Cuba và những hồi chuông của giờ phán quyết

Từ Cuba đang đứng trước sức ép của Donald Trump, đến Iran chưa chịu khuất phục, từ nước Anh mười năm sau Brexit đến Vladimir Putin đối mặt hạn chế về chiến lược, các tuần báo Châu Âu cùng đặt ra một câu hỏi : Điều gì còn lại khi những lời hứa về sức mạnh bị thực tế thử thách ?

Đường phố La Havana trước khi chính quyền công bố giá xăng và diesel mới kể từ ngày 15/05 để sát hơn với giá nhập khẩu, trong bối cảnh Mỹ cấm vận nhiên liệu. Ảnh chụp ngày 11/05/2026. Reuters - Norlys Perez

Các tuần báo kỳ này quan tâm đến những vấn đề khác nhau. Hồ sơ của Courrier International được dành cho "Hantavirus, những bài học về một cuộc khủng hoảng" Le Point rút ra những kinh nghiệm về "Broken Britain", mười năm sau Brexit. Trang bìa L’Express là ảnh chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen, nhân vật thường bị chỉ trích". Le Nouvel Obs điều tra về lao động nhập cư tại Pháp, The Economist chạy tít trang nhất về "Doanh nghiệp Starship" của tỉ phú Elon Musk. Ở các trang trong, cuộc khủng hoảng Cuba, Iran, Ukraine tiếp tục được bàn luận.

Cuba cheo leo bên bờ vực thắm hơn bao giờ hết

L’Express nói về "Hòn đảo của Castro dưới sự đe dọa của Donald Trump". Liệu chế độ La Havana có thể sống sót trước quyết tâm của Hoa Kỳ nhằm tái lập sự thống trị khu vực ? Phải chăng chương cuối cùng của đảo quốc cộng sản đang được viết ra trước mắt chúng ta ? Sau khi bắt tổng thống Venezuela Nicolas Maduro hồi tháng Giêng, tiêu diệt đại giáo chủ Iran Ali Khamenei vào tháng 2, không ai biết được Donald Trump mở ra một mặt trận thứ ba đánh vào Cuba hay không. Ba chiến dịch quân sự tại ba nước chỉ trong vài tháng là một kỷ lục.

Căng thẳng giữa Washington và La Havana cao chưa từng thấy kể từ cuộc khủng hoảng tên lửa năm 1962. Không còn dầu lửa được Venezuela cung cấp miễn phí từ 25 năm qua, Cuba đang ngặt nghèo về năng lượng và kinh tế. Dù Nhà Trắng mới đây cho phép một tàu dầu Nga đến Cuba, nhưng đảo quốc cần số lượng gấp 8 lần. Thế nên giao thông ngưng trệ, nhà máy điện không hoạt động, điện liên tục bị cúp, giá xăng chợ đen bằng nửa tháng lương. Bên cạnh đó là những khuyết điểm của một nền kinh tế chỉ đạo gây ra hậu quả tương tự như Romania của Nicolae Ceaucescu hay Liên Xô của Leonid Brejnev.

Trong lúc đất nước 10 triệu dân đang suy sụp, Hoa Kỳ gia tăng sức ép. Trump nói đùa : "Tôi nghĩ rằng sẽ có vinh dự giải phóng Cuba" một khi xong việc với Iran, hàng không mẫu hạm USS Abraham Lincohn được điều đến ngoài khơi hòn đảo chỉ cách 100 mét. Lầu Năm Góc tăng áp lực tâm lý : ít nhất 25 vụ drone bay dọc theo duyên hải được công khai từ tháng 2. Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố : "Quỹ đạo kinh tế Cuba không thể thay đổi với những người hiện nay, vì điều tệ hại nhất của một người cộng sản, là một người cộng sản bất tài".

