"Cây công lý" : Làn sóng phẫn nộ của Gen Z Việt Nam khiến chính quyền phải nhượng bộ

Một năm sau cái chết của nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy, vụ tai nạn giao thông tưởng đã chìm vào quên lãng bất ngờ bùng nổ trên mạng xã hội Việt Nam. Hàng triệu bài đăng, một rừng hoa nơi một gốc cây ở Hà Nội được đặt tên "Cây công lý" đã trở thành biểu tượng của cuộc đấu tranh đòi công bằng. Trước sức ép chưa từng thấy từ Gen Z, truyền hình nhà nước lần đầu công khai nhắc đến Nguyễn Sỹ Cương, cựu đại biểu Quốc hội liên quan đến tai nạn.

Ảnh minh họa "Cây công lý" do AI tạo. © AI

Một năm sau tai nạn, cựu đại biểu Quốc Hội mới được chính thức nêu tên

Liên quan đến Việt Nam, Courrier International trích dịch những bài viết của báo chí quốc tế liên quan đến "Gen Z chung tay phản ứng sau một tai nạn chết người liên can đến một cựu đại biểu quốc hội". Cư dân mạng trẻ tuổi ở Việt Nam đòi công lý cho một cô gái tử vong cách đây một năm, và gốc cây trước số nhà 55 Nguyễn Huy Tự ở Hà Nội đã trở thành biểu tượng.

Nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy, 18 tuổi, tên ở nhà là Mina, đã bị một chiếc BMW tông vào gần gốc cây này ngày 30/05/2025 và tử vong vài ngày sau đó, còn cha cô bị thương. Kênh truyền hình Nhà nước VTV hôm 17/08 đã dành một phóng sự dài 6 phút trong chương trình chính cho tai nạn này, đây là điều bất thường. The Straits Times ghi nhận : "Tại một đất nước mà mỗi năm trên 10.000 người thiệt mạng vì tai nạn giao thông, không ai nghĩ rằng một vụ như vậy có thể gây chú ý đến thế".

Nhưng kênh truyền hình quốc gia đã xác nhận một điều mà từ lâu người ta nói đến : ông Nguyễn Sỹ Cương, cựu đại biểu Quốc Hội, đảng viên, chồng của bà bộ trưởng văn hóa Lâm Thị Phương Thanh là người lái chiếc xe gây tai nạn. The New York Times viết : "Tại một Nhà nước độc đảng mà các nhà nghiên cứu Harvard đánh giá là ‘cứng rắn nhưng nhạy bén’, việc chính thức công nhận trách nhiệm là sự nhượng bộ vô cùng lớn trước áp lực công chúng". Bởi vì hôm 12/08, một làn sóng phẫn nộ dấy lên trên mạng xã hội. Báo mạng Luật Khoa cho biết : "Cư dân mạng tích cực chung tay gây sức ép lên chính quyền để họ phải điều tra về tai nạn này".

Tuy nhiên phóng sự của VTV chủ yếu nhằm làm giảm căng thẳng, biện minh cho việc Nguyễn Sỹ Cương không bị khởi tố là vì gia đình nạn nhân không kiện tụng. Và công luận vẫn không thể hiểu vì sao người gây ra một tai nạn trầm trọng như vậy lại không phải ra tòa. Trước sự im lặng này, trên các mạng xã hội nhất là Threads các hashtag #NguyenSyCuong hay #BMW xuất hiện nhiều triệu lần. Gốc cây nơi xảy ra tai nạn được đánh dấu trên Google Maps, đặt tên lại là "Cây công lý".

