Hungary hậu Orban : Bước ngoặt dân chủ làm rung chuyển Châu Âu

Từ eo biển Hormuz đến Budapest, một tuần lễ dồn dập những biến động địa chính trị. Trong khi Trung Đông vẫn bất ổn dù ngưng bắn mong manh, chiến thắng của đối lập tại Hungary mở ra một kỷ nguyên hậu Orban, với những hệ lụy vượt xa biên giới quốc gia này.

Ứng cử viên Peter Magyar phát biểu trước giới truyền thông tại Budapest, Hungary, ngày 13/04/2026, sau khi đánh bại đảng của Thủ tướng Viktor Orban trong cuộc bầu cử quốc hội nước này. (Ảnh AP/Denes Erdos)

Hungary : "Bài học Budapest" cho các nền dân chủ phi tự do

Chiến thắng của khuôn mặt mới Peter Magyar ở Hungary được các tuần báo bàn luận nhiều nhất. Le Nouvel Obs nói về "Bài học từ Budapest" : Đã từ lâu chưa bao giờ Châu Âu nhận được một tin tốt lành như vậy. Le Point mỉa mai "Lại hụt rồi, thưa ông Putin !". Tác giả Luc de Barochez giải thích trên L’Express "Sự sụp đổ của Orban thay đổi những gì tại Châu Âu".

Cũng như đã chống lại sự đô hộ của đế quốc Áo trong thế kỷ 19 và lật đổ sự thống trị của Liên Xô trong thế kỷ 20, hôm Chủ nhật 12/04 người dân Hungary quyết tâm giành lại tự do chính trị và phẩm giá dân tộc. Đất nước nhỏ bé này đã gởi đi thông điệp dân chủ vang vọng đến Châu Âu và xa hơn nữa.

Thông điệp đầu tiên từ Budapest dành cho tất cả các nhà độc tài và những ai muốn bắt chước : dân chủ phi tự do không phải là một mô hình bền vững. Việc bộ máy Nhà nước bị một người cùng với phe cánh của ông ta khống chế rốt cuộc cũng kết thúc, may mắn thay người Hungary biết lật sang trang mới bằng cách thức hòa bình và dân chủ.

Bài học thứ hai : Thất bại của Orban trước hết là về kinh tế. Không thể viện cớ "chủ quyền" để dành hợp đồng nhà nước cho bạn bè thân thiết, thao túng các định chế lẽ ra độc lập (tư pháp, ngân hàng trung ương, Tòa Bảo hiến, truyền thông…). Người Hungary nhìn thấy Ba Lan và các nước Baltic cất cánh ngoạn mục trong những năm gần đây, trong khi họ chịu đựng lạm phát cao nhất Châu Âu, tiền lương thấp nhất châu lục còn những người thân tín của Orban phất lên một cách đáng xấu hổ.

Thứ ba, Châu Âu vững vàng hơn qua thử thách này. Người chiến thắng Peter Magyar hứa rằng Hungary "sẽ lại là một đất nước Châu Âu". Orban bị lật đổ, Moskva và Bắc Kinh không còn đòn bẩy để gây ảnh hưởng lên Bruxelles, hỗ trợ cho Ukraine trước Nga khi không chặn gói tín dụng 90 tỉ euro của Châu Âu.

Thứ tư, đây là thất bại cay đắng cho phe phi tự do các nước : Marine Le Pen ở Pháp, Alice Weidel ở Đức, Geert Wilders ở Hà Lan, và ngay cả phó tổng thống Mỹ J.D.Vance đã cất công đến tận nơi vận động cho Orban. Khi chính trị nhập chung với kinh tế, hệ thống không còn phục vụ cho dân tộc mà chỉ cho chính mình. Và đây là bài học cuối cùng về thất bại của Orban : dân chủ tự do dù còn nhiều khuyết điểm, nhưng như Churchill đã nói, những chế độ thay thế còn tệ hại hơn.

Chiến thắng của Peter Magyar : Cơ hội và thách thức của một cuộc sang trang

Tương tự, The Economist nhận định "Chiến thắng của Peter Magyar giúp Hungary tiếp tục là trung tâm chú ý". Quốc gia này sẽ trở thành trường hợp điển hình cho việc chặn lại suy thoái về dân chủ. Kết luận trước tiên : Để lật sang trang mới, không có gì hiệu quả bằng một chiến thắng áp đảo. Đảng Tisza của ông Magya nay có được hai phần ba trong Quốc hội như đảng Fidesz trước đó, nên có thể sửa đổi Hiến pháp, trừ phi tổng thống Hungary dám mạo hiểm chọc giận cử tri bằng cách phủ quyết. Trong 16 năm cầm quyền, ông Orban đã đưa Fidesz nắm trọn các định chế Nhà nước.