Gaesa, đế chế quân đội và là chiếc phao cuối của La Havana

Với việc trừng phạt được loan báo ngày 06/05 nhắm đến tập đoàn Grupo de Administracion Empresarial SA (Gaesa), khủng hoảng lại tăng thêm một bậc. Được con rể của Raul Castro lãnh đạo, Gaesa là con cưng, là vũ khí bí mật và chiếc phao cứu sinh của chế độ La Havana. Đế quốc này hoàn toàn do các tướng lãnh quân đội kiểm soát, chiếm 40% tổng sản phẩm nội địa cả nước, độc quyền trong ngành du lịch béo bở với 121 resort và khách sạn sang trọng có tổng cộng 12.000 phòng, 20 cảng du thuyền, các tuyến hàng không, đại lý du lịch.

Nhật báo trung tả Mỹ The Miami Herald tháng 12/2025 tiết lộ mấy chục công ty trực thuộc Gaesa không bị Viện Thẩm kế kiểm soát, không nộp thuế lợi tức bằng đô la dù siêu lợi nhuận. Giá cho thuê phòng rất cao, trong khi lương nhân viên chỉ có 11 đô la một tháng. Lợi tức của Gaesa được tái đầu tư vào khách sạn hạng sang thay vì cơ sở hạ tầng, và đổ vào tài khoản ngân hàng của gia đình Castro.

Nhưng từ tháng 5, Hoa Kỳ hạn định một tháng (đến 05/06) để các công ty nước ngoài chấm dứt hoạt động với Gaesa. Tập đoàn khoáng sản Canada Sheritt hiện diện tại Cuba từ 30 năm qua đã loan báo rút lui, tuy nickel do Sheritt khai thác chiếm 10% doanh thu xuất khẩu của đảo quốc. Trong những điều kiện như vậy, kinh tế xã hội Cuba vốn đã tàn tạ liệu có thể tồn tại mãi hay không. Hồi tháng 3, một trụ sở Đảng cộng sản Cuba ở Moron đã bị phóng hỏa, và mới đây "bản giao hưởng xoong nồi" và những cuộc biểu tình chớp nhoáng lại diễn ra dù bị đàn áp.

Hình ảnh tổng thống Miguel Diaz-Canel và Raul Castro tuần hành ở La Havana dịp lễ Lao Động 01/05 gợi nhớ đến Erich Honecker năm 1989 tự tin diễu bước trên đường phố Đông Berlin nhân kỷ niệm 40 năm Cộng hòa dân chủ Đức, và một tháng sau "Bức tường Bá Linh" sụp đổ. Trước Trump, 13 tổng thống Mỹ từng hoài công mong đợi chế độ cộng sản Cuba tan rã, nhưng nay thì khác. Chưa bao giờ kinh tế Cuba, vốn sống nhờ Liên Xô rồi Venezuela, lại cheo leo bên bờ vực thẳm như vậy. Hơn nữa, chủ thuyết mới được Nhà Trắng công bố muốn "tái lập sự ưu việt của Hoa Kỳ ở Tây bán cầu", quan tâm đến kênh đào Panama, Venezuela và Cuba – nơi có một trạm nghe lén quân sự của Trung Quốc.

Sau sáu thập niên đối đầu, Nhà Trắng muốn khép lại hồ sơ Cuba ?

Chính giới Mỹ lâu nay đánh giá thấp mối đe dọa Cuba. Fidel Castro đã âm thầm gây ảnh hưởng chính trị, xâm nhập các nước Châu Mỹ la-tinh, tạo được khối chống Mỹ với Venezuela, Nicaragua và các nước khác. Song song đó, Castro mở cửa Cuba và Châu Mỹ la-tinh cho tất cả kẻ thù của Washington : Trung Quốc, Nga, Iran, cả với Hezbollah, và trước đây là Phong trào Giải phóng Palestine (PLO) – được huấn luyện chiến thuật du kích ở các trung tâm gần La Havana.

Tình báo Cuba từ nhiều thập niên đã chui vào được những cấp cao ở Washington. Nhà phân tích quân sự Ana Belén Montes, nhà ngoại giao Walter Kendall Myers, đại sứ Manuel Rocha là những gián điệp nổi tiếng nhất, nhưng còn bao nhiêu con bài khác chưa lộ mặt ? Washington có ý định kết thúc 67 năm xung đột và hạ bệ gia tộc Castro vẫn đang thống trị, 10 năm sau cái chết của Fidel Castro. Ông em Raul Castro, 95 tuổi vẫn là thái thượng hoàng, các con ông ta những chức vụ quan trọng. Tướng Alejandro Castro giám đốc tình báo nắm hết mọi bí mật của giới tinh hoa, cô em Mariela lãnh đạo tuyên truyền, người cháu mang biệt danh "El Cangrejo" là đầu cầu tiếp xúc với Mỹ, hay Oscar Pérez-Oliva Fraga, phó thủ tướng.