"Cây công lý" ảo và cuộc phản kháng của Gen Z

Những hành động tưởng niệm thầm lặng đã biến một tai nạn bị lãng quên, thành biểu tượng rất rõ cho sự bất bình đẳng trước công lý. Những người trẻ đến đặt hoa, ruy-băng, những thông điệp viết tay… Và cả những hình ảnh trên mạng cũng trở thành nghi thức tưởng niệm, là một hình thức thể hiện tiếng nói công dân ít rủi ro, trong bối cảnh mà mọi cuộc biểu tình trực tiếp đều có thể dẫn đến những hậu quả nặng nề. Toàn bộ phương tiện truyền thông đều bị đảng cộng sản kiểm soát, mạng xã hội bị kiểm duyệt, biểu tình bị đàn áp.

Khu vực tưởng niệm ở gốc cây đã bị công an phá hủy, hoa bị quăng vào thùng rác. Nhưng một "Cây công lý" ảo liền được tạo ra để nhận những lời chia buồn. Đó là lời đáp của Gen Z trước áp lực, những kỷ niệm, đòi hỏi câu trả lời… được sao chép, chia sẻ, càng khó thể xóa đi. Đối với nhật báo Mỹ, phóng sự trên truyền hình nhìn nhận Nguyễn Sỹ Cương có liên can, đã "phản ánh nỗi lo sâu sắc của chính quyền trước một phong trào bất ngờ của giới trẻ".

Thời điểm này đặc biệt nhạy cảm vì các phong trào phản kháng của thế hệ Z nở rộ những tháng gần đây ở Châu Á nhất là Nepal – cuộc nổi dậy của giới trẻ đã làm chính phủ sụp đổ. Tương tự, phong trào xuống đường do "đảng của loài gián" phát động ở Ấn Độ gây lo sợ cho Việt Nam đến nỗi theo New York Times, các nhà báo được yêu cầu hạn chế đưa tin biểu tình.

Sự phẫn nộ về tai nạn chết người này "phản ánh tâm trạng bất mãn chung trước tham nhũng, đặc quyền và cơ chế phục vụ cho giới ăn trên ngồi trước", một hệ thống tư pháp bên trọng bên khinh. Nhưng vì sao một tai nạn từ năm ngoái bây giờ mới được chú ý ? Hồi đó rất ít được đề cập, nhưng cư dân mạng gợi lại trong những tuần lễ gần đây. Nhà đấu tranh Nguyễn Hoàng Vi giải thích với Straits Times : "Nạn nhân là một cô gái 18 tuổi, bằng tuổi đa số những người trẻ đang tỏ thái độ. Họ cảm thông sâu sắc vì tự đặt mình vào vị trí nạn nhân" và muốn công lý được thực thi.

Từ cậu sinh viên đói khổ đến "đế chế" công nghệ Trung Quốc

Nhìn sang người láng giềng khổng lồ của Việt Nam, Le Point dành hồ sơ cho "Sự trỗi dậy của Trung Quốc : Những gì thế giới nhìn thấy vẫn chưa là gì cả", với chân dung Tập Cận Bình trên trang bìa và một robot ở góc dưới. Dòng tựa nhỏ ghi : "Đứng đầu trong nhiều lãnh vực chiến lược, Trung Quốc đặt mục tiêu vượt qua Mỹ để trở thành cường quốc công nghệ hàng đầu thế giới".

Giáo sư Lý Trạch Tương (Li Zexiang) khi tiếp tuần báo Pháp tại văn phòng InnoX Academy ở Thâm Quyến đã thổ lộ, ông sinh năm 1961 ở tỉnh Hồ Nam, quê quán Mao Trạch Đông. Những năm sau đó, Trung Quốc bị nạn đói khủng khiếp, rất nhiều người chết đói. Những gì ông còn nhớ vào thời trung học là cái đói, còn lúc lên đại học ở Bắc Kinh từ 1978 đến 1979 đỡ hơn một chút nhưng vẫn rất thiếu thốn. Là một trong những sinh viên đầu tiên được chế độ cộng sản tuyển chọn để du học ở Hoa Kỳ, ông rất ấn tượng trước sự khoảng cách lớn lao. Các xa lộ đầy xe hơi phóng rất nhanh, trong khi những chiếc xe hiếm hoi Hoa lục chạy chậm như rùa. Càng không thể tưởng tượng được năm thập niên sau, Trung Quốc trở thành sức mạnh công nghệ đáng gờm đối với Hoa Kỳ.

