Cuộc xâm lăng của Nga khiến văn chương Ukraine hồi sinh

Hôm nay 11/11/2025 nghỉ lễ nhân kỷ niệm Đệ nhất Thế chiến kết thúc, chỉ có Le Figaro và Le Monde xuất bản. Chiến tranh ở Ukraine không chỉ ngoài mặt trận mà cả về văn hóa, cựu tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy được trả tự do có điều kiện, kỷ niệm 10 năm vụ khủng bố Paris, tổng giám đốc BBC từ chức, cuộc gặp giữa hai tổng thống Syria và Hoa Kỳ là các sự kiện đáng chú ý.

Một khách tham quan đọc sách trong một hội chợ sách ở Lviv, Ukraine ngày 19/09/2018. Một hội đồng ở thành phố miền tây đã đưa kiến nghị cấm tất cả sách, phim và bài hát tiếng Nga trong khu vực - AP / Mykola Tys

Trump-Charaa : Cuộc gặp không rình rang nhưng ý nghĩa

Le Figaro nhận thấy "Trong cuộc gặp với Ahmed al-Charaa, Donald Trump chọn sự kín đáo". Tổng thống Syria, cựu thủ lãnh thánh chiến được tiếp đón mà không có ảnh chụp lẫn họp báo, cũng không được tổng thống Mỹ đón tiếp ngay từ bậc thềm như các nguyên thủ khác. Nhưng bản thân chuyến thăm của cựu thành viên al-Qaida đã là một sự kiện độc đáo, tượng trưng cho ngoại giao mang tính cá nhân của ông Trump.

Tổng thống Mỹ xem chừng có thiện cảm với Ahmed al-Charaa trong cuộc gặp đầu tiên hồi tháng 5 ở Saudi Arabia, nhận xét là "một người thu hút", "một chiến binh". Việc chế độ Bachar al-Assad sụp đổ chỉ trong vài tuần lễ đã thay đổi hẳn bản đồ chiến lược khu vực. Iran mất đi con đường nối với phe Hezbollah, và phe Hồi giáo Lebanon bỗng bị cô lập sau khi các thủ lãnh đã bị Israel "trảm". Cả Tehran lẫn Moskva đều bị mất đồng minh truyền thống cho dù al-Charaa vẫn duy trì quan hệ với Moskva.

Hoa Kỳ tìm cách hội nhập Syria trong nhiều hồ sơ, nhất là trong liên minh chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo. Theo một thỏa thuận vào tháng trước giữa chính quyền mới với lực lượng dân chủ Syria Kurdistan đang kiểm soát miền đông bắc, lực lượng Kurdistan sẽ được biên chế vào quân đội mới của Syria. Ông Trump còn muốn đưa Syria vào danh sách các nước ký thỏa thuận Abraham. Tuần trước Kazakhstan loan báo ý định tham gia, Trump đang vận động Saudi Arabia và nay muốn có thêm cả Damascus.

Syria cần được bỏ cấm vận hơn bao giờ hết

Xã luận của Le Monde cho rằng "Việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với Syria là cấp thiết". Cần phải khen ngợi tổng thống Mỹ đã tạo điều kiện cho việc chuyển đổi trước những thách thức to lớn ở Syria. Tuy nhiên để chính phủ mới có thể thành công, cần dỡ bỏ càng nhanh càng tốt lệnh cấm vận khắt khe lên đất nước này.

Các lệnh trừng phạt được áp dụng sau khi phát hiện sự đàn áp dã man của chế độ Bachar al-Assad đối với những ai dám phản đối độc tài, kể từ tháng 2/2011. Việc dỡ bỏ cần được Quốc hội thông qua, vô cùng cần thiết để Syria có thể vươn dậy từ tro tàn. Điều này là khẩn cấp. Chính quyền mới không còn trông cậy vào cảm tình của người dân và quá khứ tàn bạo được bao lâu nữa, nếu điều kiện sống khốn khó hiện nay không được cải thiện. Đó không phải là thách thức duy nhất cho al-Charaa, mà còn phải tìm kiếm được thỏa thuận với thiểu số người Kurdistan. Những xung đột sắc tộc gần đây cũng cho thấy tính dễ tổn thương của đất nước Syria đa chủng tộc, đặc biệt tổ chức Nhà nước Hồi giáo lợi dụng loạn lạc bắt đầu ngóc dậy. 

