Chiến tranh Iran, cú sốc dầu lửa mới và những nước cờ của Donald Trump

Hai tuần sau vụ không kích đầu tiên của Israel và Mỹ vào Iran, Trung Đông rung chuyển, kéo theo cú sốc kinh tế toàn cầu. Các nước vùng Vịnh lưỡng lự chưa muốn can thiệp, Châu Âu không còn ngoan ngoãn trước Washington, còn AI bắt đầu len lỏi vào binh pháp hiện đại. Trong khi đó, Donald Trump hướng sự chú ý về Cuba – nơi đang chịu áp lực nặng nề từ Mỹ. Bên cạnh đó, câu chuyện gia đình bí ẩn của tổng thống Nga vẫn khiến dư luận tò mò.

Một quân nhân Israel dùng đèn pin kiểm tra thiệt hại sau khi hỏa tiễn Iran rơi xuống Dimona, miền nam Israel ngày 21/03/2026. Reuters - Ilan Assayag

Hành tinh chao đảo vì cuộc chiến ở Trung Đông  

Courrier International dịch bài viết của The New York Times nhận định, hai tuần sau vụ không kích đầu tiên của Israel và Mỹ vào Iran, kinh tế thế giới rúng động. Từ Âu sang Á, những nước đã từng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh ở Ukraine và thuế quan của ông Donald Trump, nay cảm nhận cú sốc Iran. Những quả bom rơi xuống Iran và Trung Đông, nhưng làm rung chuyển cả các gia đình và doanh nghiệp toàn thế giới.

Tại Kansas, những người Mỹ muốn mua nhà bỗng thấy lãi vay cho 30 năm đã vượt mức 6%. Ở Tây Ấn Độ, tang gia sững sờ phát hiện các cơ sở hỏa táng bằng khí đốt ngưng hoạt động cho tới khi có lệnh mới. Tại Việt Nam, chủ các cây xăng treo bảng "Hết xăng". Ở Kenya, nông dân và thương gia lo sợ trà xuất khẩu sang Iran nằm trên bến sẽ hư hại. Từ Hoa Kỳ, Canada tới Châu Âu, Mexico, nhà nông tái mặt vì giá phân bón tăng vọt.

Cuộc chiến ở Iran đang giáng một đòn nặng nề vào nền kinh tế toàn cầu vốn đã suy yếu do sự sụp đổ của trật tự thương mại quốc tế, chiến tranh ở Ukraine và các chính sách rối loạn của Donald Trump. David Goldwyn, nhà cựu ngoại giao Mỹ nhận xét việc eo biển Hormuz bị phong tỏa là "phát súng ân huệ" - kịch bản thảm họa mà mọi người đều lo ngại. Không giao hàng được, giá vận chuyển và bảo hiểm tăng. Giá xăng tăng, mà cả thực phẩm, thuốc men, vé máy bay, điện, dầu ăn, chất bán dẫn… đều tăng giá. Cho dù chiến tranh có kết thúc tương đối nhanh đi nữa, sự bất ổn khiến người tiêu dùng ngần ngại chi tiền, các công ty không muốn đầu tư.

Sự thay đổi tương quan lực lượng ở Trung Đông có thể tạo ra một loạt hậu quả kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Tác giả Meg Jacobs nhắc nhở, giá cả không xuống ngay sau khi cú sốc dầu lửa 1973-1974 kết thúc mà kéo dài đến tận cuối thập niên. Cuộc chiến khiến Vladimir Putin bỗng ở thế mạnh hơn vì giá dầu cao nuôi dưỡng bộ máy chiến tranh, Châu Âu vừa thoát được phần nào sự lệ thuộc năng lượng Nga lại bị cú sốc mới. Nhất là kỹ nghệ Đức như hóa chất, dược phẩm, xe hơi tiêu thụ rất nhiều năng lượng.

Châu Á bị ảnh hưởng nhiều nhất vì lệ thuộc năng lượng nhập khẩu, và nhạy cảm với hối suất. Nợ công của các nước giàu và nghèo đều tăng, có nghĩa là số tiền lẽ ra chi cho y tế, đường sá, nhà ở, giáo dục phải dùng để trả lãi. Cuộc chiến tranh Iran cho thấy ông Trump sẵn sàng dùng vũ lực để đạt các mục tiêu chính trị và kinh tế.