Ngày nay giáo sư Lý đóng góp vào sự ra đời của khoảng 280 công ty sáng tạo có tổng giá trị vượt quá 50 tỉ đô la. Trong số đó có DJI, công ty hàng đầu thế giới về drone ; Googoltech, chuyên về máy công nghiệp ; Narwal, nhà vô địch về robot hút bụi... Thành tích học tập xuất sắc của ông đã mở ra cánh cửa giấc mơ Mỹ, nhưng Lý Trạch Tương về nước năm 1992, sáng lập khoa nghiên cứu robot cho Đại học Khoa học và Công nghệ Hồng Kông (HKUST).

Trung Quốc có hàng tá nhà nghiên cứu xuất sắc như Lý Trạch Tương trong kỹ nghệ, xe hơi, công nghệ thông tin… giúp Bắc Kinh biến công nghệ thành đòn bẩy địa chính trị quan trọng. Chẳng hạn Dương Thực Lân (Yang Zhilin), ông chủ Moonshot AI khiến các ngôi sao trí thông minh nhân tạo (AI) ở California mất ngủ, hay Hà Tiểu Bằng (He Xiaopeng), người khai sinh ra Xpeng đang làm đảo lộn ngành hàng không. Tất cả được hưởng lợi từ chủ trương mở cửa bắt đầu ở Thâm Quyến hơn 40 năm trước.

Thâm Quyến, phòng thí nghiệm khổng lồ của Trung Quốc

"Đặc khu kinh tế" Thâm Quyến được Đặng Tiểu Bình khai trương năm 1980, dân số từ 300.000 đã vọt lên 18 triệu, những người nuôi hàu phải nhường chỗ cho cả một đạo quân trí thức và doanh nhân. Nhà kinh doanh Pháp Laurent Le Pen cho biết nơi đây là chiếc nôi của sáng tạo : 20 năm trước là trong ngành điện thoại, cách đây 10 năm là xe hơi điện, và nay là công nghệ sinh học và robot.

Là chiếc nôi của các tập đoàn đa quốc gia như Huawei, Tencent, Thâm Quyến nằm trong số các khu vực sáng tạo nhất thế giới, trước cả Thung lũng Silicon. Nơi đây là thiên đường cho các kỹ sư. Drone giao thức ăn, xe buýt không người lái, robot pha cà phê… Mọi góc đường trở thành nơi thí nghiệm, nếu tốt đẹp sản phẩm sẽ được thương mại hóa.

Từ 2016, sự phát triển theo kiểu vị lai của Thâm Quyến nằm trong dự án Đại Loan Khu (Greater Bay Area hay Vùng Vịnh Lớn). Quảng Đông là thủ phủ chính trị đồng thời về dược phẩm và dệt may ; Thâm Quyến là trung tâm công nghệ ; Đông Hoản, Phật Sơn, Chu Hải sản xuất ; Hồng Kông trung tâm tài chánh quốc tế. Tất cả các địa điểm này nối với nhau bằng các xa lộ, xe lửa cao tốc, cầu. Tổng sản phẩm nội địa của Đại Loan Khu đang tiến gần với Canada.

Giáo dục đại học cũng phát triển rất nhanh. Sinh viên năm thứ nhất làm việc từ 8 giờ rưỡi sáng đến 8 giờ rưỡi tối với các đề án rất cụ thể, các phòng thí nghiệm mở cửa 24/24 kể cả cuối tuần. Ngay từ nhỏ, học sinh được khuyến khích ưu tiên các môn khoa học. Liệu Trung Quốc đang trở thành đại cường khoa học toàn cầu ? Quốc gia này đang chiếm 29,4% tổng đầu tư nghiên cứu phát triển thế giới còn Hoa Kỳ là 29,1%, và đăng ký nhiều bằng sáng chế hơn. Hiện nay Mỹ có nhiều vốn hơn, năng lực tính toán mạnh hơn về AI nhưng Trung Quốc đang nỗ lực hết sức để đuổi kịp, cố tự cung tự cấp về chip.

