Bắc Kinh thử lửa ở Thái Bình Dương, các đồng minh Mỹ lo tìm thế đứng mới

Theo The Economist, các cuộc tuần tra chung Trung Quốc-Nga, những vụ đối đầu trên biển và các hoạt động quân sự quanh Nhật Bản, Philippines cho thấy Bắc Kinh đang thăm dò giới hạn của Washington. Nhưng nếu Mỹ do dự, Châu Á không có một NATO để thay thế.

Tàu tuần duyên Trung Quốc phun vòi rồng vào tàu Philippines trên Biển Đông. Ảnh cắt từ video do Philippines cung cấp ngày 23/07/2026. via Reuters - Jay Tarriela via X

Từ Biển Nhật Bản đến Philippines : Những phép thử liên tiếp

The Economist quan tâm đến "An ninh tại Thái Bình Dương : Trung Quốc đang thăm dò các tuyến phòng thủ của Mỹ tại Châu Á". Vào ngày 19/07, một nhóm tàu chiến của Trung Quốc và Nga đã cùng di chuyển qua cực nam của Nhật Bản. Các thủy thủ Nhật Bản đã chụp lại cảnh các tàu này đang diễn tập, với hình ảnh tháp pháo của một tàu khu trục hạm Trung Quốc khai hỏa. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản công khai hình ảnh một cuộc tập trận bắn đạn thật của Trung Quốc diễn ra ngay trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của mình. Dù hình ảnh thu được khá mờ, nhưng thông điệp thì rất rõ ràng : Áp lực từ Bắc Kinh đang gia tăng.

Đây chỉ là diễn biến mới nhất trong chuỗi các hành động khiêu khích gần đây nhắm vào các đồng minh Châu Á của Mỹ, đặc biệt là Philippines, Nhật Bản và Úc. Vào cuối tháng 6, các oanh tạc cơ có khả năng mang vũ khí hạt nhân của Trung Quốc và Nga đã cùng bay qua vùng Biển Nhật Bản và Biển Hoa Đông rồi sang Thái Bình Dương. Trung Quốc cũng tăng cường tuần tra phía đông Đài Loan, phóng hỏa tiễn đạn đạo từ tàu ngầm bay qua Philippines để hướng ra Thái Bình Dương vào đầu tháng 7. Vài ngày sau đó, thủy thủ Trung Quốc và Philippines đã đối đầu bằng mái chèo và vòi rồng.

Chính quyền Trump cố tránh đưa ra bất kỳ lời lẽ tiêu cực nào về Trung Quốc, và chậm trễ trong việc lên tiếng bảo vệ các đồng minh đang bị Trung Quốc chèn ép. Dường như Washington hy vọng rằng việc này sẽ giúp các hội nghị thượng đỉnh dự kiến trong năm nay được suôn sẻ hơn. Ông Trump hiện đang bị cuốn vào vấn đề Iran, khiến nguồn lực bị phân tán khỏi khu vực Thái Bình Dương. Giờ đây, Trung Quốc dường như đang thử thách những cam kết của Washington trong khu vực.

Trước một nước Mỹ bất định và một Trung Quốc ngày càng hung hăng, The Economist cho rằng các đồng minh Châu Á của Hoa Kỳ cần thực hiện ba việc : củng cố nội lực, tăng cường quan hệ với nhau và tranh thủ Washington. Úc, Nhật Bản và Philippines đều đang tăng cường chi tiêu quốc phòng và hiện đại hóa quân đội ; Úc và Nhật cũng đang hỗ trợ Philippines xây dựng năng lực phòng thủ trên biển.

Không có Mỹ, Châu Á khó dựng một "NATO phương Đông"

Tuy nhiên, chừng đó vẫn là chưa đủ nếu Mỹ chọn đứng ngoài cuộc. Châu Âu đang thảo luận về những phương án dự phòng (Kế hoạch B). Ngay cả khi không có Mỹ, tổng chi tiêu quốc phòng của 31 thành viên còn lại trong NATO vẫn cao gấp hơn ba lần so với Nga - đối thủ chính của họ - và hai trong số đó (Anh và Pháp) sở hữu vũ khí nguyên tử. Tuy nhiên các đồng minh tại Châu Á quá nhỏ bé để có thể tự mình lập ra một liên minh đủ sức duy trì thế cân bằng trong khu vực. Ở châu lục này không có một hiệp ước an ninh tập thể kiểu NATO, mà chỉ có các hiệp ước song phương với Mỹ. Tổng chi tiêu quốc phòng chưa bằng một nửa so với Trung Quốc, và không nước nào sở hữu vũ khí hạt nhân.

