Tổng thống Trump có vấn đề tâm thần hay không ?

Trên trang bìa L’Express tuần này là hình vẽ tổng thống Mỹ với năm đôi tay chỉ ra nhiều hướng, với dòng tít lớn "Trump có điên hay không ?". Một số người khẳng định chiến tranh ở Iran sẽ là một Việt Nam của Trump, và uy tín đang đi xuống cho thấy buổi hoàng hôn của ông. Nhưng tổng thống Mỹ thứ 47 vẫn còn nhiều ưu thế.

Tổng thống Hoa Kỳ dự khán một trận thi đấu võ thuật ở Kaseya Center tại Miami, bang Florida ngày 11/04/2026 via Reuters - Julia Demaree Nikhinson

Donald Trump bất thường hay bình thường ?

Trong bài xã luận, L’Express nhận định cần phải có thời gian để đọc tất cả những thông tin mà Donald Trump viết mỗi ngày trên mạng Social Truth của ông. Bởi vì kể từ ngày 01/12/2025 tổng thống Mỹ thứ 47 đã đăng đến 160 thông điệp. Và phải biết tách biệt giữa thực tế với những lời sỉ vả và ý đồ thống trị. Có thể nói ông Trump là thô bạo, ái kỷ thậm chí bị khùng, nhưng ông sẽ không thay đổi.

Với Donald Trump, là một sự cắt đứt hoàn toàn với truyền thống không chỉ về phong cách, mà trong đối ngoại, ông đã thay nguyên tắc tin cậy bằng tương quan sức mạnh bằng mọi giá. Những cuộc khủng hoảng liên tục diễn ra : thuế quan, Groenland, Venezuela, Iran… Trump tự xưng là nhà kiến tạo hòa bình nhưng gởi hỏa tiễn và hàng không mẫu hạm đến Trung Đông. Ông hô hào nước Mỹ trước hết, nhưng điều quân sang Venezuela, dòm ngó Groenland, đưa Cuba vào tầm ngắm.

Trump ủng hộ Viktor Orban ở Hungary nhưng khi Orban bị đánh bại thì ông khẳng định Péter Magyar "sẽ làm việc tốt". Ông đả kích Giáo hoàng Leo XIV, đóng vai Chúa Giêsu, chế giễu tổng thống Pháp. Cách hành xử này khiến người ta cho rằng Donald Trump là một tổng thống khó lường, nhưng theo chuyên gia Jonathan Guiffard của Viện Montaigne thì đó là chiến thuật thương lượng của ông. Trump không bốc đồng trong những hướng địa chính trị chính, chẳng hạn về Trung Quốc.

Nhưng Trump 2 vội vã hơn Trump 1 rất nhiều. Một tổng thống gần đến tuổi 80 và chỉ còn hai năm để đạt mục đích. Trump đã gạt sang bên những "người lớn" đã can gián ông trong nhiệm kỳ đầu, các nhà lãnh đạo Châu Âu đều e sợ ông. Nhưng như thủ tướng Canada Mark Carney nhắc nhở, đã đến lúc chấp nhận "hồi kết của một huyễn tưởng dễ chịu" và "khởi đầu một thực tiễn thô bạo".

Những tuyên bố nẩy lửa và vấn đề tu chính án 25

Hồ sơ của L’Express đặt vấn đề "Donald Trump, khởi đầu của hồi kết ?". Một số người khẳng định chiến tranh ở Iran sẽ là một Việt Nam của Trump, và uy tín đang đi xuống cho thấy buổi hoàng hôn của ông. Nhưng tổng thống Mỹ thứ 47 vẫn còn nhiều ưu thế.

Ngay sau khi đặc nhiệm hoàn thành cuộc giải cứu ngoạn mục hai phi công Mỹ trên đất Iran, Donald Trump đã bùng nổ "Mở cái eo biển khốn kiếp đó ra, bọn điên kia, nếu không muốn xuống hỏa ngục. Cầu nguyện Allah đi !". Hai ngày sau, Trump đe dọa "hủy diệt nền văn minh Ba Tư", nhưng sau đó loan báo ngưng bắn hai tuần. Chưa đầy tám ngày trôi qua, thêm một xì-căng-đan mới. Trump nói rằng Giáo hoàng Leo XIV là "yếu đuối", "thảm họa về đối ngoại", đăng hình vẽ mình với vầng hào quang đang đặt tay lên trán một bệnh nhân.