Kết luận thứ hai : Cử tri nhạy cảm với tham nhũng và năng lực kinh tế hơn là việc cảnh báo độc tài. Trong chiến dịch tranh cử, ông Magyar không ngừng tố cáo trước dân chúng cách thức mà ông Orban và băng nhóm làm giàu bất chính, từ việc dành ngân sách cho phe mình đến biển thủ trợ cấp của Liên Hiệp Châu Âu. Cử tri mong đợi Magyar tái lập Nhà nước pháp quyền, thúc đẩy kinh tế Hungary và diệt trừ tham nhũng.

Vì bộ máy Fidesz vẫn còn khả năng cản trở, tân thủ tướng phải nhanh chóng và quyết liệt hành động. Tân chính phủ Ba Lan được bầu lên từ 2023 đã hết sức vất vả để khắc phục những thiệt hại sau những năm phe dân túy cầm quyền. Nhưng ông Magyar cũng phải tỏ ra biết điều vì Tisza không một mình mà chiến thắng được. Hầu như tất cả các nhóm đối lập ở Hungary - bảo thủ, tự do và cánh tả - đều liên kết đều hỗ trợ ông, và họ cũng phải được tham gia xây dựng một nước Hungary mới.

Kết luận thứ ba : Không ai thích sự can thiệp của ngoại quốc. Đây là bài học cho ông Vance, người đã cảnh báo về sự quan liêu ở Bruxelles, trước khi nhận ra rằng việc MAGA xen vào cũng không được hoan nghênh. Tương tự đối với Vladimir Putin, kẻ ve vãn Budapest bằng năng lượng giá rẻ ; và Tập Cận Bình, vốn coi Hungary là cánh cửa để xâm nhập Châu Âu. Đa số cử tri đã chứng tỏ họ mong muốn nghiêng về Liên Hiệp Châu Âu.

Trách nhiệm chỉnh đốn tình hình thuộc về tân thủ tướng Peter Magyar, vẫn còn là một bí ấn. Ông mới rời khỏi phe Orban có hai năm, rong ruổi khắp nước để tập hợp chống lại Fidesz, tạo được liên minh rộng rãi và nay lên cầm quyền, Magyar xứng đáng được hỗ trợ. Châu Âu sẽ phải giải tỏa nhiều tỉ euro đang đóng băng. Đây có thể bị coi là một dạng can thiệp khác, nhưng Hungary tự chọn lựa gia nhập EU và tôn trọng các quy định. Ông Magyar phải hoàn thành một trách vụ nặng nề, và những người theo chủ nghĩa tự do trên toàn thế giới sẽ ủng hộ ông.

Eo biển Hormuz : Cơn "bão thông báo" giữa ngưng bắn mong manh

Về thời sự Trung Đông, Le Point ví von, liệu sóng nước eo biển Hormuz có xáo động bằng những thông báo liên tiếp của các cường quốc chiều thứ Sáu 17/04 hay không. Chỉ trong vài giờ, con đường chiến lược là nơi vận chuyển 1/5 lượng dầu lửa thế giới trở thành trung tâm của một trận bão truyền thông.

Iran bắn phát súng đầu tiên vào buổi sáng. Ngoại trưởng Abbas Araghchi đăng trên mạng X rằng eo biển Hormuz nay "hoàn toàn mở cửa" cho tất cả các tàu buôn đi qua, nhưng "chỉ trong thời gian ngưng bắn còn lại", trên tuyến đường "được phối hợp với chính quyền Iran". Có thể hiểu là Tehran mở ra nhưng giữ quyền kiểm soát. Không một cam kết lâu dài, cũng không từ bỏ việc kiểm tra các tàu đi qua. Báo chí nhà nước Iran tiếp tục rêu rao chiến thắng : Kế hoạch 10 điểm của Tehran đã được "áp đặt" cho Washington, không nhượng bộ về nguyên tử lẫn hỏa tiễn. Tóm lại là thắng, nên mở eo biển.

