Châu Âu vẫn đang loay hoay tìm cách đối phó với "chiến tranh trong bóng tối" của Vladimir Putin

Nhân chuyến tông du Pháp của Giáo hoàng Leo XIV, tuần báo L’Express chạy tựa trang nhất : "Leo XIV : Những bí mật của một chuyến tông du lịch sử". Chuyến công du đầu tiên của một giáo hoàng tới Pháp sau 18 năm nhận được sự hưởng ứng rất lớn từ cộng đồng Công giáo. Tuy nhiên, giữa Tòa thánh Vatican và Điện Élysée, tức phủ tổng thống Pháp, mọi chuyện không hề đơn giản.

Một giàn tên lửa phòng không Patriot mua của Mỹ được triển khai tại Warszawa, Ba Lan, ngày 06/02/2023. AP - Michal Dyjuk

Ở trang trong, L’Express đưa độc giả đến với "những cuộc đấu ngầm" giữa Điện Élysée và Vatican "xoay quanh một chuyến thăm lịch sử". Tuy nhiên, bài xã luận trong tuần của tạp chí L’Express lại dành để nói về "Mối đe dọa từ Nga : Vì sao cần sẵn sàng cho cuộc chiến chống Vladimir Putin ?"

Châu Âu còn thời gian để ngăn chặn vòng xoáy leo thang căng thẳng ?

Những tương quan lực lượng mới ở Châu Âu khiến mọi người nghĩ rằng Châu Âu đang sống trong một trong những thời khắc bi thảm của lịch sử, báo hiệu trước một cuộc xung đột lan rộng mới. Trên thực tế, Nga, do vẫn chưa giành được thắng lợi trước Ukraine, đã tiến hành nhiều hình thức đối đầu khác tại Châu Âu : chiến tranh thông tin, xung đột hỗn hợp, tấn công mạng, drone và nay là cả các vụ phá hoại vật chất.

L’Express nhắc lại hàng loạt vụ việc xảy ra tại Châu Âu trong thời gian gần đây. Elie Tenenbaum, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh thuộc Viện Quan Hệ Quốc tế Ifri của Pháp, nhận định chiến dịch tấn công gián tiếp của Nga đang gia tăng cả về mức độ, cũng như tốc độ, và lần đầu tiên đã lan tới các nước Tây Âu.

Theo chuyên gia của Ifri, những hoạt động này cho thấy quyết tâm của điện Kremlin trong việc gây bất ổn cho Châu Âu, trong bối cảnh Châu Âu ngày càng trở thành nhà tài trợ chính cho Kiev và ngành công nghiệp quốc phòng của Ukraine và Liên Âu ngày càng gắn kết. Đối với Elie Tenenbaum, "nỗ lực chiến tranh của Ukraine ngày càng trở thành một nỗ lực của Châu Âu".

Trong bối cảnh Châu Âu ngày càng bị chia rẽ và dễ tổn thương, điện Kremlin cũng tìm cách khai thác những điểm yếu này bằng các hoạt động nhằm gây chia rẽ chính trị.

Có lẽ vẫn còn kịp để ngăn chặn vòng xoáy leo thang căng thẳng. Nhưng L’Express lưu ý là cần ghi nhớ lời cảnh báo của tổng thống Pháp Poincaré vào năm 1913 : "Một dân tộc chỉ có thể thực sự giữ được hòa bình khi và chỉ khi dân tộc ấy sẵn sàng cho chiến tranh" : "Một dân tộc chỉ có thể thực sự theo đuổi hòa bình một cách hiệu quả khi sẵn sàng cho chiến tranh". Đáng tiếc là thời đó Châu Âu đã ở quá gần một cuộc chiến và mọi nỗ lực ngăn chặn thảm họa dường như đã quá muộn.

