Việt Nam xích lại gần Mỹ nhưng vẫn nuôi ngờ vực chiến lược

Le Monde ngày 04/02/2026 dẫn tài liệu quân sự mật được tiết lộ cho thấy Hà Nội vẫn chuẩn bị cho kịch bản đối đầu với Hoa Kỳ, dù quan hệ song phương đã được nâng cấp lên mức cao nhất. Giữa cơ hội kinh tế, sức ép Trung Quốc và nỗi ám ảnh "cách mạng màu", Việt Nam tiếp tục theo đuổi thế cân bằng thận trọng trong bàn cờ địa chính trị đang biến động.

Người dân Hà Nội chào đón tổng thống Mỹ Donald Trump đến Việt Nam dự hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều ngày 27/02/2019. AP - Susan Walsh

Hà Nội lấy lòng ông Trump, nhưng vẫn hoài nghi Hoa Kỳ

Thông tín viên Le Monde tại Bangkok cho biết tổ chức phi chính phủ Project88 đã tiết lộ các tài liệu quân sự mật của Việt Nam kêu gọi chuẩn bị đối phó với một cuộc xâm lược thứ hai của Mỹ trong tương lai. Bài viết mang tựa đề "Việt Nam nuôi dưỡng sự ngờ vực chiến lược sâu sắc đối với Hoa Kỳ".

Nước Việt Nam cộng sản là bậc thầy trong việc lấy lòng ông Donald Trump. Hà Nội đã trải thảm đỏ cho một dự án sân golf mang thương hiệu Trump, và nhanh chóng tham gia Hội đồng Hòa bình gây tranh cãi của ông. Có thể giải thích bằng tính thực tiễn : Việt Nam là nước mà Mỹ có mức thâm hụt thương mại lớn thứ ba, sau Trung Quốc và Mexico. Hà Nội đã cố gắng đạt được một thỏa thuận thương mại có lợi sớm hơn các nước láng giềng.

Nhưng sự ngờ vực vẫn còn rất lớn : Hà Nội coi Hoa Kỳ là một tác nhân về cơ bản khó lường, thậm chí là thù địch - theo một tài liệu quân sự mật của Việt Nam tháng 8 năm 2024, do tổ chức nhân quyền Project88, có trụ sở tại Mỹ, tiết lộ. Tài liệu này mô tả chiến thuật của Hoa Kỳ và các đồng minh trong việc xâm lược Việt Nam bằng đường biển. Tuy được soạn thảo trước nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, và vụ bắt cóc Nicolás Maduro, chính quyền Donald Trump 1 vẫn bị chỉ trích vì có lập trường hiếu chiến hơn những người tiền nhiệm, với "mục tiêu chính" là "triển khai sức mạnh quân sự, khuyến khích chạy đua vũ trang và mở rộng thị trường xuất khẩu thiết bị và công nghệ quân sự của Mỹ".

Mối lo can thiệp quân sự đi kèm với cơ hội kinh tế

Tài liệu cho rằng chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ, được hình thành trong nhiệm kỳ đầu tiên của Trump và được thể chế hóa dưới thời Joe Biden, đã thay thế logic ngăn chặn từ thời Chiến tranh Lạnh và chiến lược "xoay trục" sang Châu Á của Barack Obama bằng việc "tích cực xây dựng một mặt trận chống Trung Quốc". Để đạt được mục tiêu này, Washington lợi dụng tranh chấp chủ quyền Biển Đông giữa các nước Đông Nam Á trong đó có Việt Nam và Trung Quốc.

Theo cách nhìn của Việt Nam, Hoa Kỳ là một cường quốc sẵn sàng dùng cách "lật đổ chế độ và cưỡng bức quân sự" đối với các quốc gia "đi chệch quỹ đạo". Mỹ có thể can thiệp quân sự vì Việt Nam từ chối liên minh chống Trung Quốc. Tài liệu đánh giá "Ngay cả khi nguy cơ chiến tranh hiện nay là thấp, bản chất hiếu chiến của Hoa Kỳ đòi hỏi phải thường xuyên cảnh giác", đồng thời mô tả chi tiết các căn cứ và năng lực quân sự của Mỹ dọc theo các bờ biển Việt Nam.

Tuy nhiên, sự nghi ngờ này lại tồn tại song song với một sự xích lại gần nhau thực sự về mặt chiến lược giữa hai cựu thù : Washington, trong nhiệm kỳ đầu tiên của chính quyền Trump, đã lôi kéo Việt Nam vào cuộc chiến kinh tế chống Trung Quốc, bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cho việc di dời chuỗi cung ứng ra khỏi Hoa lục - một cơ hội mà Hà Nội giang tay chào đón. Sau đó Hoa Kỳ còn dỡ bỏ lệnh cấm vận vũ khí năm 2016, nối lại đối thoại an ninh, và Hà Nội nâng tầm quan hệ đối tác ngoại giao với Hoa Kỳ lên mức cao nhất, ngang hàng với Trung Quốc và Nga vào năm 2023. Việt Nam rõ ràng đã coi Hoa Kỳ là đối trọng với Trung Quốc, đây là "chiến lược ngoại giao cây tre", được tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng nâng lên thành học thuyết chính thức.