Tiếp theo, tổng thống Mỹ đăng một loạt tin trên Truth Social, mà gộp lại có vẻ như một hiệp ước hòa bình không chính thức. Eo biển đã mở, nhưng phong tỏa hàng hải riêng đối với Iran vẫn tiếp diễn, Tehran cam kết "sẽ không bao giờ đóng trở lại". Pakistan và thống chế Asim Munir - người kiến tạo hòa bình thực sự giữa Washington và Tehran - được Trump nồng nhiệt cảm ơn. Việc gỡ thủy lôi sẽ được Iran tiến hành "với sự giúp đỡ của Hoa Kỳ".

Châu Âu tìm vai trò tại Hormuz, giữa những đòn công kích từ Washington

Trong khi đó tại Paris, tổng thống Emmanuel Macron tập hợp khoảng 50 nước trong cuộc họp trực tuyến để thiết lập một chiến dịch hàng hải "đơn thuần phòng vệ" ở eo biển "khi các điều kiện an ninh cho phép". Các thủ tướng Anh, Đức, Ý đã đến Paris dự họp. Tổng thống Macron hoan nghênh loan báo của Iran nhưng đòi hỏi "tất cả các bên phải mở lại vô điều kiện", và hàng không mẫu hạm Charles-de-Gaulle sẽ tham gia nhiệm vụ. Thủ tướng Keir Starmer cho biết mười mấy nước hứa đóng góp phương tiện, bà Giorgia Meloni thận trọng nói rằng cần phối hợp với tất cả các nhân tố, ông Friedrich Merz muốn có sự tham gia của Hoa Kỳ.

Nhưng tuyên bố chung cuộc chưa ra đã bị các tweet của Donald Trump tấn công, nói rằng "cọp giấy" NATO nên tránh sang một bên. Dù nói đến Liên minh Bắc Đại Tây Dương, nhưng cũng nhắm vào các nước Châu Âu đang họp ở Élysée mà Washington xếp vào hạng khán giả, muốn lợi dụng hòa bình mà không đóng góp. Điều chắc chắn là giá dầu Brent đã giảm ngay 10%, những yếu tố khác như thời hạn, cam kết của mỗi bên vẫn chưa rõ, trong khi ngưng bắn sẽ hết hạn vào ngày 21/04.

Thị trường dầu mỏ vẫn chao đảo

The Economist nhận xét eo biển Hormuz có vẻ như đã được giải tỏa, nhưng thị trường năng lượng vẫn hỗn loạn. Thủy lôi, sự thiếu tin tưởng và những chuyến hàng mất đi sẽ làm thị trường khan hiếm trong nhiều tháng tới. Vẫn chưa thể biết vì sao Iran nhượng bộ, có lẽ muốn chứng tỏ với Washington là đàm phán nghiêm túc, và cũng có thể là việc Mỹ phong tỏa đang làm cạn kiệt nguồn tài chánh. Áp lực ngoại giao của nhiều nước từ Anh, Đức đến Trung Quốc có lẽ cũng đóng một vai trò nào đó.

Tuy nhiên dù được phép, hàng trăm tàu dầu phải mất nhiều tuần lễ mới lưu thông qua tuyến đường hẹp này, và dù ông Trump nói rằng Iran đang gỡ thủy lôi nhưng chỉ có chủ tàu nào can đảm nhất mới dám đi qua. Ngay cả khi ngưng bắn được duy trì, phải mất nhiều tháng mới giải quyết được khủng hoảng năng lượng. Đó là vì để thị trường bình thường hóa cần có ba yếu tố theo trình tự : sản lượng dầu lửa vùng Vịnh được phục hồi, tàu bè quay trở lại, và các nhà máy lọc dầu chế biến dầu thô thành nhiên liệu thành phẩm. Mỗi bước như vậy mất đến vài tuần.

Chiến tranh Iran : Canh bạc chính trị rủi ro của Donald Trump

L’Express cho rằng "Chiến tranh Iran khởi đầu cho sự xuống dốc chính trị của ông Trump". Chiến lược đối với Tehran ngày càng khó thấy rõ. Sau khi đe dọa hủy diệt "nền văn minh Ba Tư", Trump loan báo ngưng bắn hai tuần, tiến hành thương lượng mà mỗi bên đều đòi hỏi tối đa, rồi ngưng sau một ngày đàm phán. Và rồi ông trả đũa việc phong tỏa của Iran bằng phong tỏa ngược lại.