Thế nên khiến nhiệm vụ thứ ba trở nên quan trọng không kém hai nhiệm vụ đầu. Có thể hợp tác chặt chẽ hơn với những thành phần trong chính quyền Mỹ vẫn chú trọng răn đe Trung Quốc, như giới lãnh đạo quân sự. Tuy nhiên, muốn có sức nặng phải xuất phát từ cấp lãnh đạo cao nhất ; trong khi những người có quan điểm cứng rắn với Bắc Kinh lại lo ngại rằng ông Trump có vẻ không còn mặn mà đối phó tham vọng bành trướng của Bắc Kinh, một phần do Trung Quốc dùng đất hiếm làm đòn bẩy gây sức ép.

Liệu có thể thuyết phục Donald Trump thay đổi quan điểm ? Tuần báo Anh cho rằng vẫn có khả năng, chẳng hạn, tổng thống Volodymyr Zelensky đã thuyết phục được ông Trump rằng Ukraine thực sự nắm giữ ưu thế chiến lược. Và trong nhiệm kỳ đầu, Shinzo Abe, thủ tướng nay đã quá cố của Nhật Bản đã bỏ ra rất nhiều thời gian với tổng thống Hoa Kỳ để nhấn mạnh mối đe dọa quân sự từ Trung Quốc.

Theo The Economist, các nhà lãnh đạo Châu Á cần trực tiếp trình bày với tổng thống Mỹ rằng Trung Quốc đang đe dọa vị thế siêu cường hàng đầu thế giới của Hoa Kỳ. Đồng thời nêu rõ tham vọng quân sự của Bắc Kinh đi liền với các mưu đồ về công nghiệp, công nghệ và kinh tế. Nếu ông Trump nhìn nhận thực tế rằng Trung Quốc vẫn là một đối thủ tinh ranh và rất nguy hiểm, có thể ông sẽ coi lợi ích của Mỹ tại khu vực Thái Bình Dương dưới một góc độ bao quát hơn.

Nhật Bản và canh bạc của "người đàn bà thép"

Hồ sơ của Le Point đặt vấn đề "Liệu bà Sanae Takaichi có đánh thức được nước Nhật hay không ?". Là chính khách dân tộc chủ nghĩa, hâm mộ bà Thatcher, ngủ rất ít, "người đàn bà thép" của Nhật Bản cố gắng vực dậy một đất nước đã ngủ quên suốt ba mươi năm qua. Năm tháng sau khi nhậm chức, bà vẫn có tỉ lệ ủng hộ trên 40%, con số chưa từng thấy ở nước Nhật từ sau khi ông Shinzo Abe bị ám sát. Nhưng bà phải thành công trên ba vấn đề : tái quân sự hóa đất nước, tranh thủ được đồng minh Mỹ ngày càng khó đoán, và cứu vãn nền kinh tế Nhật Bản đang đi xuống.

Nhật Bản bị bao vây bởi ba quốc gia hiếu chiến : Trung Quốc, Bắc Triều Tiên và Nga. Bắc Kinh tranh chấp quần đảo Senkaku/Điếu Ngư và đòi hỏi không được xen vào vấn đề Đài Loan – một đồng minh nằm cách Nhật Bản chỉ 150 kilomet từ Okinawa. Bình Nhưỡng liên tục bắn thử hỏa tiễn trên Biển Nhật Bản, còn gấu Nga hung hăng hơn từ khi Tokyo chọn ủng hộ Ukraine ngay từ 2022. Bà Takaichi không ngần ngại có những tuyên bố mạnh mẽ về Đài Loan, đưa đầu tư quân sự lên 2% GDP, hợp tác với Hoa Kỳ sản xuất hỏa tiễn, bảo trì chiến hạm, chiến đấu cơ, chuẩn bị luật chống gián điệp.

Nữ thủ tướng Nhật tránh chỉ trích ông Trump, chưa bao giờ bình luận về vụ phong tỏa eo biển Hormuz dù Nhật Bản lệ thuộc 90% nguồn dầu Trung Đông. Bà liên tục có những cuộc gặp chính thức để ký kết hoặc củng cố đối tác chiến lược. Thách thức lớn là kinh tế : nợ công lên đến 230% GDP. Cuối tháng 7, dự án "Vì một Nhật Bản hùng cường" được thông qua, khoảng 2.000 tỉ euro sẽ được bơm vào nền kinh tế từ nay đến 2040. Tuy nhiên phải đợi ít nhất một năm nữa mới biết canh bạc này có thành công hay không.