"Cách mạng màu" : Nỗi ám ảnh của cả Việt Nam và Trung Quốc

Vì lợi ích địa chính trị, Hoa Kỳ, dưới cả thời Trump và Biden, đã bớt chỉ trích tình trạng đàn áp ở Việt Nam. Sự khoan dung này không làm giới lãnh đạo Đảng cộng sản Việt Nam bớt cảnh giác. Project88 khẳng định Việt Nam đã áp dụng quan điểm an ninh của Trung Quốc, đặc biệt về các động thái được cho là của Hoa Kỳ và các đồng minh phương Tây nhằm hỗ trợ xã hội dân sự (các nhà hoạt động, luật sư, nhà bảo vệ môi trường, giới tôn giáo...) có thể chuyển hướng sang mô hình phương Tây, được gọi là "cách mạng màu" như Trung Quốc. Toàn thể bộ máy đảng và chính phủ từ 2020 được huy động để "ngăn chặn và răn đe các cuộc cách mạng màu".

Ben Swanton, một trong những tác giả của báo cáo Project88, giải thích, trong bốn thập niên, từ việc coi Trung Quốc là mối đe dọa lớn trong thập niên 1980, Việt Nam chuyển sang áp dụng các quan điểm của Trung Quốc, coi hai đảng cộng sản là đồng minh chống lại sự phá hoại của phương Tây. Theo ông, ý kiến cho rằng Việt Nam đang xích lại gần Hoa Kỳ hơn là Trung Quốc là phóng đại quá nhiều.

Ông Tô Lâm, vốn là bộ trưởng công an lên thay ông Nguyễn Phú Trọng, từng giám sát việc ngăn chặn "cách mạng màu". Các động thái hung hăng của Donald Trump từ đầu năm 2026 đối với Venezuela và Iran càng khiến Hà Nội cảnh giác hơn. Nhưng theo Vũ Xuân Khang, nghiên cứu sinh Boston College, việc Hoa Kỳ tập trung trở lại vào Tây bán cầu khiến Trung Quốc an tâm giải quyết bất đồng với các láng giềng. Về phần Việt Nam, vấn đề không phải là làm thế nào đối phó với phạm vi ảnh hưởng của Trung Quốc, mà là làm thế nào để hưởng lợi từ đó.

Trung Quốc giúp đối tác chiến lược Iran tồn tại

Về quan hệ giữa Trung Quốc và Iran, La Croix phân tích "Trung Quốc đóng góp vào sự sống sót của chế độ Tehran như thế nào". Tuy Bắc Kinh tránh bày tỏ sự ủng hộ Tehran, nhưng việc mua dầu lửa của Iran và bán lại công nghệ giám sát, thiết bị cho hỏa tiễn đạn đạo, đã giúp chế độ thần quyền dập tắt mọi phong trào phản kháng.

Nhà nghiên cứu Théo Nencini, đại học Grenoble Alpes giải thích, Bắc Kinh không công khai hỗ trợ vì Tehran không phải là đồng minh mà là đối tác chiến lược. Và theo chuyên gia Ellie Geranmayeh của Hội đồng Quan hệ Quốc tế Châu Âu (ECFR), nhất là Trung Quốc không muốn đối đầu trực diện với Hoa Kỳ vì Iran. Nhà nước Trung Quốc không trực tiếp nhập dầu, mà thông qua các nhà máy lọc dầu ở Hoa lục không có lợi ích ở Hoa Kỳ hay sang mạn ngoài khơi để che giấu nguồn gốc.

Về mặt chiến lược, Bắc Kinh có lợi khi tình hình khu vực ổn định, không chỉ vì gần phân nửa lượng dầu được vận chuyển qua vịnh Persic, mà còn vì Cộng hòa Hồi giáo sụp đổ sẽ ảnh hưởng đến hồ sơ Duy Ngô Nhĩ. Từ hai chục năm qua, Bắc Kinh cố bình thường hóa quan điểm Iran, chẳng hạn đặt điều kiện cho việc gia nhập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải hay BRICS+.

Công nghệ lưỡng dụng và giám sát của Bắc Kinh hữu ích cho Tehran

Từ tháng 6/2025, Trung Quốc giúp Iran tái lập năng lực chế tạo hỏa tiễn tàng hình, và bán hệ thống phòng không địa-không, hỏa tiễn chống hạm. Để tránh bị phát hiện, Bắc Kinh chuyển sang bán công nghệ lưỡng dụng. Tháng 4/2025, bộ Tài chính Mỹ cáo buộc các công ty Trung Quốc cung cấp cho Iran chất perchlorate de sodium và perchlorate d’ammonium, dùng để sản xuất nhiên liệu hỏa tiễn.