Trump hy vọng Tehran sẽ bỏ cuộc trước, nhưng hơn sáu tuần lễ từ khi khởi đầu cuộc chiến, tình hình có vẻ sa lầy. Theo thông tin mới nhất, Iran tuyên bố đóng cửa trở lại eo biển Hormuz. Còn vài tháng nữa đến bầu cử giữa kỳ, hình ảnh nước Mỹ đang đi xuống đối với các nước. Theo điều tra của Politico, tại nhiều nước Châu Âu, Hoa Kỳ bị coi là đáng sợ hơn cả Trung Quốc. Trong khi uy tín đang xuống thấp trong các cuộc thăm dò, việc tấn công Giáo hoàng Leo XIV bộc lộ sự bất lực của tổng thống Mỹ và có nguy cơ bị mất đi số cử tri Công giáo và một phần cơ sở MAGA.

Một tuần lễ Trump đánh mất hai đồng minh Châu Âu

Le Point nhìn lại "Tuần lễ mà Donald Trump mất đi hai đồng minh Châu Âu cuối cùng". Tuyên bố lên án chiến tranh của Giáo hoàng người Mỹ đã khiến tổng thống Mỹ tức giận, cáo buộc ngài là "yếu đuối trước tội phạm, tệ hại về đối ngoại, ủng hộ chạy đua hạt nhân và bản chất là tả khuynh", "sẽ không bao giờ là Giáo hoàng" nếu ông không được bầu làm tổng thống Mỹ. Động thái này gây sốc cho một tỉ rưỡi người Công giáo trên thế giới và có thể cả 60 triệu người Mỹ công giáo mà đa số đã bầu cho Donald Trump năm 2024.

Nữ thủ tướng Ý Giorgia Meloni, nhà lãnh đạo Châu Âu duy nhất hiện diện trong lễ nhậm chức của Donald Trump ngày 20/01/2025 tại Nhà Trắng lần này cho rằng tuyên bố của tổng thống Mỹ là "không thể chấp nhận được". "Người đứng đầu Giáo hội Công giáo kêu gọi hòa bình và lên án mọi dạng thức chiến tranh là đúng đắn và bình thường". Còn tại Hungary, Trump mất thêm một quần thần là Viktor Orban dù đã cử phó tổng thống J.D.Vance đến Budapest để hỗ trợ đến cùng. Đặc biệt đây là con ngựa thành Troy mà tổng thống Mỹ có thể dựa vào nhằm ngăn trở những dự án Châu Âu không hợp ý ông.

Châu Âu trước bài toán tự chủ quốc phòng

Courrier International tuần này tập trung cho "Bầu cử tổng thống Pháp 2027 : Vũ điệu những ứng cử viên". Le Point đăng ảnh cựu thủ tướng Gabriel Attal, dẫn một câu nói của ông "Tôi nghĩ rằng biết cách lãnh đạo nước Pháp". Về kinh tế Le Nouvel Obs dành hồ sơ cho "Tập đoàn LVMH : Cuộc chiến thừa kế". The Economist nói về "Khoảnh khắc Mythos" trong lãnh vực trí thông minh nhân tạo (AI). L’Express đăng hình vẽ ông Donald Trump đang cầm sợi dây dẫn một chiếc phi cơ mang lá cờ Châu Âu, nhấn mạnh đến việc "Ra khỏi sự lệ thuộc quân sự".

Tính khó lường của tổng thống Mỹ đặt Châu Âu trước một bài toán mới : tăng chi tiêu quân sự đồng thời tránh xa dần Washington. Một thí dụ điển hình là chiến đấu cơ tàng hình F-35 đã thu hút 13 nước Châu Âu, Rafale của Pháp và Gripen của Thụy Điển bị bỏ rơi. Đan Mạch tiếp tục mua ngay cả khi Donald Trump công khai đe dọa sáp nhập Greenland. Nhưng mua F-35, khách hàng lệ thuộc Mỹ từ kỹ nghệ, phần mềm cho đến xã hội trong nhiều thập niên - một khi đưa vào hoạt động sẽ không ai dám chọc giận Hoa Kỳ.

Chiếc F-35 chỉ là phần nổi của tảng băng. Tại Châu Âu, 1/3 thiết bị quân sự được nhập khẩu và hơn phân nửa là từ Hoa Kỳ. Không chỉ có F-35 mà còn F-16, phi cơ giám sát Awacs, hỏa tiễn, radar, drone Reaper… Hàng không mẫu hạm Pháp Charles De Gaulle cũng sử dụng bệ phóng máy bay của Mỹ, và quân đội Pháp không thể chiến đấu mà không có GPS. Trước nguy cơ đối đầu với Nga trong vài ba năm tới, chỉ có thể đi mua và vũ khí Mỹ luôn có sẵn.

Thụy My