Về phía liên minh chống thánh chiến do Hoa Kỳ lãnh đạo không thể buông lơi cảnh giác ở miền đông Syria, nơi lực lượng đặc biệt có mặt từ một thập niên. Tổng thống Donald Trump cũng phải gây áp lực mạnh để ngăn Israel nhân cơ hội này để chiếm đóng vùng đất phía nam Syria, với lý do bảo vệ người thiểu số Druze. Theo Le Monde, nếu muốn ổn định Syria, phải giúp Ahmed al-Sharaa thành công.

Trung Quốc tự tin đã "nắm thóp" được Trump

Gần một năm sau khi nhà tỉ phú địa ốc quay lại Nhà Trắng, Bắc Kinh đã có thể yên tâm hơn dù kinh tế vẫn đang chậm lại. Le Figaro dẫn lời giáo sư Da Wei của đại học Thanh Hoa : "Hội nghị thượng đỉnh Busan là một bước ngoặt. Lần đầu tiên Hoa Kỳ phải lùi bước trước một nước khác. Chúng tôi ở vị thế tốt hơn hẳn so với cách đây một năm, khi đó rất lo lắng về chiến tranh thương mại. Bây giờ ông Trump đã lộ bài, cho thấy những hạn chế".

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc muốn so sánh với cuộc thương lượng về vũ khí nguyên tử giữa Hoa Kỳ và Liên Xô trước đây. Một "G2" mới ở Busan khiến chế độ cộng sản Bắc Kinh hết sức hài lòng. Pascal Lamy, cựu tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) nhận xét : "Trung Quốc đã rút ra các bài học về Trump 1, nhận ra rằng mình còn nhiều đòn bẩy và nay đã sử dụng. Nguy cơ giờ đây là Bắc Kinh có thể lạm dụng". Các nhà chiến lược đỏ tung ra vũ khí răn đe là đất hiếm và có được tác động ngay lập tức.

Thỏa thuận tạm thời với Mỹ giúp Tập Cận Bình có thời gian siết lại gọng kềm trong nước và tìm cách vực dậy kinh tế. Một nhà cựu ngoại giao Trung Quốc cho rằng hiện chỉ ổn định trên mặt trận thương mại, nhưng về chính trị thì một cơn giận của Donald Trump hay một sự cố trên Biển Đông cũng có thể gây sóng gió. Trung Quốc đang dưỡng sức để chuẩn bị cho trận đấu mới, và về lâu về dài, thắng được "trận đấu thế kỷ". Một cựu quân nhân Trung Quốc hãnh diện nói với Le Figaro : "Chúng tôi không còn cách xa Hoa Kỳ bao nhiêu. Trung Quốc phải cứng rắn hơn đối với những nước nhỏ dám thách thức".

Đài BBC rơi vào tâm bão

Tại Châu Âu, Le Figaro nhận xét "BBC ở tâm bão chính trị sau một vụ dàn dựng về Trump". Soái hạm của truyền thông Anh chao đảo đến nỗi thuyền trưởng phải ra đi. Tổng giám đốc Tim Davie hôm Chủ nhật loan báo từ chức cùng với cánh tay mặt của mình là Deborah Turness, giám đốc điều hành BBC News sau nhiều ngày bị chỉ trích. Le Monde cho rằng "BBC bị yếu đi sau khi tổng giám đốc từ chức".