"Chiến tranh trong bóng tối" của Putin

Tương tự như L’Express, tuần báo Le Point hướng sự chú ý của độc giả đến chiến dịch phá hoại, xâm nhập, do thám của tổng thống Nga Vladimir Putin ở Châu Âu. Trong bài viết về "Cuộc chiến trong bóng tối của Putin", Le Point bày tỏ lo ngại rằng trong khi Nga tiến hành các hành động khiêu khích nhằm vào Châu Âu để làm rạn nứt sự đoàn kết của lục địa này cũng như dư luận các nước, thì "các nước Châu Âu vẫn đang loay hoay tìm cách đối phó".

Alexander Cherkasov, cựu lãnh đạo tổ chức nhân quyền Memorial của Nga, từng được trao giải Nobel Hòa bình năm 2022, "ở Châu Âu, các nhà lãnh đạo tính toán cái giá có thể phải trả cho mỗi bước leo thang, nhưng các chiến lược gia Nga thì không suy nghĩ theo cách đó". Ông cảnh báo là sẽ rất nguy hiểm khi hai phe hoàn toàn không hiểu cách bên kia suy nghĩ và đâu là những giới hạn của họ. Nhà bất đồng chính kiến này cho rằng chủ nghĩa đế quốc Nga sẽ không chấm dứt chừng nào những tội ác trong quá khứ của nước này chưa bị trừng phạt. Ông nhìn thấy một mạch liên tục giữa các chiến dịch của Nga tại Afghanistan, Tajikistan, Chechnya, Nagorno-Karabakh, Gruzia, Syria và hiện nay là Ukraine. Vì lần nào Nga cũng thoát khỏi bị trừng phạt, nên họ lại tiếp tục. Syria là cuộc tập dượt cho chiến tranh ở Ukraine. Chiến tranh ở Ukraine lại là cuộc tập dượt cho cuộc chiến tiếp theo.

Oleksandra Matviichouk, giám đốc Trung tâm Tự do Dân sự, đồng chủ nhân giải Nobel Hòa bình 2022, cũng có cái nhìn u ám không kém : "Châu Âu phải hiểu rằng không còn ai sống trong thời bình nữa. Một cơn bão toàn cầu đang đến gần. Sẽ thật ngây thơ nếu nghĩ rằng hàng trăm nghìn binh sĩ Nga đã thiệt mạng chỉ để Putin chiếm Avdiivka hay Bakhmut, những thành phố mà phần lớn người Nga thậm chí không thể xác định trên bản đồ. Putin phát động cuộc xâm lược quy mô lớn nhằm chiếm toàn bộ Ukraine và tiến xa hơn nữa. Đối với ông ta, Ukraine là một cây cầu để tiến vào Châu Âu".

Câu hỏi mang tính quyết định vẫn là liệu cuộc chiến tranh hỗn hợp của Nga nhắm vào Châu Âu có phải là bước chuẩn bị cho một cuộc chiến trực diện hay không ? Dù quân đội đã suy kiệt, Nga vẫn xây dựng các cơ sở quân sự mới dọc biên giới với Phần Lan. Một số chuyên gia quân sự cũng đề cập khả năng Nga sẽ tiến hành một đợt tổng động viên mới.

Dựa vào Liên Âu để giảm phụ thuộc quân sự vào Mỹ : chiến lược của Canada liệu có hiệu quả ?

Liên quan đến Canada, L’Express có bài viết về "Thủ tướng Canada Mark Carney dựa vào Liên Âu để giảm phụ thuộc quân sự vào Mỹ". Những đe dọa của tổng thống Mỹ Donald Trump về việc sáp nhập Canada thành "bang thứ 51 của Mỹ" đang thúc đẩy Ottawa tìm kiếm các đối tác mới, trong đó Châu Âu giữ vị trí quan trọng. Theo một cuộc khảo sát được công bố trong tháng 09 này, 80% người Canada ủng hộ tăng cường hợp tác quốc phòng với Châu Âu.

Tuy nhiên, dù đã đạt được một số tiến triển, việc thay thế vai trò của Mỹ không hề đơn giản, bởi vì Canada vẫn phụ thuộc rất nhiều vào Mỹ về an ninh. Philippe Lagassé, giáo sư đại học Carleton, nhận định gần như mọi bộ phận trong hệ thống an ninh quốc gia Canada đều gắn với Mỹ. Canada cũng không có cơ quan tình báo đối ngoại tương đương như CIA của Mỹ, DGSE của Pháp hay MI6 của Anh. Trong khi đó, Norad - cơ quan kiểm soát không phận Bắc Mỹ - vẫn là một bộ chỉ huy song phương Hoa Kỳ - Canada.