Tham chiến hay không ? Thế lưỡng nan của vùng Vịnh

Courrier International đặt vấn đề, liệu các quốc gia vùng Vịnh có tham chiến hay không. Các quốc gia này bắt đầu mất kiên nhẫn, hơn nữa thượng nghị sĩ Lindsey Graham thân cận với tổng thống Donald Trump hôm 09/03 đã đe dọa "hậu quả" nếu họ không đứng cạnh Hoa Kỳ. Chuyên gia Bilal Y. Saab của Chatham House cho rằng các nước này sẽ không còn kềm chế nếu các vụ tấn công của Iran làm người bản xứ thiệt mạng và gây tổn hại kinh tế nghiêm trọng.

Nhưng trong số sáu vương quốc dầu lửa, chỉ hai nước có khả năng chiến đấu thực sự là Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất nhờ không lực. Quân đội Saudi Arabia có 449 chiến đấu cơ trong đó có nhiều loại hiện đại như F-15, Eurofighter Typhoon, Tornado mà nhiều quốc gia thèm muốn. Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất cũng sở hữu nhiều loại vũ khí của Mỹ và Pháp. Tuy nhiên quân đội hai nước này không có kinh nghiệm chiến đấu. Mặt khác, họ cũng sợ bị Donald Trump bỏ rơi giữa chừng và phải tự đối phó với Iran càng lúc càng hung hăng.

Dù bộ trưởng quốc phòng Mỹ Pete Hegseth hàm ý là đã được các nước vùng Vịnh cho phép sử dụng các căn cứ quân sự tại chỗ nhưng thực tế bị giới hạn. Các nước này cũng có thể nhắm vào các bệ phóng hỏa tiễn Iran, hoặc tham gia giữ an ninh eo biển Hormuz. Trong khi chờ đợi, ngoại trưởng Marco Rubio đã đặc cách cho đẩy nhanh việc bán khẩn cấp 16,5 tỉ đô la vũ khí cho Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Kuwait, Jordan chủ yếu là hệ thống chống hỏa tiễn Patriot và Thaad.

Châu Âu không ngoan ngoãn trước Washington

Vì sao các nước Châu Âu không đáp ứng lời kêu gọi tham gia giữ an ninh eo biển Hormuz của Hoa Kỳ. Le Nouvel Obs nhắc lại trong chiến tranh Iraq, Washington có sự trợ giúp của các đồng minh Anh, Ý, Tây Ban Nha, Hà Lan. Trong số 48 nước trong liên minh có 12 quốc gia thành viên Liên Hiệp Châu Âu. Hai mươi ba năm sau, Mỹ vô cùng cô đơn. Tướng Pháp Michel Yakovleff so sánh với "thuyền trưởng Titanic muốn bán vé tiệc tối giá rẻ sau khi va vào băng sơn".

Đại diện ngoại giao Châu Âu Kaja Kallas tuyên bố : "Khởi động một cuộc chiến cũng giống như một chuyện tình : bắt đầu thì dễ nhưng kết thúc thì khó". Estonia nhận xét mục đích của Mỹ không rõ ràng và nhấn mạnh : "Đó không phải là chiến tranh của Châu Âu". Các bộ trưởng ngoại giao Litva và Ba Lan cho rằng NATO nên "nghiên cứu" nếu Mỹ chính thức yêu cầu. Thật ra EU cũng có một lá bài là chiến dịch "Aspides", tiến hành từ tháng 2/2024 ở Hồng Hải để đáp trả những vụ tấn công của phe Houthi ngoài khơi Yemen. Nhưng "Aspides" còn thiếu phương tiện, chỉ hai, ba chiến hạm trong khi cần đến 12 chiếc, và tạm thời không nước nào muốn mở rộng chiến dịch sang eo biển Hormuz.

The Economist nhận xét chiến tranh ở Iran khiến tổng thống Donald Trump yếu đi ở ba điểm lâu nay là ưu thế của ông : khả năng áp đặt cách nhìn lên thế giới, dùng các công cụ gây ảnh hưởng và thống trị đảng Cộng Hòa. Nếu chiến tranh kéo dài, giá dầu tăng, thị trường chứng khoán lao dốc, Trump có thể tìm kiếm chiến thắng ở nơi khác như Cuba chẳng hạn. Đồng thời cảnh báo Trump sẽ dễ nóng giận hơn và trở nên nguy hiểm : bỏ rơi NATO, Ukraine, uy hiếp các nước Châu Mỹ la-tinh, đòi Nhật Bản và Hàn Quốc chi thêm phí bảo vệ, áp dụng thuế quan tối đa. Nên thận trọng vì Trump là một "loser" rất tệ.