Có lẽ chợt nhớ ra rằng người công giáo chiếm 1/4 cử tri Mỹ và 55% trong số đó đã bỏ phiếu chống lại Kamala Harris, tổng thống bèn xóa ảnh. Nhà chính trị học Barbarra A. Perry, người đã phỏng vấn tất cả tổng thống Mỹ kể từ George H. W. Bush lo ngại, cho dù ủng hộ Trump đến đâu, việc đăng ảnh này ngay vào ngày lễ Phục Sinh và các tuyên bố của ông vô cùng phản tác dụng. Thái độ ông ngày càng kỳ quặc.

Tương tự, Courrier International trích dịch bài viết của The New York Times mang tựa đề "Phải chăng Trump đã trở nên điên khùng ?". Nếu Hoa Kỳ đã từng có các tổng thống bị đặt câu hỏi về năng lực, như mới đây với ông Joe Biden, chưa bao giờ trong lịch sử đương đại mà sức khỏe tinh thần của nguyên thủ lại bị tranh luận rộng rãi đến như vậy, với bằng ấy chi tiết về y khoa lẫn luật pháp. Về phía đảng Dân Chủ, ngày càng có nhiều tiếng nói đòi nêu ra tu chính án thứ 25 của Hiến pháp về việc truất phế một tổng thống không thể đảm nhiệm chức vụ. Nhưng có cả các tướng về hưu, nhà ngoại giao, đại diện nước ngoài cũng đề cập. Đáng ngạc nhiên hơn nữa là từ cánh hữu và các đồng minh cũ của ông Trump.

Iran, "Việt Nam của Donald Trump" ?

Từ đầu tháng 4, thêm một loạt sự kiện khác. Bộ trưởng tư pháp Pam Bondi bị sa thải, rồi New York Times tiết lộ cuộc họp mật ở Phòng Bầu dục với Benjamin Netanyahu, trong đó thủ tướng Israel đã thuyết phục được tổng thống Mỹ tấn công Iran dù CIA, J. D. Vance và Marco Rubio phản bác. Rồi đến Viktor Orban thất cử dù phó tổng thống và ngoại trưởng Mỹ sang vận động. Cuối cùng là quân sự, Tehran vẫn cứng đầu trong khi giá xăng tăng 30% và cải thiện sức mua vốn là lời hứa tranh cử của Donald Trump.

Thế nên câu hỏi là liệu Iran là Việt Nam của tổng thống Trump ? Nhà phân tích Jacob Heilbrunn trên L’Express cho rằng còn tệ hơn thế. Bởi vì vấn đề Việt Nam không làm yếu đi kinh tế thế giới lẫn vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ. Còn ở Trung Đông, chiến lược của Mỹ không rõ, uy tín đi xuống ở Châu Âu, khó đối phó ở Châu Á nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan. Và chiến tranh Iran tiêu tốn số tiền khổng lồ trong khi ngân sách đang thâm thủng.

Như vậy cuộc chiến này có thể báo hiệu sự suy tàn của đế quốc Mỹ chăng ? Mười lăm tháng sau sự trở lại vẻ vang ở Nhà Trắng, các ứng cử viên Cộng Hòa thất bại trong mười mấy cuộc bầu cử ở nhiều nơi, phe MAGA chia rẽ. Tuy nhiên theo chuyên gia Françoise Coste, kết luận như vậy có phần vội vã. Donald Trump đã sống sót sau "Hollywoodtape", vụ nổi loạn ngày 06/01/2021, vụ Stormy Daniels, bốn phiên tòa, hai vụ ám sát, các thủ tục truất phế, xì-căng-đan Epstein, những tuyên bố kỳ thị… nên vẫn có thể tồn tại sau chiến tranh Iran và tranh cãi với giáo hoàng.

Donald Trump, hiện tượng độc đáo trong lịch sử nước Mỹ

Mười năm sau khi bước lên ngôi vị cao nhất, đa số nhà phân tích vẫn chưa hiểu nổi hiện tượng Donald Trump. Theo chuyên gia Jeffrey Sonnenfeld, từng cố vấn nhiều tổng giám đốc và bốn ứng cử viên tổng thống (Bush cha, Clinton, Biden, Trump), ấn tượng hỗn loạn mà Donald Trump tạo ra là cố tình. Trump tự đặt mình vào trung tâm chú ý, chia để trị, ồn ào trên truyền thông để tạo ra "bức tường âm thanh" át hết những chuyện khác.