La Croix giải thích cuộc khủng hoảng ở đài BBC xung quanh ba câu hỏi. Trước hết, vì đâu nên nỗi ? Hôm thứ Ba 04/11, nhật báo The Telegraph đăng bài viết mang tựa đề "Sự thiếu công bằng của BBC đối với Trump qua một báo cáo được tiết lộ". Tờ báo bảo thủ vẫn thường coi đài BBC là thiên tả, nhưng bản báo cáo do Michael Prescott, một trong hai cố vấn độc lập của đài phụ trách về đạo đức nghề nghiệp.

Ngoài việc hai nhà báo của kênh tiếng Ả rập có những tuyên bố bài Do Thái, cố vấn này còn tỏ ra thất vọng vì một phóng sự trong chương trình "Panorama", được phát một tuần trước bầu cử tổng thống Mỹ. Phát biểu của Donald Trump hôm 06/01/2021, ngày các ủng hộ viên xâm nhập đồi Capitol, có vẻ khuyến khích bạo lực, nhưng thật ra đã bị cắt ghép. Chủ tịch hội đồng quản trị đài, Samir Shah đứng ra xin lỗi, hứa sẽ tăng cường kiểm tra.

Câu hỏi thứ hai, phản ứng sau đó như thế nào ? Người phụ trách báo chí Nhà Trắng gọi BBC là "100% Fake News", "cỗ máy tuyên truyền thiên tả" ; Donald Trump nói rằng các nhà báo BBC "tham nhũng", "bất lương". Ngược lại thủ tướng Anh Keir Starmer khẳng định chính phủ "ủng hộ một BBC mạnh mẽ và độc lập", "BBC đóng vai trò sống còn trong kỷ nguyên bóp méo thông tin". Về phía ông Trump đe dọa sẽ khởi kiện đòi bồi thường 1 tỉ đô la. Trong nội bộ đài cũng không đồng tình với việc thay đổi phát biểu của người khác, và cho biết chương trình được phát do một nhà sản xuất độc lập với BBC thực hiện, tuy nhiên không được kiểm soát chu đáo.

Thứ ba, vì sao chính giới lại can thiệp vào vụ này ? Xì-căng-đan được tiết lộ vào thời điểm BBC phải thương lượng lại hợp đồng mỗi mười năm với chính phủ từ nay đến cuối 2037. Nguồn thu của đài hầu hết là thuế truyền thanh truyền hình do dân đóng góp, khoảng 3,8 tỉ bảng Anh. Nhiều chính đảng muốn kiểm soát đài và vô hiệu hóa.

Thụy Điển muốn vượt lên hàng đầu trong số các quốc gia hỗ trợ Ukraine

Cũng tại Châu Âu, Le Figaro cho biết "Để ủng hộ Ukraine, Thụy Điển dựa vào Gripen và các dự báo". Tổng thống Volodymyr Zelensky và thủ tướng Ulf Kristersson đã ký bản ghi nhớ, theo đó tập đoàn Saab sẽ cung cấp 100 đến 150 chiến đấu cơ Gripen cho Ukraine, hợp tác sản xuất drone, bên cạnh đó là một hệ thống độc đáo để giúp ra quyết định. Theo bộ trưởng quốc phòng Pal Jonson, Dự án Glimt của Cơ quan nghiên cứu quốc phòng Thụy Điển (FOI) sẽ giúp Kiev thích ứng và củng cố chiến lược, tăng khả năng kháng cự quân xâm lăng.

Ivar Ekman, chuyên gia của FOI giải thích, Glimt sử dụng những dự báo, từ các câu hỏi cho cộng đồng và sự hỗ trợ của trí thông minh nhân tạo, để đưa ra các kịch bản khác nhau. Volodymyr Zelensky và Vladimir Putin có gặp gỡ trong năm 2025 không ? Đến 90% người tham gia dự án trả lời là không. Hoa Kỳ có cung cấp các bảo đảm an ninh chắc chắc cho Ukraine trước cuối năm không ? Cũng 90% là không. Hoa Kỳ có áp đặt trừng phạt mới lên Nga không ? Có 56% trả lời không.