Dấu ấn Trung Quốc đặc biệt rõ trong lãnh vực giám sát và an ninh mạng để kiểm soát xã hội. Các công ty cấp quốc gia như Tiandy, Hikvision, ZTE hay CETC được cho là bán các camera nhận diện, thuật toán cho chế độ Tehran. Trong đợt nổi dậy năm 2009, Tehran nhận ra lợi ích của giám sát mạng. Iran bắt chước Vạn lý Hỏa thành của Trung Quốc, tung ra Iranian National Information Network, được đặt biệt danh là "Internet halal" năm 2013, có khả năng phong tỏa mạng xã hội ngày càng lâu hơn để đàn áp đẫm máu hơn.

Putin và Trump : Sự giống nhau kỳ lạ

Le Monde phân tích "Giữa Putin và Trump, có những điểm giống nhau đến kỳ lạ". Một tấm ảnh được photoshop đăng trên trang bìa The Economist cho thấy ông Donald Trump cởi trần ngồi trên lưng một con gấu Bắc Cực, gợi nhớ đến hình ảnh quen thuộc Vladimir Putin cưỡi ngựa ở Siberia, bị mạng xã hội chỉnh sửa thành ngồi trên lưng gấu, cũng cởi trần. Về hình thức cũng như cung cách quản trị, cả hai nhân vật có nhiều điểm tương đồng, trước hết là tầm nhìn về vùng ảnh hưởng quốc tế.

Donald Trump không ngần ngại đòi sáp nhập Greenland "vì lý do an ninh", như Vladimir Putin chiếm Crimea năm 2014 với lý lẽ tương tự. Cả hai đều có xu hướng đế quốc, bất chấp các đồng minh hay "dân tộc anh em" xưa kia. Đối với họ, Châu Âu với các nguyên tắc dân chủ là vật cản, là kẻ thù. Các đồng minh NATO bàng hoàng nhận ra họ không chỉ phải đối phó với sự can thiệp của Nga mà cả từ Mỹ. Tất cả các định chế Châu Âu được thành lập để chống lại việc xâm nhập mạng từ các thế lực thù địch, đều nhận thấy hiện tượng Mỹ bóp méo thông tin trong mọi lãnh vực từ bầu cử đến tranh luận xã hội.

Nga và Mỹ cùng chống nhập cư, bảo vệ các "giá trị truyền thống" của người da trắng, chống LGBT (người đồng tính). Tại Kremlin cũng như Nhà Trắng đều chỉ có một thủ lãnh, bao quanh là các tài phiệt hoặc tập đoàn công nghệ quy phục. Donald Trump không báo trước cho Quốc hội về chiến dịch quân sự ở Venezuela, Vladimir Putin chỉ thông báo cho Duma sau khi khởi động "chiến dịch quân sự đặc biệt" xâm lăng Ukraine. Cả hai nhà lãnh đạo đều hoài nghi về hồ sơ khí hậu, viết lại lịch sử, thù ghét các nhà đối lập. Trật tự quốc tế hậu Đệ nhị Thế chiến không còn phù hợp với Trump và Putin.

Ung thư : 4/10 trường hợp tránh được nếu phát hiện sớm

Trên lãnh vực y tế, Le Figaro, La Croix và Le Monde đều có các bài viết về những tiến bộ của y học trong việc chống lại bệnh ung thư. Việc chẩn đoán để phát hiện sớm là yếu tố hàng đầu, hiện nay 4/10 các trường hợp ung thư trên thế giới có thể tránh được nếu tìm ra sớm. Viện quốc gia chống ung thư của Pháp đã trình bày kế hoạch hành động mới nhân Ngày thế giới chống ung thư 04/02.

Tại Pháp mỗi năm có thêm trên 400.000 ca ung thư mới được phát hiện, trong đó 160.000 có thể tránh được nếu thay đổi cách sống như hạn chế hút thuốc, ăn uống lành mạnh, hoạt động thể chất, cải thiện môi trường sống và làm việc. Chỉ riêng thuốc lá và rượu đã khiến 51.000 người tử vong mỗi năm vì ung thư, đặc biệt thuốc lá chiếm 8/10 trường hợp ung thư phổi.

Khoa ung thư đã bước vào kỷ nguyên trí thông minh nhân tạo. AI không thay thế được bác sĩ chuyên khoa, nhưng các bác sĩ nào không sử dụng AI có thể dần dà bị đào thải. Tuy các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT nay đang là mốt đối với công chúng, thì các bác sĩ chuyên khoa ung thư đã quen thuộc từ lâu. Bác sĩ Sophie Tartare-Deckert giải thích, khối u là một "tổ chức" rất phức tạp, mỗi người mỗi khác. Có những kỹ thuật tinh tế để phân tích mỗi tế bào, nhưng cần đến trí thông minh nhân tạo để xử lý hàng loạt dữ liệu. AI có thể đề nghị các biện pháp dự phòng cá nhân hóa, nhận diện khối u rất sớm, dự báo độc tính để tìm ra cách chữa trị thích ứng, theo dõi quá trình điều trị, cũng như trong việc nghiên cứu.

Thụy My