Ba mươi năm ở Mỹ, một ngày thành người xa lạ

Liên quan đến Việt Nam trên phương diện người tị nạn, Le Nouvel Obs đề cập đến trường hợp của bà Melissa Trần, đến Mỹ năm 1993 lúc mới 11 tuổi, cuối năm ngoái đã bị ICE bắt giữ khi bà đến trình diện như thường lệ, và trục xuất về Việt Nam. Ngôi làng mà gia đình bà từng cư ngụ đã bị quy hoạch nuốt mất, và bà không biết gì về cố hương. Mọi chuyện xảy ra quá nhanh, Melissa không kịp từ giã gia đình. Bà có cảm giác như trải qua một cơn ác mộng, chỉ mong thức giấc. Chuyến bay kéo dài hai ngày, với 187 di dân gồm người Ấn Độ, Nepal và 31 người Việt, bị còng tay trong suốt chuyến bay. May mắn là bà vẫn còn bà con xa ở Biên Hòa, nhưng không có bất kỳ giấy tờ Việt Nam nào và không thể làm việc.

Năm 18 tuổi, Melissa Trần được bạn trai rủ rê đã đánh cắp chi phiếu của người chủ, bị ngồi tù 4 tháng, đã bồi thường số tiền 5.000 đô la và bị rút lại thẻ xanh. Bà thuộc diện không thể bị trục xuất về Việt Nam vì đến Hoa Kỳ trước khi hai nước bình thường hóa quan hệ. Nhưng lần này nhiều người nhập cư vào Mỹ từ nhỏ vẫn bị cưỡng chế. Cuối 2025 bộ An ninh Nội địa khoe kết quả đã trục xuất được 605.000 người nước ngoài trong tình trạng bất hợp pháp. Giờ đây Danny, chồng bà phải tự quản lý tiệm nail, lo cho bốn đứa con và gởi tiền về cho bà sinh sống.

Iran và ván cờ nghẹt thở tại eo biển Hormuz

The Economist nói về "Vòng xoáy bế tắc tại vùng Vịnh". Tuy trên tờ lịch là tháng 7, nhưng những dòng tít lớn trên báo chí cũng giống như những gì đã diễn ra hồi tháng 4. Thỏa thuận khung bắt đầu đổ vỡ từ ngày 06/07, khi Iran tấn công nhiều tàu chở dầu và khí mê-tan, nhằm chận tuyến đường phía nam Hormuz nằm trong lãnh hải Oman. Hoa Kỳ bèn oanh kích hàng ngày trong gần hai tuần, vào miền nam Iran, Tehran cho bắn hỏa tiễn và drone vào các căn cứ quân sự Mỹ tại vùng Vịnh và Jordan. Dù vậy đến 24/07 ông Trump đột ngột cho ngưng oanh tạc, do kho hỏa tiễn phòng không vơi dần. Iran cũng ngưng tấn công các tàu buôn, vì thực ra con số tàu đi qua Hormuz đã gần như bằng 0.

Cuối tuần qua, một phái đoàn quan chức Oman đã đến Tehran để làm trung gian hòa giải. Đề nghị gồm một thỏa thuận ngừng bắn chính thức có thể kéo dài mười ngày, và kế hoạch mở lại eo biển. Iran cùng các quốc gia Ả rập ven biển sẽ quản lý eo biển, các tàu không phải trả phí quá cảnh, nhưng có thể thu các khoản "đóng góp tự nguyện" cho dịch vụ hỗ trợ hàng hải, bảo vệ môi trường… như các quốc gia Đông Nam Á ở eo biển Malacca. Thỏa hiệp này sẽ giúp các bên giữ được thể diện. Vấn đề là Oman từng đề xuất tương tự, nhưng Iran đã nhiều lần khước từ.

Quả nhiên, lần này Tehran cũng từ chối. Ngay trong đêm 28/07, Iran đã phóng một loạt hỏa tiễn vào một căn cứ của Mỹ tại Jordan. Ông Trump thề sẽ "đánh cho tơi tả". Đến rạng sáng 30/07, Lầu Năm Góc đã thực hiện một đợt không kích dữ dội khác. Các đồng minh của Mỹ trong khu vực hoang mang. Thủ tướng Israel, đã kín đáo gặp ông Trump tại Nhà Trắng ngày 28/07 : Benjamin Netanyahu vào bằng ngõ phụ, còn Donald Trump không họp báo như thông lệ. Ngay ngày hôm sau, bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia, Khalid bin Salman, cũng thăm chớp nhoáng Washington.