Thứ Năm 14/05, một phái đoàn CIA thăm Cuba đề nghị viện trợ 100 triệu đô la nhưng các nhà lãnh đạo La Havana câu giờ, hy vọng vào cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11. Chuyên gia Elizabeth Burgo nhận xét, đó là những người được KGB đào tạo, mang nặng chủ thuyết Lênin, muốn duy trì quyền lực bằng mọi giá. Nicolas Maduro cũng dùng chiến lược tương tự và rốt cuộc Nhà Trắng, quá chán ngán, đã cho bắt cóc ông ta. Liệu lịch sử sẽ lặp lại với La Havana hay không ?

Cũng trên L’Express, chuyên gia Brian Latell, từng là nhà phân tích của CIA nhận định "Xã hội Cuba sắp sửa sụp đổ toàn bộ", tuy không tin là Mỹ sẽ tiến hành một chiến dịch quân sự tương tự như ở Venezuela. Donald Trump biết rằng người dân Cuba đang đói khổ, đã có nhiều cuộc biểu tình không chỉ phản đối về những khó khăn trong đời sống mà còn đòi hỏi tự do dân chủ. Hơn 1.000 người đã bị bắt, hầu hết là thanh niên, 2 triệu người chạy khỏi Cuba. Trump đang bận rộn với Iran, và khác với Venezuela, quân đội kỷ luật hơn, được huấn luyện thuần thục. Chuyên gia này hy vọng giới chức cao cấp về quân sự, tình báo và trong đảng cộng sản rốt cuộc hiểu ra rằng cần phải thay đổi.

Ngược lại, Courrier International đặt câu hỏi : "Phải chăng Mỹ sắp can thiệp ?". Sau hơn hai tháng mật đàm không thành công, mối đe dọa từ Hoa Kỳ ngày càng rõ rệt hơn, mọi tín hiệu đang chuyển sang màu đỏ. Tư pháp Hoa Kỳ hôm thứ Tư đã khởi tố Raul Castro, 94 tuổi vì vụ hai phi cơ của tổ chức nhân đạo Brothers to the Rescue bắn hạ làm bốn người thiệt mạng năm 1996, lúc đó ông là bộ trưởng quốc phòng. Như vậy Nhà Trắng có lý do để can thiệp quân sự, như trường hợp Nicolas Maduro bị Mỹ truy nã trước đó.

Trump vẫn đi tìm một công thức thần kỳ đối phó với Iran

Liên quan đến Iran, The Economist nhận xét Donald Trump vẫn đang tìm kiếm một giải pháp nhanh chóng với Tehran. Ông đã trì hoãn một cuộc tấn công quân sự mới, ít nhất là cho đến nay. Iran hầu như không nhượng bộ trong nhiều tuần đàm phán gián tiếp.  Ông Trump đang tuyệt vọng tìm kiếm điều gì đó để phá vỡ thế bế tắc.

Ban đầu, Mỹ cho rằng việc ám sát các nhà lãnh đạo Iran sẽ buộc chế độ này phải đầu hàng. Sau đó, Washington đánh cược vào việc phong tỏa các cảng của Iran, nhằm gây ra sự sụp đổ kinh tế trong vòng vài tuần. Đến tháng Năm, Mỹ đặt hy vọng vào chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump - có lẽ ông Tập Cận Bình sẽ gây sức ép và buộc Iran phải chấp nhận một thỏa thuận. Ở mỗi giai đoạn, Nhà Trắng đều nghĩ rằng có thể tìm ra một giải pháp thần kỳ để kết thúc chiến tranh với các điều khoản có lợi, nhưng rồi lại thất vọng.