L'Express nhận định Donald Trump là chính khách duy nhất trong lịch sử chọn lựa cách ứng xử tiêu cực. Ông có thể tự bắn vào chân phải để người ta không còn chú ý vào chân trái. Cử tri của Trump thích ngôn ngữ này, không chờ đợi ông nói năng lịch sự hơn, và uy tín tổng thống chưa hẳn xuống thấp như thăm dò. Theo Pew Research Center thì chỉ 37% người Mỹ ủng hộ Donald Trump, nhưng thăm dò của John McLaughlin (người đã dự báo đúng chiến thắng của Trump năm 2016 và 2024) thì đến 49% ủng hộ tổng thống, vì những người thăm dò của phe Dân Chủ quan tâm đến tất cả những người trưởng thành còn McLaughlin chỉ chú ý đến những ai có thể đi bầu.

Donald Trump cũng được những người ủng hộ tôn sùng. Trong khi đó đảng Dân Chủ bị yếu đi, không có lãnh tụ cũng như ý tưởng mới, đang trải qua một cuộc xung đột thế hệ, phong trào woke bị chống đối, và đang là thiểu số ở lưỡng viện Quốc hội, Tối cao Pháp viện, và cả 50 bang. Nhà chính trị học Larry Sabato nhắc lại, nhân tố duy nhất có thể làm lung lay cỗ máy Trump là giá xăng và sức mua. Nếu tình hình kéo dài đến tháng 9, các ứng cử viên Cộng Hòa sẽ gặp khó trong cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11. Nhưng Donald Trump thì vẫn tại vị cho đến ngày 20/01/2029.

Trung Đông đình chiến trên giấy, chính quyền Iran chia rẽ

Tại Trung Đông đang nóng bỏng, Libération cuối tuần nhận xét thế giới đang ngưng đọng trong cuộc chiến, vẫn có những cái chết nhưng về mặt chính thức thì không có những trận đánh. The Economist khi nói về đấu tranh quyền lực trong nội bộ Tehran đã đặt câu hỏi, "Hoa Kỳ phải nói chuyện với Iran nào ?". Tuần báo Anh cho rằng sự cạnh tranh giữa các phe phái Iran có thể cản trở một thỏa thuận ngưng bắn. Ngay cả trước khi vòng đàm phán đầu tiên giữa Mỹ và Iran bắt đầu, các nhà quan sát đã cảm thấy có điều gì đó không ổn.

Các đoàn được cử đi đàm phán với Mỹ thường gọn nhẹ, kỷ luật và có đầy đủ thông tin. Phái đoàn ở Islamabad thì hoàn toàn ngược lại. Khoảng 80 người Iran đã lên chuyến bay ngày 10/04, trong đó có khoảng 30 người được coi là có thể quyết định, gồm các nhà ngoại giao đã đóng góp thỏa thuận nguyên tử năm 2015 của Iran và một nghị sĩ cực đoan luôn lên án bất kỳ thỏa thuận nào với Mỹ. Những bất hòa ngay tại khách sạn của họ dữ dội đến mức các nhà hòa giải Pakistan dành nhiều thời gian để làm trọng tài cho phía Iran hơn là nói chuyện với người Mỹ.

Sự thiếu quyết đoán của Iran là dấu hiệu một cuộc đấu tranh quyền lực. Đây là lần thứ hai trong lịch sử 47 năm, Iran không có nhà lãnh đạo tối cao. Bảy tuần sau khi Mỹ và Israel không kích tiêu diệt Ali Khamenei, đại giáo chủ đã ngự trị suốt 37 năm, những người kế nhiệm ông vẫn chưa thể thống nhất ngày tổ chức tang lễ. Con trai ông, Mojtaba Khamenei, có thể bị mất khả năng điều hành hoặc quá yếu để thực thi quyền lực.

Các vụ ám sát của Israel đã làm suy yếu hàng ngũ lãnh đạo cao cấp của quân đội. Những người kế nhiệm thiếu tầm ảnh hưởng và kinh nghiệm, có thể nghe theo những phần tử Hồi giáo cực đoan. Quan trọng hơn cả, bộ chỉ huy trung ương của Iran đã bị phân tán để tránh bị ám sát. Một giáo sĩ Iran cho biết : "Phân quyền là tốt cho sự tồn tại của hệ thống trong chiến tranh, nhưng lại không hay khi chiến sự chấm dứt".

Quyền lực phân mảnh tại Tehran và xung đột giữa các phe phái

Kể từ khi ngưng bắn, sự gắn kết trong thời chiến của chế độ đã bị lung lay. Quyền lực chính thức thuộc về Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC), bao gồm tổng thống, chủ tịch quốc hội và các lãnh đạo lực lượng an ninh. Chủ tịch quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf được chỉ định làm trưởng đoàn đàm phán, với ngoại trưởng Abbas Araghchi làm phụ tá.