"Lời nguyền Versailles" của những cuộc chiến không hồi kết

Le Point nhận xét "Hoa Kỳ sa lầy trong một cuộc chiến tranh kéo dài với Iran". Lời nguyền Versailles đã trùm lên bản ghi nhớ được ký kết ngày 17/06, cũng như hiệp ước năm 1919 đã lập ra một nền hòa bình giả tạo, chỉ là tạm ngừng chiến sự trong cuộc nội chiến Châu Âu kéo dài ba mươi năm. Tính chất chung chung, mơ hồ của 14 điểm trong bản ghi nhớ, đặc biệt là quy chế eo biển Hormuz, chỉ dẫn đến việc nhanh chóng nối lại các hoạt động quân sự.

Iran nhận ra rằng đây là vũ khí hủy diệt thậm chí còn mạnh hơn cả bom nguyên tử, hoàn toàn không có ý định từ bỏ việc kiểm soát Hormuz. Vòng xoáy chiến tranh tái diễn. Xung đột lan sang Hồng Hải ngày 20/07, khi lực lượng Houthi tấn công tàu dầu của Saudi Arabia. Eo biển Hormuz và eo biển Bab al-Mandab đều tắc nghẽn. Dù đã tiêu tốn 37,5 tỉ đô la, khoảng 20 quân nhân thiệt mạng và trên 400 bị thương, Washington vẫn trong ngõ cụt, không thể chiến thắng cũng không thể thỏa thuận được về hòa bình.

Giờ đây Donald Trump sẽ phải chọn lựa. Hoặc một hiệp ước hòa bình thực sự có lợi cho Iran hơn là JCPOA năm 2018 mà chính ông đã xé bỏ. Hoặc một cuộc chiến tranh thực sự, để chiếm lĩnh và quản lý eo biển Hormuz, với thiệt hại nặng nề do địa hình hiểm trở của 1.000 kilomet bờ biển, và Iran đã phòng thủ một cách bài bản từ 40 năm qua. Về phía Tehran chỉ cần tấn công lẻ tẻ để tạo mức độ rủi ro đủ để các tàu không dám đi qua.

Hậu quả một cuộc chiến tranh kéo dài vô cùng to lớn. Đối với các vương quốc vùng Vịnh, đây là cơn ác mộng, sẽ bị suy thoái 1% năm 2026 thay vì tăng trưởng 4,7%, chiến lược đa dạng hóa nền kinh tế bị đổ vỡ, và bị Iran khống chế. Kinh tế thế giới suy trầm khi giá dầu Brent vượt quá 100 đô la một thùng, khiến tăng trưởng xuống dưới 3%, lạm phát vượt 6%, lãi suất tăng mạnh. Về phía Hoa Kỳ chịu áp lực quân sự và ngân sách – đã bắn hơn 1.000 hỏa tiễn Patriot và dùng hết 1/3 kho Tomahawk trong khi Trung Đông không phải là ưu tiên chiến lược. Mỹ để lại khoảng trống cho nước Nga của Vladimir Putin tung hoành ở Ukraine và Trung Quốc của Tập Cận Bình ở Châu Á. Bắc Kinh hơn bao giờ hết là người thắng lớn ở Trung Đông.

Chiến tranh Iran còn là giai đoạn mới trong quá trình xuống dốc của phương Tây. Theo Le Point, các nền dân chủ cần rút ra các bài học từ cuộc chiến, cho thấy chiến tranh thế kỷ 21 là thường trực, kéo dài và tổng lực, diễn ra khắp nơi và trên mọi phương diện. Sau Afghanistan, Iraq, Syria, Hoa Kỳ đang nhận ra giới hạn của sức mạnh quân sự mà không có tầm nhìn chiến lược, cùng với sự phá vỡ các liên minh và quyền lực mềm. Thành công của các chiến dịch quân sự không xóa đi được thất bại kinh tế, ưu thế trên không trung không bù đắp được thất bại trên biển. Vào thời điểm của trí thông minh nhân tạo, năng lượng, nước, đất hiếm, hàng hải vốn bảo đảm 90% khối lượng trao đổi, mang tính sống còn hơn bao giờ hết.

Châu Âu bước vào thời đại của những cuộc chiến bí mật

L’Express ra số đúp, dành hồ sơ 28 trang cho "Bảng xếp hạng các điệp viên xuất sắc", từ MI6 của Anh, DGSE của Pháp cho đến tình báo Ukraine. Bài xã luận của L’Express nhận xét "Các điệp viên Châu Âu luôn hiệu quả hơn". Nếu việc trao đổi thông tin tình báo có vẻ tế nhị, thì sự hợp tác giữa các cơ quan tình báo tỏ ra hiệu quả để chống lại gián điệp Nga.

