Từ Brexit đến đợt nóng lịch sử : Châu Âu dưới áp lực

Mười năm sau Brexit, những dư chấn của cuộc chia tay giữa Anh quốc và Liên Hiệp Châu Âu vẫn còn hiện rõ. Trong khi chiến tranh Ukraine tiếp diễn, Châu Âu còn phải đối mặt với những thách thức khác như sự trở lại của bệnh dại ở Trung Âu. Tại Pháp là những tranh cãi về trách nhiệm của tư pháp trong vụ án Lyhanna, và đợt nóng lịch sử đang đặt ra câu hỏi về khả năng thích ứng của xã hội trước biến đổi khí hậu.

Người dân tuần hành tại Luân Đôn nhân kỷ niệm 10 năm Brexit, với các biểu ngữ đòi quay trở lại với Liên Hiệp Châu Âu, ngày 20/06/2026. Reuters - Jack Taylor

Mười năm sau Brexit, con tàu Anh quốc vẫn chông chênh

La Croix ngày 23/06/2026 chạy tít trang nhất "Anh quốc : Lật sang trang Brexit". Cách đây đúng 10 năm, ngày 23/06/2016 Anh quyết định rời khỏi Liên Hiệp Châu Âu (EU) và nay đang xích gần lại. Trong bài xã luận "Chiếc la bàn Châu Âu", nhật báo công giáo nhận định việc thủ tướng Keir Starmer từ chức hôm qua cho thấy nền chính trị mong manh của đất nước từ sau cuộc trưng cầu dân ý mười năm trước.

Nhiều thủ tướng liên tiếp lên thay vẫn không vực dậy được nền kinh tế : việc tách khỏi EU làm Anh quốc mất từ 6-8 điểm GDP. Thay vì được tự do hành động, Anh bị cô lập và thị trường buộc phải có chính sách tài chánh nghiêm ngặt, có nghĩa là mất lòng dân. Mười năm sau cuộc trưng cầu dân ý, tâm trạng người Anh đã thay đổi. Khoảng 60% ủng hộ quay trở lại với Châu Âu. Keir Starmer đã bắt đầu thảo luận với Bruxelles để đơn giản hóa thương mại, một sự mở cửa từ từ. Andy Burnham, người kế nhiệm ông có thể đẩy nhanh.

Ví dụ của Anh cho thấy ra khỏi Liên Hiệp Châu Âu không phải là điều tốt cho một quốc gia thành viên. EU là một tổng thể địa chính trị hùng mạnh, có thể bảo vệ thị trường nội khối và khẳng định chủ quyền. Bỏ rơi con tàu này trong một thế giới đầy thử thách là liều lĩnh, và dư luận ý thức được điều đó. Brexit làm tăng tình trạng nghèo túng. Theo Joseph Rowntree Foundation, từ 2023-2024, có 21% tức 14,2 triệu người nghèo ở Anh, 6,8 triệu người rất nghèo – tỉ lệ chưa từng thấy từ 30 năm qua. Có đến 88% tín dụng địa ốc có lãi suất thay đổi sau 5 năm, và nhiều người mua phải trả lãi cao gấp đôi, gấp ba từ 2022. Xuất khẩu sang Liên Hiệp Châu Âu giảm nhưng số hàng xuất sang các nước khác không bù đắp lại được, khiến thâm hụt thương mại lên đến 256 tỉ euro.

Một thập niên lãng phí thời gian và của cải

Libération nói về "Brexit : Thập niên lãng phí lớn lao của Anh". Sau cuộc bỏ phiếu lịch sử, nay nhiều người Anh cảm thấy nuối tiếc về thời gian, năng lượng, những tài năng và tiền bạc đã đánh mất. Hàng ngàn người xuống đường ở Luân Đôn cuối tuần qua để bày tỏ nỗi thất vọng.

Mười năm trước, khi kết quả được thông báo với 52% muốn ra khỏi Liên Hiệp Châu Âu và 48% muốn ở lại, không ai hình dung được "Brexit" sẽ như thế nào. Từ đó đến nay, Anh có liên tiếp sáu (và sắp tới là bảy) thủ tướng, không ai hoàn thành được nhiệm kỳ. Đảng bảo thủ chia rẽ về Brexit, và thất bại lớn năm 2024. Người Anh được tuyên truyền rằng đất nước sẽ nắm lại quyền kiểm soát, thoát khỏi sự quan liêu của Bruxelles. Nhưng kết quả là kinh tế sụt giảm, những lao động thời vụ Châu Âu về nước trong khi nông sản thối rữa trên cánh đồng. Tương tự ngành khách sạn nhà hàng, y tế thiếu nhân công ; ngư dân khó xuất khẩu hải sản.