Thời điểm hiện nay khá phức tạp. Cuộc hành hương hàng năm của người Hồi giáo đến thánh địa Mecca sẽ diễn ra trong tuần lễ cuối cùng của tháng 5, Saudi Arabia năn nỉ ông Trump đừng tấn công khiến hàng ngàn tín đồ bị mắc kẹt. Và chưa đầy hai tuần sau, Hoa Kỳ đồng tổ chức Cúp bóng đá thế giới với Canada và Mexico. Một số nhà quan sát ở Washington nghĩ rằng ông Trump không muốn làm hỏng sự kiện này, số khác cho là chưa chắc ông quan tâm. Tổng thống Mỹ có thể không muốn tiếp tục cuộc chiến. Nhưng Tehran càng ngoan cố, thì dường như vấn đề là Donald Trump sẽ tấn công Iran vào thời điểm nào, chứ không phải là liệu ông có hành động hay không.

Cuộc chiến Trung Đông và tranh cãi về vai trò của Hoa Kỳ

Cũng về cuộc chiến của Hoa Kỳ tại Trung Đông, tác giả Bernard-Henri Lévy trên tuần báo cánh hữu Le Point phê phán, các tổng thống Hoa Kỳ lần lượt thay đổi - Bush, Obama, Biden rồi Trump - nhưng xu hướng chống Mỹ của không ít chuyên gia trên nhiều phương tiện truyền thông không hề đổi khác.

Họ có vẻ phấn khởi trước mỗi hình ảnh khói bốc lên ở Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, hồi còi báo động tại căn cứ quân sự Mỹ nhưng thất vọng khi các đồng minh vùng Vịnh chịu được cú sốc. Họ loan báo "thất bại" của Washington và "sự kháng cự" của Tehran. Tâm lý bệnh hoạn này, theo tác giả, không chỉ đối với Donald Trump. Họ vui mừng khi ông Bush sa lầy ở Iraq, Obama từ bỏ ý định tấn công Syria, Biden không ngăn được Moskva gây chiến với Kiev.

Còn có ai nói về thường dân Iran, lo cho số phận những người phụ nữ đầu trần trên đường phố Tehran dưới lằn đạn, cho tuổi trẻ Iran mơ kết thúc chế độ thần quyền ? Không có ai cả. Họ chối từ thực tại. Đành rằng các giáo sĩ vẫn khăng khăng không muốn đàm phán, hỏa tiễn và drone vẫn đánh vào các đồng minh của Đại và Tiểu Satan, nhưng kết quả ra sao ? Chỉ vài người chết, các cơ sở hạ tầng nhanh chóng được sửa chữa, kinh tế vẫn hoạt động.

Còn phía Iran là gì ? Ban lãnh đạo bị trảm, chuỗi chỉ huy rạn vỡ, năng lực tấn công không thể nào so sánh với trước kia, chương trình nguyên tử hoặc chậm lại mất nhiều năm, hoặc bị gãy đổ. Về số uranium làm giàu được dự trữ, vấn đề không phải là giấu ở đâu, mà là chừng nào Washington quyết định tịch thu. Và một chế độ mới cách đây vài tháng mơ thành chủ nhân một đế quốc trải dài từ Beirut đến Sanaa nay bị cô lập, yếu hẳn đi và để sống sót đành phải lôi kéo cả khu vực vào cuộc chiến trong một logic tự sát. Vấn đề quyết định là thay đổi chế độ. Lịch sử cho thấy đế chế của các bạo chúa thường bị rạn nứt từ từ trước khi sụp đổ.

Mười năm sau Brexit : Ba bài học cho tương lai Châu Âu

Tại Châu Âu, nhà đàm phán Brexit trước đây, ông Michel Barnier trên   rút ra ba bài học, mười năm sau cuộc trưng cầu dân ý. Thực tế cho thấy ngược với những lời hứa hẹn, cả ba mục tiêu cho việc Anh quốc ra khỏi Liên Hiệp Châu Âu (Liên Âu) là củng cố chủ quyền, mang lại thịnh vượng và kiểm soát biên giới đều không đạt được.