Nhưng việc họ sẵn sàng đàm phán đã bị Vệ binh Cách mạng phản ứng dữ dội, đặc biệt là từ Lực lượng Hồi giáo (IRGC) cực đoan nhất gồm 190.000 người. Do đó, các tuyên bố của Iran về tình trạng eo biển Hormuz và việc có nên chiến đấu với Mỹ hay chọn ngoại giao đều mâu thuẫn. Những người ủng hộ chế độ ở Iran đã lên án ông Ghalibaf và ông Araghchi. Các thông cáo do những người mặc quân phục đưa ra dường như đã thay thế các bài thuyết giáo của giáo sĩ, và nhân vật cứng rắn nhất là thư ký Hội đồng An ninh, Mohammad-Bagher Zolghadr.

The Economist cho rằng lợi ích vật chất càng làm cho vấn đề thêm phức tạp. Theo với thời gian, đã nổi lên một tầng lớp tướng lãnh thu được lợi nhuận khổng lồ từ các hoạt động nhằm né tránh trừng phạt của Mỹ. Việc Mỹ phong tỏa đường biển có thể sẽ củng cố vị thế của họ khi phải mở rộng thương mại trên đường bộ thông qua Iraq, Nga, Trung Á và Trung Quốc. Sau khi Khamenei bị trừ khử, những nhân vật từng bị gạt ra ngoài lề đã xuất hiện trở lại, với những đồng minh và yêu sách khác nhau. Mỗi phe có quan điểm khác biệt về đàm phán : chương trình nguyên tử, kiểm soát vùng Vịnh và các lực lượng tay sai.

Phe theo chủ nghĩa dân tộc muốn đổi mạng lưới ủy nhiệm lấy việc giảm nhẹ trừng phạt, phe chú trọng ý thức hệ lại coi chúng như một yếu tố nhân rộng sức mạnh - Houthi ở Yemen có thể phong tỏa Hồng Hải. Một phe cho rằng phát triển nguyên tử tiềm ẩn nguy cơ Iran bị tấn công, trong khi phe khác ưa thích mô hình của Bắc Triều Tiên. Phe thực dụng coi việc kiểm soát eo biển Hormuz là đòn bẩy cho một hiệp ước an ninh rộng lớn hơn với các nước Ả rập vùng Vịnh, trong khi phe cuồng tín lại coi nó như một trạm thu phí béo bở. Ngày 15/04, Asim Munir, tổng tư lệnh quân đội Pakistan, đã phải đến Tehran, tìm kiếm tiếng nói chung giữa các phe phái.

Bộ ba kỳ lạ : Ukraine và hai người bạn mới Syria, Thổ Nhĩ Kỳ

Cũng về địa chính trị, The Economist chú ý đến "Một bộ ba kỳ lạ" : Ukraine khi tìm kiếm các đồng minh mới đã quay sang Thổ Nhĩ Kỳ và Syria. Sự bất định của Mỹ đã tạo điều kiện cho các liên minh tạm thời xuất hiện.

Ít có phái đoàn ngoại giao nào ở Kiev lại ảm đạm như đại sứ quán Syria : nằm bó hẹp trong một chung cư nhỏ ở Lukyanivka, một khu phố liên tục bị Nga tấn công. Mặt tiền của khách sạn bên cạnh đã bị drone Nga xé toạc. Đại sứ quán đã đóng cửa từ năm 2018 vì Ukraine trả đũa tội ác chiến tranh do chế độ của Bashar al-Assad gây ra. Nhưng ngày 05/04 tổng thống Volodymyr Zelensky đã bất ngờ tới thăm Damascus. Syria cho biết sẽ mở lại ngoại giao đoàn và Ukraine sẽ sớm bổ nhiệm một đại sứ tại Syria. Hai nước đã khôi phục quan hệ ngoại giao vào tháng 9 năm ngoái - bị Ukraine đã cắt đứt sau khi Assad công nhận việc Nga sáp nhập Donetsk và Luhansk.