Những lời hứa gió bay, như "350 triệu bảng Anh" thay vì đóng góp cho EU sẽ được dành cho y tế - câu khẩu hiệu dối trá được Boris Johnson cho viết trên xe buýt. Nay phân nửa số bệnh viện thuộc NHS (hệ thống y tế Anh) phải lập ngân hàng thực phẩm dành cho nhân viên lâm cảnh khó khăn, thời gian chờ đợi của bệnh nhân từ 6,5 tuần lên 12,9 tuần.

Những rạn nứt ngày càng sâu trong Vương quốc Anh

Tấm hộ chiếu màu xanh được cho là biểu tượng quốc gia giành lại được, nhưng lại do tập đoàn Thales của Pháp-Hà Lan sản xuất ở Ba Lan. Người Anh phải xếp hàng cùng với công dân các nước ngoài Châu Âu khác mỗi lần nhập cảnh vào không gian Schengen. Nhiều người Anh, xứ Galle và Scotland cố gắng tìm cho được một ông tổ ở Ireland để có hộ chiếu, duy trì quyền tự do đi lại.

Những vết thương cũ được khơi lại : Scotland vốn ủng hộ Châu Âu khẩn cấp đòi độc lập, xứ Galle lần đầu tiên được Plaid Cymru, một đảng dân tộc chủ nghĩa lãnh đạo, và Quốc hội Bắc Ireland có đa số dân biểu muốn thống nhất với Cộng hòa Ireland và phần còn lại của Châu Âu. Chỉ có City (thị trường chứng khoán) là cơn lốc xoáy không thổi qua : 7.000 việc làm dịch chuyển sang Châu Âu thay vì 232.000 như dự đoán.

Le Figaro cho biết thêm, từ 2021 đến 2024 làn sóng nhập cư gần 1 triệu người gây căng thẳng nhà ở và bất bình trong dân chúng. Người gốc Châu Âu được thay thế bằng di dân Trung Đông, Châu Á, Châu Phi, thường là người Hồi giáo. Tên Muhammad chiếm đến 23% số trẻ sơ sinh trai ở Anh và xứ Galle. Trong nhiều tháng, đất nước sống trong bầu không khí gần như nổi loạn vì chống đối nhập cư. Và lần này, không phải Châu Âu khiến người dân giận dữ, mà là giới tinh hoa, những người đã phản bội họ.

Brexit và bài học về sức mạnh của Liên Hiệp Châu Âu

Nhật báo kinh tế Les Echos cho rằng kinh nghiệm Anh đã chứng minh bằng sự phi lý của nó, rằng ở trong Liên Hiệp Châu Âu sẽ mạnh mẽ, thịnh vượng hơn đứng ngoài. Khi bỏ phiếu cách đây mười năm, người Anh biết rằng quyết định chính trị này có cái giá phải trả về kinh tế. Nay sự thay đổi không chỉ đến từ những người trước đây ủng hộ Brexit, mà có đến 2/3 người từ 18 đến 24 tuổi, chưa đến tuổi đi bầu vào thời đó, muốn Anh quốc gia nhập trở lại Liên Hiệp Châu Âu.

Các đảng cực hữu ở Anh tiếp tục cổ vũ cho Brexit, nói rằng phải có thời gian mới biết được kết quả. Nhưng các nước Châu Âu khác đang ấp ủ ý định theo chân Anh nay đã từ bỏ. Hungary kết thúc kỷ nguyên Orban, đảng Tập Hợp Dân Tộc (RN) Pháp xóa chữ Frexit trong vốn từ. Hai nước chống đối Bruxelles nhất là Cộng hòa Czech và Slovakia không còn nói đến việc ra khỏi EU. Châu Âu chứng tỏ sự hữu ích của mình từ khi người Anh ra đi. Dù không hoàn hảo, nhưng trong một thế giới mà Donald Trump chỉ quan tâm đến tương quan lực lượng và logic của các khối, Liên Hiệp Châu Âu càng hiệu quả hơn, và đúng ra là cần thiết hơn.

Keir Starmer, nạn nhân mới nhất của thời kỳ hậu Brexit

Các báo đều nói về "Sự sụp đổ chóng mặt của Keir Starmer, từ chiến thắng bầu cử vẻ vang đến vỡ mộng". Lên nắm quyền từ ngày 05/07/2024, Keir Starmer chỉ ở lại số 10 Downing Street chưa đầy hai năm. Trong suốt 126 lịch sử của Công Đảng, chưa bao giờ thủ tướng lại bị buộc từ chức ngay trong nhiệm kỳ. Một điều khó tin với làn sóng 412/650 phiếu đã đưa ông vào Dinh Thủ tướng, xưa nay chỉ có Tony Blair là tương đương.