Tướng H.R. McMaster : Iran đánh giá sai về ý định của Mỹ

Trả lời L’Express, tướng H.R. McMaster, cựu cố vấn an ninh quốc gia cho rằng Iran đã lầm về quyết tâm và ý định của Washington. Ông tỏ ra ngạc nhiên vì Tehran không ngần ngại tấn công 14 nước khác nhau trong khu vực. Theo ông, điều này cho thấy Mỹ và Israel đã đúng khi muốn ngăn chế độ thần quyền trở thành mối đe dọa cho khu vực và kinh tế thế giới. Còn lại thì những gì diễn ra không xa lạ với giới quân sự.

Từ 20-30 năm qua hàng năm quân đội Mỹ vẫn tập trận giải tỏa eo biển Hormuz, nghiên cứu nhiều kịch bản khác nhau. Trong chiến tranh Iran-Iraq 1981-1988, hai bên từng bắn vào tàu dầu của nhau. Iran dùng drone tấn công cơ sở dầu khí của Saudi Arabia từ 2019, bắn hỏa tiễn đạn đạo vào người Kurdistan ở Iraq, vào những người đối lập với Bachar al-Assad ở Syria, vào Israel. Đặt thủy lôi ở vịnh Persian thì Tehran đã làm từ thập niên 80.

Iran lao vào mọi hoạt động phá hoại từ 1979, năm mà các nhà ngoại giao Mỹ bị bắt làm con tin ở Tehran. Để gỡ thủy lôi, nay các tàu Mỹ có thể dùng công nghệ phá hủy từ xa, và sắp tới có thể Anh, Pháp sẽ trợ giúp. Một điều nữa khiến vị tướng khó thể hiểu, là báo chí phương Tây sẵn ghét ông Donald Trump đã có thái độ hầu như khoan hòa với chế độ Iran từng thảm sát 40.000 người dân. Dù người ta nghĩ sao về ông, Trump đã chú trọng địa chính trị, tái lập khả năng răn đe của Mỹ. Bắt đầu bằng việc bắt Nicolas Maduro, và chiến dịch chống chế độ Iran đã gây hấn với phương Tây từ 47 năm qua cũng theo hướng này.

Theo tướng H. R. McMaster, Iran đang mất dần khả năng tấn công các nước vì Mỹ-Israel tiếp tục đánh vào những bệ phóng, nơi sản xuất drone, hỏa tiễn, các quan chức phụ trách việc đàn áp dân. Ông cho rằng có ba kịch bản cho Iran. Tệ hại nhất là một Cộng hòa Hồi giáo luôn do Vệ binh Cách mạng lãnh đạo, sẽ cố gắng tái lập khả năng phá hoại "Đại Satan" (Hoa Kỳ) và "khối ung thư" (Israel) cũng như các láng giềng Ả rập. Thứ hai, chế độ sụp đổ mà không có lực lượng chính trị thay thế, đất nước rơi vào nội chiến. Kịch bản lạc quan nhất là người dân Iran đạt được đồng thuận giữa nhiều nhóm đối lập, chiếm được quyền ở một số vùng và kiểm soát được các định chế, lập ra một chính phủ chuyển tiếp.

Ở vào địa vị các tướng lãnh Iran, ông sẽ đầu hàng, giao nộp vũ khí lập tức. Họ đã sai khi ngỡ rằng khi phá hoại kinh tế thế giới, tổng thống Trump bị áp lực sẽ ngưng chiến. Donald Trump sẽ không ngưng một khi chưa đạt được mục đích tối thiểu là hủy diệt kho vũ khí Iran, và theo tướng H. R. McMaster, công việc này mất từ 5 đến 8 tuần nữa.

Binh pháp trong kỷ nguyên AI

L'Express nói về "Nghệ thuật tinh tế của chiến tranh trong kỷ nguyên trí thông minh nhân tạo (AI)". Khả năng vô biên của AI kể từ khi ChatGPT xuất hiện, mang lại lợi ích chưa từng thấy trong các chiến dịch quân sự.  Người ta tham khảo ChatGPT về nơi du lịch, khi bị ho kéo dài, nhờ chỉnh sửa thư từ... nhưng liệu có thể dùng AI để phóng hỏa tiễn sang kẻ thù hay không ? Đó là điều mà Lầu Năm Góc đề nghị sử dụng Claude, AI của công ty Anthropic trong chiến tranh Iran. Vài tháng trước đó, Anthropic cũng góp phần trong vụ bắt cóc nhà độc tài Maduro.  