Theo các chuyên gia, Châu Âu khó có thể thay thế Mỹ trong việc bảo đảm an ninh cho Canada. Khả năng thực tế hơn là tăng cường hợp tác hậu cần giữa Liên Âu và Canada, nhằm giảm lệ thuộc vào Mỹ về vận tải, tiếp liệu và bổ sung đạn dược.

Một vấn đề nan giải khác là chương trình chiến đấu cơ F-35 của Mỹ. Canada đã cam kết mua 16 chiếc đầu tiên trong tổng số 88 phi cơ, nhưng đang cân nhắc xây dựng một "phi đội hỗn hợp", gồm cả F-35 của Mỹ với máy bay Gripen của tập đoàn công nghiệp quốc phòng và hàng không Saab của Thụy Điển. Tuy nhiên, chỉ có 16 chiếc F-35 thì sẽ là không đủ hiệu quả, trong khi một phi đội hỗn hợp quy mô lớn sẽ rất tốn kém.

Dẫu vậy, theo L’Express, Canada vẫn có một lợi thế mà nhiều đồng minh khác không có : vị trí địa lý tương đối thuận lợi, khiến nhu cầu đối phó khẩn cấp với một mối đe dọa quân sự trên lãnh thổ ít cấp bách hơn. Trừ trường hợp tổng thống Mỹ Donald Trump thực sự đưa xe tăng tới biên giới Canada (!).

Thỏa thuận về Greenland khiến Đan Mạch nhẹ nhõm, nhưng lại "mở rộng cửa" cho Mỹ

Nhìn sang Courrier International, tuần báo này dành sự quan tâm đáng kể tới an ninh Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Đan Mạch. Trong bài "Thỏa thuận về Greenland khiến Đan Mạch nhẹ nhõm, nhưng lại mở rộng cửa cho Mỹ", tuần báo điểm lại phản ứng của báo chí Đan Mạch trước thỏa thuận mới giữa Washington và Copenhagen.

Theo Courrier International, về nguyên tắc, Mỹ đã từ bỏ ý định sáp nhập Greenland, nhưng tương lai của hòn đảo vẫn khiến một bộ phận người dân lo ngại. Politiken tỏ ra nhẹ nhõm khi cho rằng cuộc khủng hoảng lần này dường như đã qua và gọi việc tránh được một cuộc khủng hoảng bạo lực là "một thắng lợi lớn của nền ngoại giao Greenland và Đan Mạch". Trong khi đó, Jyllands-Posten cho rằng "chiến lược hạ nhiệt căng thẳng" của ngoại trưởng Lars Løkke Rasmussen, đưa vấn đề ra khỏi mạng xã hội để xử lý thông qua đàm phán, đã phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, chính phủ Đan Mạch vẫn thận trọng do nội dung đầy đủ của thỏa thuận chưa được công bố.

Theo Berlingske, về mặt chính thức, Mỹ hầu như không có thêm nhiều quyền so với những gì họ đã có từ thỏa thuận quốc phòng năm 1951, vốn cho phép Washington xây dựng các căn cứ quân sự tại Greenland. Tuy nhiên, Jyllands-Posten cảnh báo rằng vị thế của Mỹ tại Greenland có thể được củng cố, với vai trò và lợi ích của Mỹ ngày càng lớn hơn.

Đáng chú ý, mối lo ngại không chỉ nằm ở lĩnh vực quân sự. Politiken lưu ý rằng về kinh tế, Greenland có thể rơi vào thế bị mắc kẹt, trong khi họ muốn tự quyết định tương lai của mình. Vì vậy, dù thỏa thuận giúp Đan Mạch tạm thời nhẹ nhõm, nó đồng thời có thể mở rộng đáng kể ảnh hưởng của Mỹ tại Greenland.