Libération ghi nhận, trở thành thủ tướng Công Đảng đầu tiên từ 2010 sau 14 năm chính phủ trong tay phe bảo thủ, trong lúc đất nước đang trong khủng hoảng vì sức mua và ảnh hưởng đại dịch, đồng thời cố tìm lại vị thế sau Brexit là thách thức lớn cho Starmer. Ngay ngày đầu nhậm chức ông đã khẳng định cần hai nhiệm kỳ để thay đổi sâu sắc nước Anh, nhưng rốt cuộc chỉ có được tuần trăng mật ngắn ngủi.

Một loạt bạo động xảy ra sau vụ một người đàn ông gốc Rwanda sát hại ba bé gái. Rồi đến một loạt thay đổi nhân sự trong chính phủ vì trốn thuế hay khai gian, nhất là đại sứ tại Mỹ Peter Mandelson bị tiết lộ là thân cận với tỉ phú ấu dâm Epstein… Có đến 48% người bỏ phiếu cho Keir Starmer đã rời khỏi đảng trong hai năm qua, chạy sang phía các đảng sinh thái, dân túy, trung tả. Những con số này cho thấy nhiệm vụ khó khăn đang chờ đợi người kế nhiệm. Trên trường quốc tế, Keir Starmer ban đầu được lòng Donald Trump, xích gần với Liên Hiệp Châu Âu, là đồng minh quan trọng của Ukraine, đồng lãnh đạo "liên minh tình nguyện" với Emmanuel Macron.

Những "Bolivar" trên mặt trận Ukraine

Cũng tại Châu Âu, trong bối cảnh thiếu hụt bộ binh để đối phó với quân Nga, Kiev đang đẩy mạnh tuyển mộ chiến binh nước ngoài. Một trong những đơn vị nổi bật nhất hiện nay là tiểu đoàn Bolivar, quy tụ khoảng 300 chiến binh nói tiếng Tây Ban Nha đến từ Colombia, Chile, Brazil, Venezuela, Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha.

Đơn vị này được thành lập sau khi Nga xâm lược Ukraine năm 2022 bởi một người Venezuela lưu vong, lấy tên nhà cách mạng Simón Bolívar làm biểu tượng. Theo Le Monde, dù mức lương khá cao cho lính tác chiến, nhiều chiến binh cho biết họ được thúc đẩy bởi lý tưởng chính trị, sự thù địch với Nga hoặc đơn giản là không thể thích nghi với cuộc sống dân sự sau nhiều năm cầm súng. Một số cựu binh Colombia từng trải qua nội chiến, trong khi những người khác coi chiến đấu ở Ukraine là để bảo vệ Châu Âu.

Bên cạnh đó cũng có những người tìm kiếm phiêu lưu. Một nhà nhân chủng học Mexico 33 tuổi thừa nhận đã đến Ukraine để trải nghiệm giống như những nhân vật trong các hồi ký chiến tranh mà ông ngưỡng mộ. Tuy nhiên, thực tế chiến trường khắc nghiệt hơn nhiều : ngay cả các đơn vị điều khiển drone cũng thường xuyên trở thành mục tiêu của hỏa lực Nga. Nhiều chiến binh thừa nhận họ đã nhiều lần thoát chết trong gang tấc.

Bệnh dại quay lại Đông Âu cùng với chiến tranh Ukraine

Chiến tranh Ukraine đang gây ra những hệ lụy ít được chú ý hơn trên lĩnh vực y tế và môi trường. Nhật báo Le Figaro ghi nhận bệnh dại đang tái xuất hiện tại nhiều nước Trung và Đông Âu sau nhiều năm được kiểm soát. Theo một nghiên cứu do Cơ quan An toàn Y tế Pháp (Anses) phối hợp thực hiện, số ca bệnh ở động vật hoang dã và vật nuôi tăng trở lại từ năm 2021 tại Ba Lan, sau đó lan sang Romania, Hungary và Slovakia. Nguyên nhân chính là sự gián đoạn các chương trình phòng chống bệnh dại do chiến tranh.