Phó đô đốc Vincent Sébastien cho biết AI giúp nhanh chóng lập kế hoạch tấn công thay vì huy động hàng trăm nhà phân tích. Những dữ liệu từ nhiều nguồn : tình báo, luồng tiền, ảnh vệ tinh, tỉ lệ sử dụng xăng và điện tại một số khu vực... để nhận ra những dấu hiệu bất thường. Ngay từ ngày đầu tiên, Mỹ đã tấn công trên 1.000 mục tiêu ở Iran, việc này cần tổng hợp, phân tích lượng dữ liệu khổng lồ, phải điều hợp đồng thời rất nhiều chiến đấu cơ trên bầu trời, quỹ đạo hỏa tiễn, phối hợp tấn công… Nhiệm vụ này quá phức tạp đối với con người.

Theo Financial Times, vụ tiêu diệt đại giáo chủ Ali Khamenei là kết quả một chiến dịch chu đáo, thực hiện được nhờ xâm nhập hệ thống camera giám sát ở Tehran và điện thoại di động của nhân viên an ninh. Một cuộc chiến tranh 3.0 với các chương trình AI. Nhưng phải có được xác nhận của một người thân cận giáo chủ về sự hiện diện của Khamenei trong tòa nhà mới có thể ra lệnh tấn công. Câu hỏi về đạo đức và độ tin cậy của "AI generative" (tạm dịch Trí tuệ nhân tạo tạo sinh) vẫn còn đó. Một nghiên cứu của King’s College cho thấy, đối địch trong một trận đánh ảo, ChatGPT của OpenAI, Claude của Anthopic và Gemini Flash của Google, cuối cùng đã đe dọa dùng vũ khí nguyên tử.

Cuba, đích nhắm mới của Donald Trump ?

Nhìn sang Châu Mỹ la-tinh, Le Point đặt câu hỏi "Phải chăng Cuba sẽ là mục tiêu sắp tới của Donald Trump ?". Tuần báo cho rằng tổng thống Mỹ muốn làm quên đi thất bại trong chiến tranh thương mại với Trung Quốc và sự hỗn loạn do thuế quan gây ra. Sau khi chiến dịch "Cơn thịnh nộ kinh hoàng" vấp phải sự kháng cự của Tehran, vùng Vịnh rối loạn, cú sốc dầu lửa thứ ba, eo biển Hormuz bị phong tỏa, Donald Trump hướng sự chú ý về phía Cuba. Ông tuyên bố "Cuba đang sống những giờ phút cuối cùng" và ông có thể "nắm quyền kiểm soát Cuba một cách hữu nghị... hoặc là không !". 

Bị Washington bỏ quên kể từ đầu thế kỷ 21, khu vực Mỹ la-tinh đã trở lại vị trí hàng đầu trong các ưu tiên của Hoa Kỳ dưới thời Donald Trump. Nhưng cũng như với Iran, ông Trump không có chiến lược nhất quán, các quyết định bốc đồng được đưa ra với giấc mơ được ghi tên vào lịch sử. Cuba có nhiều điểm tương đồng với Venezuela và Iran. Chế độ Castro nuôi dưỡng sự thù ghét phương Tây, đàn áp đối lập, làm kinh tế suy sụp, nhập khẩu toàn bộ hàng hóa, xã hội chìm trong tuyệt vọng. Sự sụp đổ của Nicolas Maduro giáng một đòn mạnh vào Cuba : không còn dầu lửa, cúp điện thường xuyên, thiếu nước và thực phẩm, giáo dục y tế và giao thông tê liệt.

Marco Rubio muốn áp dụng mô hình Venezuela, bí mật thương lượng với Raul Guillermo Rodriguez Castro, một trong những cháu trai của Fidel Castro. Tuy nhiên tổng thống Diaz-Canel không chịu đầu hàng, các nhà lãnh đạo ẩn náu trong vô số đường hầm ở La Havana mà quân đội cách mạng đã chuẩn bị du kích chiến từ 1959 nếu Mỹ tấn công.

Dù vậy Hoa Kỳ có thể dựa vào sự dịch chuyển ngoạn mục sang cánh hữu của Châu Mỹ la-tinh. Cuộc cách mạng tự do của Javier Milei ở Argentina đã thành công khi đưa tăng trưởng lên 5%, giảm lạm phát, số người nghèo giảm phân nửa. Bên cạnh đó là chiến thắng của José Antonio Kast ở Chile, Rodrigo Paz tại Bolivia, Daniel Noboa Azin ở Equator, Nayib Bukele ở Costa Rica, Nasry Asfura tại Honduras. Cánh tả chỉ còn Brazil và Colombia đang yếu thế, Nicaragua, Venezuela và Cuba đang chịu "án treo".

