh biên giới Ukraine, vài tháng trước cuộc xâm lăng quy mô. Chuyến đi này diễn ra trong bối cảnh dự trữ đạn dược phương Tây xuống thấp vì hai cuộc chiến Ukraine và Iran, nên Kremlin có thể coi là cơ hội để ra tay.

Chuyến đi của giám đốc CIA giúp Washington trực tiếp truyền đạt cho Moskva cái giá phải trả nếu đối đầu với NATO. CBS cho biết Kiev đã được thông báo và yêu cầu ngưng oanh kích trong thời gian ông Ratcliffe có mặt. Tổng thống Donald Trump tìm cách giảm nhẹ tầm quan trọng, nói rằng đây là chuyến đi "gần như thường lệ". Cả Washington và CIA đều từ chối bình luận, nhưng tổng thống Litva Gitanas Nauseda nói rằng mục đích là "giảm căng thẳng địa chính trị trong khu vực", và "mang tính tích cực". Phát ngôn viên Kremlin Dmitri Peskov xác nhận giám đốc CIA có tiếp xúc với tình báo Nga nhưng không gặp Vladimir Putin. Tuy nhiên NATO không phải là chủ đề duy nhất. Theo CBS, John Ratcliffe còn nêu ra chiến tranh Iran và tù nhân Mỹ ở Nga.

Les Echos cho biết cách đây mười mấy ngày, báo Đức Bild đã đăng tải một số đoạn trích từ kế hoạch của NATO trong trường hợp Nga tấn công các nước Baltic. Một vùng đệm có thể được tạo ra trên đất địch, được drone kiểm soát – ý tưởng này từ chiến tranh Ukraine. Phần khác của kế hoạch là tấn công sâu vào lãnh thổ Nga, nhắm vào các bệ phóng, trước đây được coi là lằn ranh đỏ. Việc tái vũ trang sườn đông còn về không chiến và tăng cường khả năng răn đe.

Gaza : Cáo phó của Hamas tiết lộ các "nhà báo" kiêm chiến binh

Cũng liên quan đến Trung Đông nhưng tại Gaza, Libération cho biết hàng ngàn cáo phó của Hamas và Thánh chiến Hồi giáo (JIP) từ vài tháng qua đã tiết lộ đến mấy chục người được cho là nhà báo thiệt mạng vì quân đội Israel không đúng sự thật. Thực tế họ là thành viên nhánh vũ trang của các nhóm khủng bố này.

Chẳng hạn trường hợp, MohammSad Jarghoun, 28 tuổi, được cho là phóng viên của hãng Smart Media đã bị chết trong những giờ đầu tiên khi Israel đáp trả vụ thảm sát ngày 07/10/2023 làm 1.200 người thiệt mạng. Tên anh ta nhanh chóng được Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (CPJ) và Phóng viên Không biên giới (RSF) ghi vào danh sách các nhà báo bị quân đội Israel sát hại ở Gaza, và nhiều phương tiện truyền thông khác đưa tin trong đó có Libération.

Hai năm rưỡi sau khi chết, khuôn mặt Mohammad Jarghoun xuất hiện trên một kênh Telegram tuyên truyền của lữ đoàn Al-Qassam, nhánh vũ trang của Hamas, vinh danh "chiến binh thánh chiến tử đạo" thuộc một tiểu đoàn ở Rafah. Video cho thấy Jarghoun mặc đồ treilli, thắt dải băng xanh lá cây trên trán, vai đeo súng, trong một đường hầm hay đang tập trận, nói lời vĩnh biệt với gia đình. Hai tháng sau, RSF rút tên Mohammad Jarghoun cùng với hai "nhà báo" khác, nhưng vẫn còn trong danh sách của CPJ và FIJ.

Sau ngưng bắn, Al-Qassam và Thánh chiến Hồi giáo đăng tải mấy trăm cáo phó của những "chiến binh tử đạo" kèm theo tên và chức vụ, nhưng không ghi rõ lý do. Không thể biết Mohammad Jarghoun có tham gia vụ tấn công khủng bố Israel hay không. Khi nghiên cứu các cáo phó này, người ta thấy rằng các thành viên khủng bố này còn là giáo viên, bác sĩ, luật sư, cầu thủ và… nhà báo.

Mục CheckNews của Libération hôm 20/08 nhận ra có 46 thành viên Hamas và JIP ban đầu được cho là phóng viên. Trong số 68 trường hợp được RSF coi là nhà báo, CheckNews tìm thấy 4 người được Hamas vinh danh. Đối với danh sách của Liên đoàn Nhà báo Quốc tế, có đến 32 còn CPJ là 27. Theo nhà nghiên cứu Gabriel Epstein của Israel Policy Forum thì con số "nhà báo kiêm chiến binh" vượt quá 65 vì gồm cả những lời tưởng niệm của người thân và bạn bè. Một số tên nay đã được các tổ chức quốc tế loại khỏi danh sách vì họ không hề là nhà báo hoặc chưa chết.

Nga : Drone Ukraine phá vỡ ảo tưởng "mọi việc vẫn bình thường"

Liên quan đến chiến tranh Ukraine, La Croix quan tâm đến "Những thương nhân Nga bị phá sản vì các vụ oanh kích của Kiev". Hàng ngàn doanh nghiệp nhỏ bị mất trắng số hàng trong kho, và theo nhà kinh tế Sergei Guriev trên trang Meduza, thì "Đây là đòn mạnh mẽ giáng vào cảm giác của người Nga là mọi việc vẫn bình thường".