Vào năm 2024, bà Ursula von der Leyen đã bị chống đối khi mơ đến một CIA phiên bản Châu Âu. Chủ tịch Ủy Ban Châu Âu tin rằng châu lục cần có cơ quan tình báo riêng để đối phó với những kẻ phá hoại từ bên ngoài. Có điều điệp viên thì Châu Âu có nhiều, nhưng chỉ phục vụ cho nước mình. Một cựu điệp viên Pháp nói, cần trở lại với định nghĩa về tình báo. Đó là thu thập thông tin từ những nguồn thường là bí mật, cần được bảo vệ cẩn mật, nên không thể tiết lộ cho 27 nước !

Theo tham khảo từ 60 chuyên gia quốc tế về tình báo, cơ quan MI6 của Anh được xếp hạng đầu, kế tiếp là Pháp, Hà Lan, Ukraine, Đức. Hồi năm 2022, khi Nga khởi động cuộc xâm lăng Ukraine, nhiều cơ quan tình báo đã bị bất ngờ. Từ đó đến nay, Ukraine chìm trong máu lửa, Châu Âu chứng kiến các điệp viên quay lại đông đảo. Trước hết là Nga, sẵn sàng tiến hành "mọi hành động để làm yếu đi chính quyền hoặc sự hòa hợp quốc gia, theo truyền thống xô-viết thời chiến tranh lạnh" - theo nhà nghiên cứu Céline Marangé.

Trước cuộc chiến tranh đa diện này, tình báo Châu Âu chuyển đổi trong thời gian kỷ lục để đối phó với tình hình mới. Riêng Pháp đấu tranh rất hiệu quả trong chiến tranh thông tin và chống phá hoại. Các nước không chờ đợi dự án CIA Châu Âu của bà Leyen mới phối hợp với nhau, không phải trong việc thu thập tin mà chia sẻ thông tin. Một giai đoạn mới có thể được vượt qua với "chiến lược an ninh Châu Âu", trong đó có việc củng cố phương tiện cho Intcen, cơ quan chuyên phân tích tin tình báo.

Tình báo Anh, Pháp, Ukraine đương đầu với Nga

Cơ quan MI6 của Anh quốc đứng đầu bảng nhờ hiểu rõ cách hoạt động của Nga và ưu tiên cho con người. Luân Đôn tập trung vào Nga từ cách mạng 1917, mạng lưới cơ sở rộng rãi đã nhiều lần giúp tránh được thảm họa trong chiến tranh lạnh. Năm 2021, Anh cùng với CIA đã báo động về nguy cơ Nga xâm lăng Ukraine. Vụ điệp viên hai mang Skripal bị đầu độc ngày 04/03/2018 là cú sốc khiến tình báo Anh chấn chỉnh hoạt động. MI6 hiện có nền tảng Silent Courier trên dark web, giúp những người chỉ điểm Nga liên lạc.

DGSE (Tổng cục An ninh Đối ngoại) của Pháp được đánh giá là hiệu quả trên mọi phương diện, kể cả chiến tranh mạng, hoạt động được ở khắp nơi trên thế giới từ Âu sang Á, đặc biệt ở Châu Phi nhờ mối liên hệ văn hóa, ngôn ngữ từ thời thuộc địa. Điệp viên Pháp đa năng, làm được mọi thứ. Tháng 6/2023, DGSE từng báo cho các đối tác là Yevgeny Prigozhin, thủ lãnh Wagner chuẩn bị đảo chánh Vladimir Putin. Với "tuyau" này, tình báo Pháp đã gỡ lại được việc hồi năm 2022 không tin rằng Nga sẽ xua quân sang Ukraine. Pháp rất giỏi trong các hoạt động bí mật nhất là ở Trung Đông, chống khủng bố.

L’Express cũng tiết lộ "hậu trường các hoạt động bí mật của Kiev". Được CIA huấn luyện từ 2014, tình báo Ukraine còn được sự hỗ trợ của DGSE và MI6. Chỉ cần một chữ để mê hoặc một điệp viên : Spiderweb. Ngày 01/06/2025, hơn 100 drone bay ra từ các container ở Nga, tấn công đồng thời 4 căn cứ không quân, phá hủy 40 phi cơ. Tình báo Ukraine gây bàng hoàng mọi người với chiến dịch ngoạn mục này trên đất địch. Pháp hiện đang giúp Ukraine bằng hình ảnh vệ tinh và cả đặc nhiệm, ngược lại Paris và Châu Âu cũng học hỏi được từ Kiev cách hoạt động của người Nga, phát hiện drone trong điều kiện thực tế…

Thụy My