Do đó, Châu Mỹ la-tinh đang đứng trước cơ hội lịch sử để có được tự do chính trị, thúc đẩy kinh tế và hiện đại hóa xã hội. Nhưng phải vượt qua cám dỗ của chủ nghĩa dân túy và bạo lực cách mạng, không từ bỏ quyền kiểm soát vận mệnh của chính mình. Tác giả Mario Vargas Llosa đã nhắc nhở rằng "chủ nghĩa dân tộc là văn hóa của những người thiếu văn hóa, là tôn giáo của chủ nghĩa địa phương hẹp hòi, và là bức màn khói che giấu định kiến, bạo lực và thường là phân biệt chủng tộc".

Ai thực sự là mẹ của Putin ?

Le Point có bài điều tra về "Hai bà mẹ của Vladimir Putin". Trong khi Liên Hiệp Quốc đưa ra bản báo cáo về việc Nga bắt cóc trẻ em Ukraine, tuần báo cho rằng không phải là vô ích khi tìm hiểu về thời thơ ấu đầy bí ẩn của ông chủ điện Kremlin. Từ 9 năm qua, bà Vera Nikolaevna Putina khẳng định Vladimir Putin, tên gọi ở nhà là Vova, chính là con trai của bà. Vera nói trước ống kính của đạo diễn Ineke Smits năm 2009 là bà mong mỏi được ôm hôn lần cuối người con không gặp lại từ năm 10 tuổi.

Tổng thống Putin đã kể lại với nhà báo Nga viết tiểu sử, ông là con của Vladimir Spiridonovich Putin, một người lính tàu ngầm bị thương trong vụ vây hãm Leningrad năm 1941, và nữ công nhân Maria Ivanovna Putina (tên khai sinh Shelomova). Như vậy Putin hoàn toàn chính danh khi diễu hành trong mỗi dịp lễ 9 tháng 5, giơ cao chân dung người cha với "Trung đoàn Bất tử". Nhưng ở Metekhi, ngôi làng Gruzia gần Gori, nơi sinh Stalin, người ta tin rằng Vova và ông chủ điện Kremlin là một người.

Những năm 1940 ở Perm thuộc Ural, cô sinh viên điện Vera Nikolaevna yêu anh sinh viên cơ khí Platon Privalov, nhưng một ngày nọ phát hiện Platon đã có vợ trong khi cô đã mang thai. Vova sinh tháng 10/1950 được giao cho ông bà ngoại nuôi, năm 3 tuổi thì mẹ nuôi tiếp nhưng đến 10 tuổi thì lại phải trao cho bên ngoại lần nữa vì chồng sau người Gruzia không thích. Ông ngoại bệnh, Vova được cho vào nội trú, sau đó được một cặp vợ chồng không con trong họ hàng nhận nuôi.

Nhà báo Yuri Felshtinsky nhớ lại hôm 09/03/2000, đồng nghiệp Artyom Borovik, giám đốc nổi tiếng của tạp chí Top Secret liên quan đến nhà đối lập Yuri Luzhkov, đô trưởng Moskva thời đó, đã thiệt mạng trong một tai nạn máy bay bí ẩn trong khi ông chuẩn bị đăng tải những tiết lộ về Vera Putina, hai tuần trước bầu cử tổng thống vòng một.

Người đầu tiên phát hiện ra bà Vera là Vakha Ibragimov, thư ký báo chí của Dudaev, tổng thống Chechnya, sau này đã xuất bản cuốn "Cuộc sống vô cùng bí mật của Tổng thống Nga". Ibragimov viết rằng Borovik, được các nhà báo Chechnya liên lạc, đã đến gặp Vera Putina phỏng vấn. Tháng Giêng năm 2000, các điệp viên KGB đã đến Metekhi để tịch thu ảnh gia đình của Vera, ra lệnh cho bà không bao giờ được nói về Vova. Tổng thống Gruzia Eduard Shevardnadze, khi được các nhà báo chất vấn, đã né tránh vấn đề. Trước khi qua đời năm 2023, bà Vera vẫn thật thà khẳng định sẵn sàng cho xét nghiệm ADN để chứng minh sự thực.

Thụy My