Nhập cư vẫn ở mức cao, tăng trưởng kinh tế thấp hơn các láng giềng Châu Âu, tình trạng phi kỹ nghệ hóa tăng nhanh tại nhiều vùng. Và nhất là người Anh nhận ra mình vẫn lệ thuộc nặng nề vào thị trường Châu Âu nhưng lại mất đi quyền tham gia vào việc soạn thảo các quy định. Giờ đây chính phủ Anh tìm cách xích lại gần với các tiêu chí Châu Âu trong nhiều lãnh vực chủ chốt. Như vậy Brexit không chứng tỏ thất bại của Liên Hiệp Châu Âu mà cho thấy cái giá về chính trị, kinh tế và chiến lược của việc co cụm theo dân tộc chủ nghĩa.

Brexit mang lại nhiều bài học cho tương lai Châu Âu. Trước tiên là không một nền dân chủ nào có thể làm ngơ trước những quan ngại của người dân. Lá phiếu của người Anh biểu lộ sự giận dữ khi kinh tế đi xuống, cảm giác không được bảo vệ trước toàn cầu hóa, các nhà máy đóng cửa, không quản lý được biên giới. Sự lo ngại này hiện hữu khắp Châu Âu, nhưng mọi câu trả lời không chỉ đến từ Bruxelles. Châu Âu không thể là con dê tế thần cho sự bất lực của chính quyền một quốc gia.

Và ngược lại, trước sự cạnh tranh của Trung Quốc ; khủng hoảng năng lượng, khí hậu hay dịch tễ ; khủng bố Hồi giáo ; không một quốc gia Châu Âu nào dù lớn nhất có thể một mình chống chọi. Cuộc xâm lăng Ukraine, sự hung hăng của các chế độ độc tài và sự mong manh của NATO khiến Châu Âu phải cùng nhau tự bảo đảm an ninh. Trong viễn cảnh đó, Anh quốc là đối tác cần thiết. Dù đã ra khỏi EU, Anh vẫn là cường quốc quân sự và ngoại giao, tình báo hiệu quả và đã quen với việc can thiệp quốc tế.

Thế nên cần có một hội đồng an ninh quốc phòng Châu Âu gồm các nước tình nguyện kể cả Anh, Na Uy và sau này là Ukraine. Bài học thứ hai của Brexit : Châu Âu cần thực dụng hơn là lý tưởng hóa mọi việc. Cuối cùng và quan trọng nhất, không một nước Châu Âu nào có thể đơn độc tồn tại trong thế giới hiện nay, mà cần những quốc gia hùng mạnh để chống lại dân tộc chủ nghĩa, xây dựng một Châu Âu độc lập về an ninh.

Putin mất dần thế chủ động trước sức ép từ Ukraine

Mối đe dọa từ  Moskva đối với Châu Âu hiển hiện, nhưng Kremlin đang chao đảo vì những cuộc tấn công tầm xe của Kiev. Courrier International trích dịch Foreign Policy đặt vấn đề "Vladimir Putin muốn chơi trò gì ?". Từ lâu làm chủ trò chơi địa chính trị, tổng thống Nga giờ đây thấy lợi ích chiến lược xói mòn. Phạm vi hành động của ông chủ điện Kremlin ngày càng hẹp dần. Ukraine tập trung tiêu diệt phòng không Nga, nên hiện nay Moskva không đủ khả năng bảo vệ tất cả các mục tiêu chiến lược. Cách đây vài tuần, bốn phi trường quốc tế ở Moskva phải thay nhau đóng cửa vì sợ drone.

Cơ sở hạ tầng dầu khí bị tấn công, ảnh hưởng đến các ngành kỹ nghệ khác. Volodymyr Zelensky có thêm bạn bè ở vùng Vịnh, ngược lại Vladimir Putin mất đi Viktor Orban ở Hungary, và gần đây là chính quyền Mali được Kremlin ủng hộ đang rung chuyển vì phe nổi dậy Hồi giáo. Trong khi đó nguồn lực đang cạn dần. Cũng theo Courrier International, thương binh đưa về từ mặt trận đang làm bão hòa các bệnh viện dành cho thường dân.

Thụy My