AI, chiến tranh : Một thế giới nhiều mặt trận và sự thức tỉnh của Châu Âu

Mười năm sau khi người Anh bỏ phiếu ra khỏi Liên Hiệp Châu Âu, trong bối cảnh chiến tranh kéo dài tại Ukraine và Trung Đông, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo cùng những biến động chính trị tại Hoa Kỳ đang tái định hình trật tự toàn cầu. Trong khi đó Châu Âu – dù bị xem là chậm chạp và phân mảnh – đang dần "thức tỉnh", buộc phải tái định vị vai trò giữa một thế giới ngày càng bất định và cạnh tranh khốc liệt.

Xe cộ xếp hàng trước một trạm xăng để mua theo định mức hạn chế sau khi Ukraine tấn công vào các tuyến đường hậu cần ở Saki, Crimea, ngày 01/06/2026. Reuters - Alexey Pavlishak

Brexit, một cuộc ly hôn chưa khép lại

Trên trang bìa của Courrier International là hình vẽ một chú chó Ăng-lê bên cạnh lá cờ Châu Âu đã bị xé làm nhiều mảnh, chạy tít "Brexit : Một ngày không hồi kết". L’Express chọn hình ảnh một tách trà mang hoa văn đặc thù Anh đã bị rạn nứt, khẳng định "Thất bại của Brexit : Vì sao người Anh sẽ quay lại". Le Point đưa tựa "Khi Châu Âu (rốt cuộc !) đã tự tin". Trước Trump, Putin, Tập và các nhà tài phiệt công nghệ, đã đến lúc phản công. Trang bìa The Economist mang hình một con đại bàng đầu trắng, mỏ ngậm một con chuột máy tính, với dòng tít "Trí thông minh nhân tạo mang lại cho nước Mỹ một sức mạnh mới to lớn". Le Nouvel Obs đưa ra lời kêu gọi chống bạo lực tình dục sau cái chết của bé Lyhanna ở Pháp.

Liên quan đến Brexit, xã luận L’Express mang tựa đề "Nếu các vị trở lại, chúng tôi sẽ từ bỏ tất cả", nhại lại tin nhắn của cựu tổng thống Nicolas Sarkozy sau khi người vợ bỏ đi "Nếu em quay lại, anh sẽ hủy hết". Mười năm sau khi chọn rời khỏi Liên Hiệp Châu Âu, Anh quốc phải tìm cách quay lại.

Một đám cưới đã tốn kém, ly dị còn hao tốn hơn. Ngày 23/06/2016, người Anh ra đi sau hơn 40 năm chung sống, chén bát bị đập bể, chỉ trích lẫn nhau… nhưng chẳng ai thắng cả. Những năm thương lượng về quan hệ mới gây tốn kém rất nhiều cho châu lục, năng lượng đó lẽ ra nên dành cho những vấn đề thiết thực hơn. Trong khi Châu Âu đang lục đục, Nga chuẩn bị xâm lược Ukraine, Trung Quốc siết chặt lệ thuộc kinh tế và Hoa Kỳ cực đoan hơn, thậm chí còn muốn sáp nhập Greenland. Trong tình hình thế giới mới, hầu như không có thời gian để tiếc nuối. Luân Đôn muốn đi lại từng bước một với EU, bắt đầu là chương trình Erasmus, tham gia kế hoạch quốc phòng, năng lượng… Too little, too late (quá ít, quá trễ) chăng ? Một "Bretour", dù không chính thức là lợi ích của tất cả.

Ukraine : Crimea và cuộc chiến ở hậu phương Nga

Đề cập đến chiến tranh Ukraine, L’Express nhận xét, "Crimea ở trung tâm chiến lược của Kiev". Nhờ khả năng tấn công tầm xa mới có được, Ukraine gia tăng sức ép lên bán đảo bị Nga chiếm đóng từ 2014, phong tỏa hậu cần trên tuyến đường huyết mạch đối với Moskva. Trên xa lộ dẫn đến Crimea, hình ảnh những chiếc xe tải cháy thành than đã trở nên hầu như quen thuộc đối với những người lái xe Nga. Một blogger quân sự Nga có 1,5 triệu người theo dõi báo động tình hình ngày càng đáng lo ngại, khi xăng dầu đã phải bán phân phối.

Bị Kiev đặc biệt nhắm đến là xa lộ M-14 nối thành phố Rostov của Nga với Crimea, và H-20 nối Donetsk với Mariupol, để tiếp tế cho bán đảo và quân Nga ở mặt trận phía nam. Các drone Hornet do Ukraine hợp tác với công ty Mỹ Swift Beat (do cựu tổng giám đốc Google thành lập) sản xuất trang bị trí thông minh nhân tạo tấn công được ở khoảng cách 150 kilomet, mang theo 5 ký chất nổ, có độ chính xác cao với Starlink đang là vũ khí gây kinh hoàng cho quân Nga.

Điều đáng lo cho Moskva là bán đảo này tiếp tục đóng vai trò quyết định trong các chiến dịch ở Ukraine. Đây là trung tâm hậu cần, nơi chuẩn bị và huấn luyện quân, dự trữ vũ khí, đặt sở chỉ huy, triển khai hoạt động ở Hắc Hải. Hơn nữa Crimea cũng là nơi đặt bệ phóng cho hỏa tiễn và drone Shahed oanh tạc các thành phố và cơ sở hạ tầng Ukraine.

Không chỉ quan trọng về quân sự, Crimea bất ổn sẽ là cái tát thẳng cánh cho Vladimir Putin – việc sáp nhập bán đảo năm 2014 khiến ông ta giành được nhiều ủng hộ. Từ 12 năm qua, Crimea đóng vai trò trung tâm trong tuyên truyền của Putin về sự quay lại mạnh mẽ của Nga trên trường quốc tế. Crimea chao đảo sẽ giúp Kiev có được đòn bẩy đàm phán. Cầu Kerch đã bị tấn công ba lần, tiếp tế bằng đường biển dễ bị drone hải chiến Ukraine oanh tạc. Phòng không trên bán đảo bị yếu hẳn đi : đến ngày 25/05 đã có 12 giàn Pantsir bị phá hủy.

Iran : Canh bạc ngoại giao và nguy cơ mới

Về Trung Đông, The Economist đặt câu hỏi, liệu hồ sơ Iran đã kết thúc hay chưa ? Tuần báo nhận định Donald Trump đặt cược rằng Tehran cần tiền hơn quyền lực, và thỏa thuạn hòa bình "toàn là cà rốt mà không có cây gậy". Không đánh quỵ được Iran bằng vũ lực, tổng thống Trump có thể cứu vãn tình hình bằng cách hối lộ chăng ? Đây là một canh bạc lớn và khó thành công, khiến các quốc gia Trung Đông sẽ phải đắn đo.

Bản ghi nhớ này từ bỏ nhiều mục tiêu chiến tranh. Sẽ không có thay đổi chế độ, không hỗ trợ người dân Iran bị áp bức, không có giới hạn nào đối với hỏa tiễn đạn đạo hay các lực lượng ủy nhiệm. Thay vào đó, thