Tổng thống Mỹ Donald Trump và tổng thống Nga Vladimir Putin trong dịp tham dự hội nghị thượng đỉnh APEC tại Đà Nẵng, Việt Nam ngày 11/11/2017. AP - Jorge Silva

Ván cờ để cứu chiếc ghế ở Washington và nỗi ám ảnh "lông gà hắc ín"

Tuần báo L’Express mở đầu với nhận định cay đắng về "Donald Trump, người bạn mới của Putin". Trump biết rằng đang chơi một ván cờ lớn. Vào lúc chưa đầy ba tuần nữa đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, ông cố làm mọi cách để đảo ngược tình thế, hay ít nhất là giảm thiệt hại được báo trước ở lưỡng viện. Thượng Viện sẽ được bầu lại toàn bộ hẳn sẽ chuyển sang Dân Chủ, Hạ Viện bầu lại 1/3 cũng có thể tuột khỏi tay Cộng Hòa nếu Dân Chủ chiếm được thêm bốn ghế.

Nếu Cộng Hòa thất bại, tổng thống thứ 47 sẽ mất một phần quyền lực, đặc biệt trong lãnh vực lập pháp và bổ nhiệm. Tệ hơn nữa, Quốc hội mới có thể khởi động các cuộc điều tra nhắm vào chính quyền hay gia đình tổng thống. Tác giả bài xã luận ví von, cựu tài phiệt New York hứa hẹn sẽ phải lãnh "lông gà và hắc ín" - hình ảnh quen thuộc trong truyện tranh Lucky Lucke : một người bị trét đầy lông và nhựa đường khi bị trục xuất ra khỏi thành phố. Thế nên vì sao các đồng minh và đối thủ của Donald Trump chi nhiều tiền như vậy trong những ngày cuối cùng của chiến dịch.

Donald Trump vừa kích hoạt vũ khí bí mật là nhiên liệu, với nỗi ám ảnh làm hạ giá dầu diesel. Người tiền nhiệm của ông là Joe Biden từng cho xả kho dầu chiến lược dự trữ để đối phó vói lạm phát và giá xăng tăng do chiến tranh Ukraine để tránh bị thua tan nát trong cuộc bầu cử giữa kỳ 2022. Liệu Donald Trump sẽ có cùng kịch bản ? L’Express cho rằng rất khó, vì tỉ lệ tín nhiệm đang rất thấp kể cả trong cử tri của ông. Trump vội vã tung ra cú đá hậu ngoại giao, loan báo hưu chiến năng lượng giữa Nga và Ukraine, đòi tổng thống Zelensky ra đi. Một sự thay đổi hoàn toàn nơi ông chủ Nhà Trắng ! Để tránh thất bại bầu cử, Donald Trump sẵn sàng làm tất cả, kể cả một liên minh mới với Vladimir Putin.

Từ Miami đến Anchorage : Lộ trình phản bội đồng minh có tính toán

Đạo diễn kiêm triết gia Bernard-Henri Lévy (BHL) nhận định trên Le Point "Ukraine, Châu Âu và sự phản bội của Trump". Ông đặt câu hỏi, liệu Donald Trump có đủ ngu xuẩn để tin rằng vài trăm ngàn tấn dầu diesel, chỉ bằng một ngày tiêu thụ của Mỹ, là đủ để làm giảm giá dầu thế giới ? Trump có coi thường cử tri của mình đến nỗi nghĩ rằng món quà dành cho Vladimir Putin được ngụy trang là biện pháp làm tăng sức mua, sẽ ảnh hưởng đến lá phiếu ngày 03/11 ?

Ông có điếc lác đến nỗi không cảm thấy làn sóng bất bình đang dân cao ngay trong đảng, nơi những người vẫn nhớ về Ronald Reagan và không quên rằng một nước Mỹ vĩ đại là một nước Mỹ đối đầu với Kremlin ? Donald Trump không thấy rằng khi đâm sau lưng Ukraine, phản bội các đồng minh Châu Âu, chối bỏ niềm tin của chính nước Mỹ, ông có thể mất đa số nhỏ nhoi ở Thượng Viện mà đến nay vẫn ngăn chặn được nỗ lực luận tội ông từ các đối thủ ?

Sự thật là Donald Trump không hề ngu ngốc hay ngây thơ, mà vẫn kiên định theo đuổi đường lối lâu nay. Tháng 2/2025 tại Miami, ông gọi Volodymyr Zelensky là "nhà độc tài không được bầu lên". Vài ngày sau, đúng dịp kỷ niệm ba năm cuộc xâm lăng, Hoa Kỳ cùng với Belarus và Bắc Triều Tiên bỏ phiếu chống một nghị quyết lên án Nga. Tháng 3, Trump ngưng chia sẻ tin tình báo ; tháng 7 ngưng giao hỏa tiễn Patriot ; ngày 15/08 trải thảm đỏ đón Putin ở Anchorage. Tháng 11 toan áp đặt cho Ukraine kế hoạch 28 điểm xuất phát từ các máy tính của Kremlin.

Mùa đông nghiệt ngã của Ukraine và cái giá cay đắng của cựu lục địa

Tóm lại, theo Bernard-Henri Lévy, Donald Trump hành xử như một điệp viên Nga trở thành tổng thống của nền dân chủ lớn nhất thế giới. Tác giả vốn quen thuộc với chiến trường Ukraine, hiểu rõ ý nghĩa của việc dỡ bỏ một phần trừng phạt Nga và đòi truất phế tổng thống Zelensky. Nhưng Churchill của Ukraine đương nhiên sẽ không bao giờ nhượng bộ trước mệnh lệnh thảm hại này. Bộ tham mưu của ông sẽ chẳng bao giờ từ bỏ các cuộc tấn công chiều sâu – biện pháp duy nhất để làm chậm lại việc sản xuất, tích trữ và vận chuyển các loại vũ khí chết người đang tàn phá đất nước mình.

Tuy nhiên việc Mỹ tài trợ cho nỗ lực chiến tranh của Nga để mua linh kiện hỏa tiễn, lắp ráp drone, trả tiền thưởng cho tân binh sẽ giúp san bằng những gì còn lại của thành phố anh hùng Pokrovsk, Kramatorsk đối mặt với nguy cơ những vụ thảm sát, Kharkiv, với những cây cầu, tượng đài và thư viện bị phá hủy. Kiev sẽ phải đánh chặn nhiều hỏa tiễn hơn, phòng không sẽ phải lựa chọn giữa việc bảo vệ nhà máy điện nguyên tử hay những ngôi nhà xung quanh ? Tiết kiệm một tên lửa đánh chặn hay ngăn chặn bằng mọi giá một vụ thảm sát ?

Khi mùa đông đến gần, sẽ có nhiều ngôi nhà không được sưởi ấm, nhiều máy bơm ngừng hoạt động, nhiều đêm không có điện, những tòa nhà không thang máy khiến phải cõng người già lên xuống. Sẽ có hàng ngàn hay hàng trăm ngàn người phải di tản. Quyết định ô nhục của Trump sẽ khuyến khích Nga tiếp tục oanh tạc ác liệt hơn để làm kiệt lực những người sống sót, và thay vì hòa bình, sẽ là một cuộc chiến kéo dài vô tận, thêm nhiều người chết, nhiều nỗi khổ đau. Các đồng minh Châu Âu liệu có sức mạnh và lòng cam đảm để đối phó ?

Đại diện ngoại giao Kaja Kallas vào đầu tuần đã loan báo ghi thêm 1.600 cái tên vào danh sách trừng phạt. Các nhà lãnh đạo cựu lục địa, đứng đầu là tổng thống Pháp Macron, tái khẳng định tình liên đới với tổng thống Zelensky. Nhưng lời nói phải biến thành hành động, bằng vũ khí, phòng không, tin tình báo, biện pháp trả đũa hiệu quả. Theo Bernard-Henri Lévy, nên chấm dứt cách nghĩ là người Ukraine có thể chịu đựng được mãi về tinh thần và thể chất. Châu Âu nay đơn độc, cho đến khi nào Donald Trump vẫn ngự trị ở Washington ; và sẽ phải gánh trên vai việc bảo vệ Ukraine, cũng là bảo vệ an ninh châu lục. Mong rằng lần này Châu Âu sẽ tỏ ra xứng tầm.

Le Figaro cuối tuần đánh giá "Châu Âu bị thiệt hại nặng nề nhất trong thỏa thuận Trump-Putin về dầu lửa Nga". Năm 2022, Châu Âu chấp nhận hy sinh khi chính phủ Joe Biden trừng phạt dầu khí Nga : giá thực phẩm tăng hơn 25%, mua khí đốt của Mỹ và Qatar mắc gấp bốn lần của Nga, và từ khi xảy ra chiến tranh Iran, dầu diesel tăng vọt. Nhưng cuối cùng Donald Trump "xóa bài làm lại" : Mỹ dỡ bỏ trừng phạt, còn Châu Âu phải cố gắng đoàn kết xung quanh cuộc kháng chiến của Ukraine. Cay đắng nhất là Nga lại trở thành đối tác của Hoa Kỳ trong khi Moskva đang là mối đe dọa quân sự cho Châu Âu.

Từ Trung Đông đến Balkan : Đồng minh chiến lược bị bỏ rơi

Courrier International trích dịch báo Mỹ The Atlantic đánh giá "Chiến tranh Ukraine : Vụ phản bội tồi tệ nhất của Trump từ trước đến nay". Không chỉ Ukraine, L’Express nhận xét "Mohammed Bin Salman đơn độc trước phe Houthi : Sự trở mặt cuối cùng của Trump". Một số ghế bị bỏ trống trong Hội nghị Năng lượng Thế giới ngày 11-15/10 ở Riyadh : không phận Saudi Arabia bị tê liệt sau những cuộc tấn công đẫm máu vào phi trường của thủ đô. Vương quốc dầu lửa đứng trước hai mối đe dọa tồn vong cùng một lúc : bị rơi vào bẫy một cuộc chiến tranh bất đối xứng với phiến quân Houthi, đồng thời chịu ảnh hưởng nặng nề từ việc phong tỏa các eo biển Bab el-Mandeb và Hormuz.

Donald Trump không chỉ chấm dứt mô hình an ninh vùng Vịnh khi khởi chiến với Iran, mà còn làm ngơ trước lời kêu gọi giúp đỡ của Mohammed bin Salman. Đối với vị thái tử, đây là sự phản bội khủng khiếp của đồng minh lịch sử, trong khi Saudi Arabia là nước nhập khẩu vũ khí Mỹ nhiều nhất. Nhưng Riyadh liệu có thể làm gì hơn ? Nếu Mỹ can thiệp trên không theo kiểu Iran cũng không thay đổi được tình hình. Sau khi gắn kết vận mệnh với Hoa Kỳ qua chương trình "Vision 2030", nay bị bỏ rơi, Saudi Arabia chỉ có thể hy vọng vào một thỏa thuận giữa Trump và Iran, mà hiện nay đang ngoài tầm với. Bên cạnh đó, các nước vùng Balkan cũng đối mặt với làn sóng dân tộc chủ nghĩa được Washington ủng hộ, 30 năm sau chiến tranh Nam Tư cũ.

Phía sau chiếc mặt nạ bốc đồng : Nghệ thuật tung hỏa mù của kẻ thao túng

Trên L’Express, giáo sư đại học Yale và trước đây là bạn của tổng thống Mỹ, ông Jeffrey Sonnenfeld cho biết "Một Donald Trump có thể che giấu một khuôn mặt khác". Ông tiết lộ những khía cạnh ít được biết đến của ông chủ Nhà Trắng. Jeffrey Sonnenfeld tổng kết mười năm qua của Trump, gần 4.000 ngày (trong đó 2/3 ở Nhà Trắng), việc theo dõi nguyên thủ Mỹ không khác nào xem truyền hình thực tế. Tổng thống thứ 45 và 47 của Hoa Kỳ liên tục có những động thái khiêu khích, bất chấp các tiêu chí, gây tranh cãi trên mạng xã hội, gặp rắc rối với luật pháp, bắt tay với các nhà độc tài…

Theo giáo sư Sonnenfeld, truyền thông, các nhà bình luận và đối thủ chính trị thường nhầm lẫn ở điểm coi Donald Trump là ngốc nghếch, bất tài và bốc đồng ; nhưng thật ra những hành động và phát biểu của Trump đều có tính toán. Từ hơn 20 năm qua, Trump biết cách hướng sự chú ý đi nơi khác mỗi lần gặp rắc rối. Chẳng hạn hồi tháng 2, ông đăng biếm họa do AI thực hiện, cặp vợ chồng Omaba được trình bày như khỉ : Trump muốn khỏa lấp hồ sơ Epstein được tung ra vài ngày trước đó. Hồi 2019, khi cố vấn Michael Cohen phải ra làm chứng về vụ Stormy Daniels, tổng thống bèn tổ chức cuộc gặp cùng ngày với nhà độc tài Bắc Triều Tiên Kim Jong-un.

Trump đặc biệt có tài trong việc lăng nhục, chế giễu người khác. Một nghịch lý : Dù không tập trung chú ý được lâu, Donald Trump là người biết lắng nghe. Rất ghét bị chỉ trích công khai, nhưng ông chấp nhận những ý kiến khác biệt phía sau hậu trường. Trump rất thích thu phục những đối thủ cũ dù từng đả kích ông, như Marco Rubio, hay J.D. Vance từng gọi Donald Trump là "Hitler của Mỹ". Đối với Trump, thế giới chia ra làm "winner" và "looser", nên ông tôn trọng những "người chiến thắng" bên Dân Chủ hơn là những "kẻ thất bại" trong đảng Cộng Hòa.

Bản lĩnh của các "Cường quốc tầm trung" : Bài học từ Canada

Trước một thế giới dầy dẫy hiểm nguy, The Economist nhận định "Mark Carney chỉ ra cho các quốc gia tầm trung cách đối phó", khi Canada đứng lên chống lại những áp đặt của Mỹ. Cần phải khẳng định rằng, các quốc gia tầm trung sẽ không bao giờ có thể thay thế các cường quốc bá quyền trong những thể chế quốc tế quan trọng và lâu dài, chẳng hạn như Liên Hiệp Quốc. Thế giới đã trở nên nguy hiểm hơn khi cả Mỹ và Trung Quốc đều đang làm suy yếu các cơ chế và chuẩn mực vốn từng là nền tảng cho sự chia sẻ quyền lực ; còn Nga và Iran ngày càng hung hăng. Việc phối hợp các cường quốc tầm trung thường rất khó đạt được kết quả cụ thể, rõ nhất trong khối các cường quốc tầm trung phát triển nhất là Liên Hiệp Châu Âu (EU).

Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung vẫn có thể giảm thiểu phần nào thiệt hại, như cách Canada và các đồng minh đang thực hiện. Ông Carney đã tích cực di chuyển khắp thế giới để thúc đẩy các thỏa thuận thương mại mới, đồng thời thảo luận về tư cách thành viên liên kết với EU. Tương tự, sau khi Mỹ rút khỏi hiệp định thương mại xuyên Thái Bình Dương (TPP) trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Nhật Bản đã đứng ra hồi sinh thỏa thuận này. Trong lĩnh vực quốc phòng, Canada đang dần giảm bớt sự phụ thuộc lâu nay vào Mỹ ; cân nhắc đặt mua các máy bay chiến đấu Gripen của Thụy Điển, cũng giống như Na Uy mua các tàu hộ vệ từ Anh, hay Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất mua các loại drone tối tân từ Ukraine…