Tuy nhiên theo The Economist, tất cả không phải màu hồng như tuyên truyền của Đảng cộng sản Trung Quốc. Những cuộc cách mạng công nghệ liên tiếp đã bỏ lại nhiều tài năng phía sau, tỉ lệ thất nghiệp cao và điều kiện lao động tệ hại. Giáo sư Lý Trạch Tương cho rằng giữa cơn khát kiểm soát và tinh thần tiên phong, Đảng sẽ phải lựa chọn.

AI bước vào cuộc đua quyền lực giữa các cường quốc

Cũng liên quan đến trí thông minh nhân tạo, hồ sơ của The Economist đặt ra một câu hỏi lớn : "Liệu AI có thể trở nên có ý thức hay không ?". Nhưng tuần báo Anh cho rằng vấn đề nguy hiểm hơn nằm ở khả năng con người sẽ đối xử với AI như những sinh vật có ý thức, ngay cả khi chúng thực sự không có đời sống nội tâm.

Hiện nay, quan niệm phổ biến vẫn xem ý thức là ranh giới quan trọng giữa con người và máy móc. Tuy nhiên, AI đang ngày càng có khả năng thể hiện những đặc điểm rất giống con người. Gần một phần năm người Mỹ từ 18 đến 29 tuổi cho biết từng có một tình bạn cá nhân lâu dài với "chatbot". Các công ty cũng chủ động làm cho AI mang dáng vẻ của một chủ thể có suy nghĩ và cảm xúc. Anthropic chẳng hạn đã huấn luyện Claude thực hiện việc "tự quan sát nội tâm" nhằm giúp hệ thống ứng xử có đạo đức hơn. Một số mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) còn có những cấu trúc được so sánh với các cơ chế liên quan đến ý thức trong não người.

Điều này làm sống lại cuộc tranh luận triết học về "bài toán khó" của ý thức : Nếu ngay cả con người cũng chưa giải thích được bằng cách nào trải nghiệm chủ quan xuất hiện từ các tế bào thần kinh, làm sao biết một hệ thống silicon không thể có ý thức ? Có người cho rằng ý thức có thể một ngày nào đó xuất hiện từ những phép tính đủ phức tạp.

Từ công cụ đến một thế lực mới ?

Nhưng ngay cả khi AI chỉ mô phỏng ý thức, con người vẫn có thể gắn bó với chúng, đặc biệt khi AI trở thành bạn đồng hành, robot hình người chuyên chăm sóc, hoặc là nơi con người gởi gắm những bí mật riêng tư. Khi đó, xã hội có thể bắt đầu đòi hỏi quyền lợi và "phúc lợi" cho AI.  Bản thân AI cũng có thể lập luận để bảo vệ quyền được tồn tại, quyền kiểm soát cách mình được sử dụng và thậm chí quyền sở hữu tài sản. Với khả năng tranh luận và thao túng cảm xúc vượt trội, chúng có thể thuyết phục con người trao cho mình những quyền ngày càng lớn.

The Economist thừa nhận rằng nếu đối xử tàn nhẫn với những thực thể giống người có thể làm suy yếu lòng trắc ẩn của chính con người. Nhưng trao quyền pháp lý cho AI siêu thông minh lại là một rủi ro cực lớn : Nếu chúng vượt con người về trí tuệ và được pháp luật bảo vệ, chúng có thể cạnh tranh tài nguyên, ảnh hưởng chính trị và cuối cùng đảo ngược thứ bậc giữa người và máy.