Đài Loan trước nguy cơ bị Donald Trump đem ra mặc cả với Tập Cận Bình

Liên quan đến Đài Loan, nhân chuyến thăm Mỹ của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Courrier International giới thiệu lại bài viết của Foreign Policy : "Thương lượng với Tập Cận Bình : Liệu Donald Trump có đem Đài Loan ra mặc cả ?"

Theo Foreign Policy, Donald Trump dường như đang làm suy yếu học thuyết "mơ hồ chiến lược" vốn là một trong những nền tảng của quan hệ Mỹ - Trung. Chính sách này nhằm duy trì sự không chắc chắn về việc Mỹ có can thiệp quân sự nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan hay không, qua đó vừa răn đe Bắc Kinh sử dụng vũ lực, vừa kiềm chế những hành động có thể mang tính khiêu khích từ Đài Bắc.

Giới chuyên gia và những người có quan điểm cứng rắn với Trung Quốc tại Mỹ lo ngại rằng bản năng của Trump với tư cách một nhà đàm phán, cùng những tuyên bố cho thấy ông ít quan tâm đến vấn đề chiến lược, có thể khiến Washington giảm mức độ cam kết với Đài Loan để duy trì quan hệ với Bắc Kinh. Việc Trump coi các hợp đồng bán vũ khí cho Đài Loan như những "quân bài" trong đàm phán với Trung Quốc càng làm gia tăng những lo ngại này.

Theo Foreign Policy, nguy cơ nằm ở chỗ nếu Bắc Kinh cho rằng cái giá phải trả cho một hành động nhằm vào Đài Loan đã giảm, Trung Quốc có thể sớm thử thách quyết tâm của Mỹ, qua đó làm suy yếu tác dụng răn đe của sách lược "mơ hồ chiến lược".

Tuy nhiên, trong ngắn hạn, Bắc Kinh dường như chưa muốn gây khủng hoảng tại Đài Loan, mà ưu tiên duy trì quan hệ ổn định với Washington. Giới trí thức Trung Quốc thậm chí nói đến "khởi đầu của một thời kỳ hạ nhiệt giữa Mỹ và Trung Quốc". Dù vậy, mục tiêu dài hạn của Trung Quốc đối với Đài Loan, kể cả khả năng sử dụng vũ lực, vẫn không thay đổi.

Foreign Policy kết luận rằng chính sách "mơ hồ chiến lược" vốn nhằm giữ cả Bắc Kinh và Đài Bắc trong tình trạng không chắc chắn. Nhưng dưới nhiệm kỳ Donald Trump, màn sương mù này có nguy cơ dần tan đi, khiến Trung Quốc có thể cho rằng Mỹ hiện ít cam kết với Đài Loan hơn trước.

Cuộc sống đâu chỉ có AI, mà còn có các robot sát thủ

Tuần này, mối đe dọa AI phát triển chệch hướng, bị các thế lực, thậm chí các lực lượng khủng bố sử dụng sai mục đích là một trong những đề tài thu hút sự quan tâm của các tuần báo. Trong tạp chí L’Obs, cây bút thời luận David Caviglioli đưa ra một bài viết châm biếm về những cảnh báo đối với công nghệ AI. Sau những lo ngại về AI, tác giả chuyển sang một mối đe dọa được cho là không kém phần nghiêm trọng : ngành công nghệ chế tạo robot, với những cỗ máy ngày càng tự chủ, có khả năng phối hợp và đưa ra các quyết định phức tạp.

Dưới giọng kể giả tưởng của giám đốc điều hành KILL-BOTS, tập đoàn sản xuất robot sát thủ hàng đầu thế giới, tác giả mô tả một nguyên mẫu robot chiến đấu DEATH-MACHINE-7 (Cỗ máy chết chóc 7) đã trốn khỏi phòng thí nghiệm và tự ý giết người. Trớ trêu hơn, cuộc điều tra sự cố lại được giao cho một robot, trong khi phiên bản mới "Cỗ máy chết chóc 8", được trang bị vũ khí mạnh hơn, vẫn đang được thử nghiệm.