Sau khi tấn công Wildberries, tập đoàn thương mại điện tử lớn nhất nước Nga, từ tháng 7 Ukraine nhắm vào Ozon, sàn thương mại trực tuyến lớn thứ nhì. Người Nga mua đủ mọi thứ từ hai sàn thương mại này, từ đồ lót cho đến máy phát điện. Có đến 7/10 tổng kho của Wildberries đã bị phá hủy và hôm 24/08 Ukraine đánh vào ba kho hàng của Ozon tại vùng Kavkaz.

Theo ước tính của nhà kinh tế Boris Grozovsky, thì Wildberries thiệt hại trên 10 tỉ euro, trong đó trực tiếp đối với sàn thương mại này là 2-3 tỉ euro, số còn lại là các nhà buôn nhỏ. Nhà nước phải trợ giúp Wildberries và Ozon vì các ông chủ thân cận với Kremlin. Kênh Telegram "VChK GPU" cho biết trong số các cổ đông của Wildberries, có Anton Vaino, chánh văn phòng tổng thống và Alexei Gromov, cố vấn truyền thông Kremlin. Về phần Ozon, một phần công ty này thuộc sở hữu của doanh nhân Yuri Kovalchuk, bạn của Vladimir Putin.

Nhà nước thông báo hoãn đóng thuế cho các thương nhân nhưng chỉ là muối bỏ biển. Chẳng hạn bà Evgenia Kobelkova mất 20.000 bộ trang phục phụ nữ trị giá 160.000 euro, không còn khả năng nhập hàng mới, vì chỉ được hỗ trợ từ 20 đến 400 euro. Những vụ oanh kích này ảnh hưởng đến tinh thần người dân những thành phố nhỏ, hơn nữa nạn thiếu xăng khiến việc di chuyển càng khó khăn. Một số người hoảng sợ đã đặt mua phát phát điện và lọc nước vì lo rằng Ukraine sẽ đánh vào mạng lưới sưởi ấm mùa đông tới. 

Sergei Guriev nhận xét : "Tại Nga người dân không thể biểu tình, nhưng tâm trạng bất bình thấy rất rõ trên các mạng xã hội. Các quan chức cao cấp Nga bắt đầu khẳng định đã đến lúc kết thúc chiến tranh". Kinh tế gia nổi tiếng Andrei Klepach, cộng tác viên của ngân hàng Nhà nước VTB hôm 06/05 trong một sự kiện thu hẹp đã tuyên bố "Nga không thể thắng" cuộc chiến này. "Những thiệt hại từ các vụ oanh tạc vào cơ sở hạ tầng là trở ngại quá lớn. Nước Nga không sụp đổ ngay lập tức, nhưng tôi tin rằng chúng ta sẽ trải qua một cuộc khủng hoảng xã hội mà không ai thực sự ngờ tới". Ngày 14/08 tờ Moscow Times trích đăng các phát biểu của ông và hai ngay sau, Andrei Klepach bị cách chức.

Nepal : Khi đá, băng và nước hợp thành thảm họa

Về thiên tai mới đây ở Nepal, trả lời phỏng vấn của Libération, Jakob Steiner, nhà địa chất học Đại học Graz (Áo) nhận định, thảm họa ngày 26/08 tại biên giới Nepal-Trung Quốc là kết quả của sự kết hợp nhiều yếu tố. Một phần núi ở độ cao 6.000-7.000 mét sạt xuống, tạo thành đập tự nhiên chặn dòng sông. Nước tích tụ nhiều giờ rồi phá vỡ đập, cuốn theo hàng triệu mét khối nước, đá và bùn, quét qua gần 100 km trong lãnh thổ Nepal. Hơn 270 người thiệt mạng và 1.300 người mất tích, trong đó có hàng trăm du khách và bốn người Pháp. Chính quyền còn cảnh báo nguy cơ một đợt lũ thứ hai.

Steiner cho rằng biến đổi khí hậu đang làm gia tăng đáng kể nguy cơ sạt lở. Băng tuyết ở Himalaya giảm mạnh trong nhiều thập niên khiến những vách đá trước đây được băng giữ ổn định nay phơi ra trước nhiệt độ cao, thúc đẩy xói mòn. Hiện tượng tương tự cũng được ghi nhận tại dãy Alpes. Đặc biệt, một vụ sạt lở gần như tương tự xảy ra tại cùng thung lũng năm ngoái đã để lại khối lượng lớn đá và trầm tích không ổn định. Khi vụ sạt lở mới xảy ra, dòng nước cuốn toàn bộ lượng vật chất này xuống hạ lưu, khiến sức tàn phá tăng vọt. Đây là dạng "thảm họa đa rủi ro", khi đá, băng, nước và sạt lở đồng thời kết hợp.

Nepal đặc biệt dễ tổn thương vì dân cư sống nhiều ở vùng núi, nơi khí hậu nóng lên nhanh, trong khi đường sá và cơ sở hạ tầng yếu, gây khó khăn cho cứu hộ. Thung lũng bị tàn phá còn tập trung gần 10% công suất thủy điện của Nepal và là khu vực du lịch, hành hương quan trọng. Steiner phản đối việc đơn giản yêu cầu người dân rời bỏ quê hương, nhưng cho rằng cần quy hoạch lại những công trình nằm trong vùng nguy hiểm. Trước mắt, Nepal cần hệ thống cảnh báo sớm, cảm biến địa chấn và dữ liệu vệ tinh để phát hiện những dấu hiệu bất thường. Xa hơn, giải pháp căn bản vẫn là giảm phát thải khí nhà kính trên toàn cầu.

Thụy My