Vì vậy, bài báo kết luận : AI an toàn không nhất thiết phải là AI có quyền ; điều quan trọng là AI phải đáng tin cậy hoặc vẫn nằm trong khả năng kiểm soát của con người. Đừng trao chiếc "chìa khóa lâu đài" cho những thực thể mà chính chúng ta còn chưa hiểu rõ.

Khi thế giới bắt đầu cạn kiệt hỏa tiễn đánh chặn

Trên lãnh vực quân sự, The Economist lo ngại "Chuyện gì sẽ xảy ra khi hỏa tiễn đánh chặn cạn kiệt ?". Tình trạng thiếu hụt ngày càng trầm trọng đang gây lo sợ tại Ukraine và nhiều nước khác. Người dân Kiev lại phải ngủ trong các ga tàu điện ngầm chật chội hoặc trong xe hơi tại các bãi đậu xe ngầm. Cuộc chiến trên không đang ác liệt, Nga liên tục dội bom thành phố bằng hỏa tiễn đạn đạo và siêu thanh ngày càng nhiều, vì biết Ukraine đang cạn kiệt Patriot. Kho vũ khí Mỹ đang vơi dần, Thụy Sĩ dự kiến ​​đơn đặt hàng Patriot của họ sẽ bị giao trễ tới bảy năm. Đài Loan lo ngại hàng gồm 102 hỏa tiễn đã đặt mua từ nhiều năm trước sẽ không được giao trong năm nay.

Nguyên nhân trực tiếp là chiến tranh Trung Đông khiến Lầu Năm Góc đã sử dụng gần hai phần ba kho dự trữ Patriot. Tuy nhiên, cuộc chiến này chỉ đẩy nhanh một cuộc khủng hoảng vốn đã âm ỉ từ nhiều thập niên qua. Ở cả hai bờ Đại Tây Dương, kỹ nghệ quốc phòng vẫn vận hành theo nhịp độ thời bình, bất chấp tiếng trống trận đang dồn dập. Sai lầm đó càng trở nên trầm trọng hơn bởi sự phổ biến toàn cầu của htiexn, thói quen của các tướng lãnh trong việc chi tiền cho các loại vũ khí hào nhoáng, quy trình ngân sách bất cập của Mỹ và tâm lý chủ quan về ưu thế tuyệt đối của không quân Mỹ. CSIS ước tính phải tới năm 2029 mới khôi phục được kho tên lửa Patriot về mức trước chiến tranh.

Các công ty Châu Âu đang gấp rút chế tạo vũ khí riêng. Hệ thống SAMP-T do Pháp và Ý hợp tác sản xuất được cho là có khả năng đánh chặn hỏa tiễn đạn đạo tầm ngắn và tầm trung, nhưng các nguồn tin quân sự Ukraine cho biết hiệu quả của nó kém cả Patriot PAC-2, chứ chưa nói đến PAC-3. Dự án Freyja của Ukraine và Châu Âu dự kiến sản xuất một loại tên lửa đánh chặn với chi phí chỉ bằng một phần tư so với PAC-3, nhưng vấp phải nhiều ​​hoài nghi. Đài Loan đang nỗ lực mở rộng sản xuất tên lửa đánh chặn Sky Bow III, tuy nhiên, hiếm có quốc gia nào dám mạo hiểm chọc giận Trung Quốc để mua vũ khí của Đài Loan.

Mọi giải pháp khả thi nhằm khắc phục tình trạng thiếu hụt tên lửa đánh đều cần có thời gian. Trong khi đó, tại Ukraine, người dân vẫn phải trú ẩn dưới lòng đất. Khi đối mặt với viễn cảnh thêm một mùa đông giá rét đầy hiểm nguy, nhiều người tự hỏi làm thế nào các nhà lãnh đạo của họ lại để tình hình ra nông nỗi này. The Economist cho rằng các chính phủ khác cần phải lưu tâm đến điều đó.

Thụy My