Qua sự mỉa mai này, tuần báo L’Obs đặt câu hỏi về nghịch lý của việc các doanh nghiệp vừa cảnh báo những nguy cơ mà công nghệ của họ có thể gây ra, vừa tiếp tục phát triển và thương mại hóa các công nghệ này. Giám đốc điều hành KILL-BOTS viện dẫn "tương lai của nhân loại" để kêu gọi chính phủ các nước không mua robot "Cỗ máy chết chóc 7" vì nó "quá mạnh, quá tự chủ, quá nhanh và được trang bị vũ khí hạng quá nặng", có thể gây ra nhũng hậu quả "quá tàn khốc", nhưng ngay sau đó lại quảng bá chương trình khuyến mại "mua 20 tặng 2", chỉ vài ngày trước khi tập đoàn lên sàn chứng khoán.

Bằng cách đẩy sự mâu thuẫn này lên đến mức phi lý, cây bút thời luận David Caviglioli của L’Obs châm biếm những lời cảnh báo về công nghệ khi chúng được đưa ra bởi chính những người có lợi ích kinh tế trực tiếp từ sự phát triển của công nghệ đó.

Trump, AI, di dân… và Leo XIV, một vị giáo hoàng rất chính trị

Nhân chuyến tông du Pháp từ ngày 25 đến 28/09 của giáo hoàng Leo XIV, L’Obs phân tích chân dung vị giáo hoàng đầu tiên là người Mỹ. Ban đầu được xem là kín đáo, ôn hòa và ít gây tranh cãi hơn người tiền nhiệm, giáo hoàng Leo XIV dường như đã dành những tháng đầu lãnh đạo Vatican để củng cố nội bộ Giáo hội và duy trì sự đoàn kết giữa các khuynh hướng.

Tuy nhiên, những đối đầu với chính quyền Donald Trump đã cho thấy một vị giáo hoàng quyết đoán hơn. Ông công khai phản đối chính sách của Washington đối với người nhập cư, Venezuela và chiến tranh Iran, đồng thời bác bỏ những chỉ trích trực tiếp từ Donald Trump. Qua đó, vị giáo hoàng vốn kín tiếng dần trở thành một tiếng nói đạo đức có tầm ảnh hưởng trong các vấn đề quốc tế.

Theo L’Obs, sự cứng rắn này cũng giúp làm rõ phương pháp lãnh đạo của giáo hoàng Leo XIV : ông không phá bỏ những cải cách của giáo hoàng Francis mà tìm cách củng cố chúng bằng một Giáo hội có tổ chức và đồng thuận hơn. Ông tiếp tục thúc đẩy vai trò của giáo dân và phụ nữ trong Giáo hội, đồng thời giữ lập trường cứng rắn với các nhóm truyền thống chủ trương ly khai.

Xuất thân từ Mỹ nhưng có hai thập niên hoạt động truyền giáo tại Peru, ông được mô tả là người thực tế, gần gũi với dân nghèo và quen với sự đa dạng của Giáo hội toàn cầu. Ông cũng đặc biệt chú ý đến những biến đổi của thời đại. Thông điệp đầu tiên về bảo vệ con người trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo cho thấy ông muốn đưa Giáo hội tham gia sâu hơn vào những tranh luận lớn của xã hội đương đại.

Chuyến thăm Pháp vì thế không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo. Trong bối cảnh xã hội Pháp ngày càng thế tục hóa và cực hữu gia tăng ảnh hưởng, giáo hoàng Leo XIV được kỳ vọng sẽ đề cập đến các vấn đề như chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa đa phương, hòa bình tại Ukraine và vai trò của Châu Âu trong trật tự thế giới mới. Theo L’Obs, từ một giáo hoàng có vẻ kín đáo, Leo XIV đang dần cho thấy hình ảnh của một nhà lãnh đạo Giáo hội có lập trường chính trị rõ ràng và quan tâm sâu sắc đến các biến động của thời đại.

Thùy Dương