Trong nhiều thập niên, Châu Âu đã kiểm soát virus này bằng cách thả mồi chứa vac-xin cho cáo đỏ – vật mang mầm bệnh chủ yếu – dọc theo một vành đai an toàn ở phía đông lục địa. Tuy nhiên, xung đột tại Ukraine khiến hoạt động giám sát và tiêm phòng gặp nhiều khó khăn, trong khi một số nước láng giềng cũng tạm ngưng chiến dịch tiêm chủng. Phần lớn các ca bệnh hiện được phát hiện trong phạm vi 50 kilomet tính từ biên giới Ukraine và Moldova. Dù vậy, các nhà khoa học cho rằng chưa có nguy cơ trực tiếp đối với Pháp và Tây Âu, nhờ các chiến dịch tiêm phòng tăng cường. Bệnh dại đã được thanh toán ở cáo hoang tại Pháp từ năm 2001, nhưng vẫn gây khoảng 55.000 ca tử vong mỗi năm trên thế giới, chủ yếu ở Châu Phi và Châu Á.

Sau thảm kịch Lyhanna, câu hỏi về trách nhiệm của tư pháp

Tại Pháp, vụ Lyhanna tiếp tục nóng lên. Le Figaro chạy tít trang nhất "Sau bản báo cáo đáng lo ngại, sẽ trừng phạt ra sao ?". Thủ tướng Sébastien Lecornu đánh giá đã có một loạt những "sai lầm, thiếu sót, ù lì và quyết định sai từ nhiều cấp độ trong hệ thống tư pháp và điều tra". Báo cáo liên bộ cho thấy đơn kiện của bà mẹ bé Rosa, 10 tuổi đã bị Jérôme Barella – nghi phạm sát hại cô bé Lyhanna - hãm hiếp "khoảng 50 lần" nhưng hồ sơ này lại không được ưu tiên.

Tuy hiến binh đã chuyển hồ sơ nhưng công tố viên phụ trách các vụ án liên quan vị thành niên vắng mặt, nên tính khẩn cấp của hồ sơ bé Rosa bị bỏ qua. Từ Toulouse chuyển sang Auch, nơi nghi phạm sinh sống, lá thư mất 18 ngày mới đến nơi. Ở tòa án, quá trình tố tụng bị đình trệ ngay từ đầu do sai lầm khi phân loại. Phó công tố viên mất một tháng để phân tích hồ sơ, và chuyển nhầm sang một đơn vị hiến binh khác, làm trễ thêm 13 ngày nữa. Công tố viên Auch chỉ biết đến đơn kiện của bà mẹ bé Rosa khi bé Lyhanna mất tích.

Le Figaro nhấn mạnh, các chủ doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự, ngay cả cựu tổng thống Sarkozy cũng phải ra tòa lãnh án. Thế nhưng những con người đại diện luật pháp lại tự cho mình đứng trên pháp luật. Đây là điều đáng lên án về mặt đạo đức, bất hợp lý về mặt pháp luật và không thể chấp nhận được về mặt chính trị. Sau khi thảm kịch kinh hoàng này được phơi bày, sau cú sốc ban đầu, sự phẫn nộ và cuộc điều tra, người dân Pháp giờ đây muốn biết về sự trừng phạt.

Nắng nóng cực độ : Dùng điều hòa hay không ?

Đợt nóng theo nghĩa đen đang bao trùm lên toàn nước Pháp là vấn đề chiếm rất nhiều giấy mực. Đêm thứ Hai rạng sáng thứ Ba là đêm nóng nhất trong lịch sử với 37,8 độ C, trong khi đợt nóng thế kỷ năm 2003 là 37,7 độ C. Tranh luận nổ ra từ việc dùng máy lạnh đến cho học sinh nghỉ học, tăng cường y tế, giao thông công cộng… Libération ba số liên tiếp trang bìa được dành cho đợt nóng cực độ hiện nay. Nhiệt độ tăng cao có thể gây hậu quả nặng nề cho người cao tuổi, có bệnh nền, người lao động, vô gia cư.

Le Monde nêu ra tại Paris, nguy cơ tử vong gia tăng cùng với nắng nóng rất cao nếu so sánh với Austin (Texas) nơi các hệ thống điều hòa nhiệt độ được phổ biến. Tại Nhật Bản, việc sử dụng máy lạnh làm giảm 36% tử vong liên quan đến nắng nóng. Nghiên cứu của Vincent Viguié, phó giám đốc Trung tâm quốc gia nghiên cứu môi trường và phát triển cho thấy dù hủy bỏ 10% diện tích xây dựng ở Paris để tạo không gian xanh, cách nhiệt hầu như toàn bộ các tòa nhà, vẫn không giảm nóng được mấy. Nhà khí hậu học Valérie Masson-Delmotte nhắc nhở : "Toàn bộ xã hội và cơ sở hạ tầng của chúng ta được thiết kế cho một khí hậu không còn tồn tại nữa".

Thụy My