Lãnh đạo của hai nước là một cặp "lệch pha" :  Ông Zelensky là một cựu diễn viên hài gốc Do Thái, Ahmed Al-Sharaa, từng nhiều năm chỉ huy một nhánh của Al-Qaeda. Nhưng Syria có trữ lượng phốt phát lớn nhất thế giới khoảng 2 tỉ tấn mà Ukraine cần cho nông nghiệp, còn Kiev có lúa mì, thứ mà Syria sau hơn một thập kỷ nội chiến, rất muốn trao đổi. Ukraine còn hy vọng về một quan hệ đối tác an ninh. Syria cần giúp đỡ hiện đại hóa quân đội vì các hệ thống vũ khí thời Liên Xô đã lỗi thời, xây dựng lại cơ sở hạ tầng cảng và năng lượng. Các kỹ sư và cố vấn quân sự của Ukraine từng làm việc tại Syria trong thời chiến tranh lạnh, và sau bốn năm chiến tranh, Ukraine đã trở thành một cường quốc kỹ nghệ quốc phòng. Họ rất muốn quay trở lại, nhất là để thách thức người Nga.

Moskva vẫn còn hai căn cứ quân sự ở Syria, nhưng ảnh hưởng đã giảm hẳn và sẽ còn xấu đi một khi không chịu cho dẫn độ Assad. Chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ tuy tránh đối đầu trực tiếp với Moskva nhưng thủ lợi vì ảnh hưởng Nga xuống dốc ở Kavkaz, Trung Đông và Trung Á, và do đó đã xích lại gần Ukraine. Baykar, công ty hàng đầu về drone của Thổ Nhĩ Kỳ xây dựng một nhà máy ở Kiev, số khác trong lãnh vực quốc phòng cũng muốn liên doanh với Ukraine.

Tuy Nga vẫn là một trong những đối tác thương mại chính và cung cấp dầu khí, nhưng thế kỷ Erdogan tỏ ra độc lập với NATO, nhất định mua hệ thống phòng không S-400 của Moskva đã qua lâu rồi. Chuyến thăm Syria của ông Zelensky là do người bạn mới Erdogan tổ chức. Volodymyr Zelensky nhấn mạnh, trước nguy cơ Hoa Kỳ rút khỏi NATO, Liên Hiệp Châu Âu cần có một cơ cấu an ninh bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ và Ukraine – hiện sở hữu quân đội hùng hậu nhất Châu Âu (ngoài Nga).

Trung Quốc tiếp tay cho Iran qua vệ tinh

Le Point tuần này đăng ảnh tổng thống Emmanuel Macron trên trang bìa, tổng kết về "Một nước Pháp mà ông ấy để lại cho chúng ta", Le Nouvel Obs phê phán nhà tỉ phú Vincent Bolloré thâu tóm lãnh vực văn hóa Pháp. Courrier International đặt vấn đề "Liệu trí thông minh nhân tạo sẽ thay thế tất cả ?" Các nhà kinh tế đang chia rẽ về câu hỏi này. The Economist nói về việc "Nước Mỹ chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ".

Về quan hệ giữa Trung Quốc và Iran, Bắc Kinh luôn kín đáo, nhưng The Economist nhận ra một đóng góp gián tiếp quan trọng trong lãnh vực không gian. Khi các công ty Mỹ hạn chế cung cấp ảnh vệ tinh do áp lực từ chính quyền Donald Trump, các hình ảnh từ vệ tinh Trung Quốc đã nhanh chóng lấp khoảng trống, trở thành nguồn dữ liệu quan trọng. Trên mạng xã hội, ngày càng xuất hiện nhiều hình ảnh ở Trung Đông do các công ty Trung Quốc công bố.

Điều này phản ánh bước tiến đáng kể của Bắc Kinh trong lĩnh vực quan sát Trái Đất, đồng thời đánh dấu sự kết thúc của thế độc quyền phương Tây về ảnh vệ tinh độ phân giải cao. China Siwei, thuộc tập đoàn quốc doanh CASC, được cho là đã chụp ảnh các căn cứ quân sự Mỹ và đồng minh. Truyền thông quốc tế còn cho biết Vệ binh Cách mạng Iran đã mua vệ tinh từ Trung Quốc, có thể công bố các hình ảnh tấn công để tuyên truyền.

Riêng năm 2025, Trung Quốc đã phóng hơn 120 vệ tinh viễn thám, nâng tổng số lên hơn 640, chỉ đứng sau Mỹ. Các hệ thống như Jilin-1, có liên hệ với quân đội, có thể thu thập dữ liệu với tần suất rất cao, trong khi chất lượng ảnh của các vệ tinh như Superview Neo-1 được đánh giá ngang với các đối thủ Mỹ. Ngoài ra, các công ty Trung Quốc tận dụng trí thông minh nhân tạo để phân tích và nâng cao giá trị dữ liệu, từ nhận diện mục tiêu đến theo dõi biến động theo thời gian, tuy nhiên vấn đề là chính quyền kiểm soát rất chặt.

Thụy My