Những câu hỏi khác về kết thúc chiến tranh, khả năng biểu tình chống chiến tranh ở Nga, hậu quả kinh tế, việc giao hỏa tiễn Tomahawk trước ngày 01/02, số hỏa tiễn Nga sẽ tấn công tháng tới... Mỗi câu hỏi được hàng trăm người vô danh trả lời, ai cũng có thể tham gia. Có đến 87% dự báo về chiến tranh là đúng, còn về kinh tế tỉ lệ này là 70%, chính trị 44%. Những người dự báo đúng nhất là người bình thường nhưng biết phân tích một cách thông minh và thay đổi quan điểm, khác với những nhà chuyên môn đôi khi cứng nhắc.

Cuộc xâm lăng của Nga khiến văn chương Ukraine hồi sinh

Không chỉ ngoài mặt trận, cuộc chiến còn diễn ra một cách lặng lẽ trên lãnh vực văn hóa. Le Figaro có bài phóng sự cho biết sau cuộc xâm lăng của Nga, sách tiếng Nga dần biến mất, người Ukraine ý thức được cần phải tăng cường quảng bá tiếng mẹ đẻ. Phóng viên đến thăm một nhà sách tại Kiev, đang có 42.000 cuốn sách toàn bằng tiếng Ukraine, một sự thay đổi lớn khi mười mấy năm trước đến 80% là sách tiếng Nga.

Bước ngoặt khởi đầu từ 2014. Sau khi Moskva chiếm mất Crimea và gây chiến ở Donbass, các nhà xuất bản bắt đầu giảm in sách bằng tiếng Nga, và một số nhà văn chuyển sang viết bằng tiếng Ukraine. Đến tháng thứ năm kể từ khi Nga ồ ạt xua quân sang xâm lược, Quốc hội Ukraine cấm nhập sách Nga để giảm ảnh hưởng của Moskva về văn hóa. Văn chương Ukraine tìm được sức sống mới.

Tại Kharkiv, nhà xuất bản Vivat cho in các tác phẩm cổ điển Ukraine bị quên lãng hay cấm đoán thời Stalin. Nhiều tác phẩm của các nhà văn bị Nga sát hại hoặc lưu đày đang được bán rất chạy. Cuốn "Micto" (Thành phố) của Valeryan Pidmohylny, bị ám sát năm 1937, đã được đưa vào sách giáo khoa, tiểu thuyết "Tình thế" của Mike Johansen, bị xử bắn cũng vào năm 1937, đang là mốt. Trong số các best-seller còn có các tác phẩm về cuộc chiến hiện tại với Nga, như "Bakhmut" của Myroslav Laiku. Moskva càng oanh kích, thì trang web các nhà sách lại được truy cập nhiều hơn, bên cạnh đó là những đoàn xe chở sách ra mặt trận cung cấp món ăn tinh thần cho những vùng gần chiến tuyến.

Chủ tịch hiệp hội PEN Ukraine cho biết quân Nga khi chiếm được một địa phương nào, điều trước tiên không phải là tiến vào tòa thị chính, mà vào trường học, thư viện quẳng hết sách báo tiếng Ukraine vào thùng rác hoặc đốt. Tại Luhansk ở miền đông, dân quân thân Nga tịch thu trên 300 tựa sách Ukraine đem đốt. Ngược lại sau 2022, nhiều người dân Ukraine bỏ đi những cuốn sách của Dostoievski, Nabokov, Tchekhov, Tolstoi… Yulia Orlova, đại diện một nhà xuất bản thổ lộ : "Nếu chúng tôi không kể lại chuyện của chính mình, thì kẻ khác sẽ làm và có thể bóp méo đi", nhấn mạnh đến "sự hồi sinh của văn chương Ukraine".

Thụy My