Tất nhiên, Canada sở hữu những thế mạnh mà các nước khác khó lòng noi theo, chẳng hạn như nguồn tài nguyên năng lượng và khoáng sản dồi dào, vị trí địa lý thuận lợi, nằm cách xa các điểm nóng địa chính trị nguy hiểm nhất. Dù vậy, các quốc gia tầm trung vẫn có thể hợp tác trong các dự án cụ thể, củng cố vị thế trên trường quốc tế bằng cải cách trong nước. Theo một cách nào đó, ông Trump đã vô tình giúp ích cho các nền dân chủ khi tạo ra động lực để họ giải quyết những vấn đề tồn tại lâu nay vốn từng bị coi là quá khó xử lý. Các quốc gia tầm trung cần chuẩn bị tâm thế cho một thế giới đầy rẫy nguy cơ, tìm kiếm câu trả lời từ ông Carney và Canada.

Những ngôi đền thờ cá voi : Tiếng vọng nơi đại dương Việt Nam

Le Nouvel Obs tuần này dành chủ đề cho "Sự thức tỉnh của giới trẻ : Thế hệ làm chính trị", mà theo Courrier International, nhìn từ nước ngoài, đó là "Cuộc đấu tranh giai cấp". Cũng về nước Pháp, Le Point đăng chân dung Raphaël Glucksmann "Người muốn giải phóng cánh tả (khỏi Mélenchon)". The Economist chạy tít trang nhất "Không tiếc nuối : Thủ tướng Carney và Canada đã dạy cho thế giới điều gì". L’Express tỏ ra bi quan về "Hồi kết của việc đọc sách". Báo chí phương Tây tuần này cũng dành một khoảng lặng đầy chất nhân văn cho Việt Nam.

Courrier International trích dịch tờ Nikkei Asia của Nhật Bản về "Những ngôi đền quý giá thờ cá voi". Ngư dân Việt thờ cúng các bộ xương của những con cá voi trôi dạt vào bờ biển, nhờ đó khoa học có thể nghiên cứu những loài hiếm thấy trong khu vực. Khi nhà nghiên cứu Vũ Long chuyên về loài hữu nhũ biển, vào một ngôi đền ở De Gi trên bờ biển thuộc tỉnh Gia Lai, ông kinh ngạc phát hiện một bộ sưu tập quy mô các bộ xương cá voi, trong đó có một chiếc răng của loài cá voi mõm khoằm Blainville (Mesoplodon densirostris). Nhiều cộng đồng ngư dân Việt tin rằng cá voi đã "chọn" địa điểm để chết, và việc thờ cúng sẽ mang lại may mắn – mùa đánh cá bội thu và về bến an toàn.

Không biết truyền thống này xuất phát từ đâu, nhưng theo truyền thuyết thì hai con cái voi đã giúp Nguyễn Ánh tránh được kẻ thù hồi thế kỷ 18. Sau khi thống nhất vương quốc năm 1802 và lên làm vua, Nguyễn Ánh bắt đầu việc thờ phụng cá voi. Vũ Long và ê-kíp nghiên cứu đã nhận diện được 16 loài cá voi ở các ngôi đền do ngư dân lập ra, trong đó có những loài hiếm như cá voi Omura (Balaenoptera omurai) tức cá voi lưng xám, hay nhiều loại đang bị đe dọa như cá heo Irrawaddy, cá heo lưng gù Thái Bình Dương… Đền thờ cá voi hiện hữu từ hơn 200 năm qua tại Việt Nam nhưng không có đền nào mới được xây dựng trong những năm gần đây, do việc phát triển địa ốc, khiến các nhà nghiên cứu vô cùng nuối tiếc.

Thụy My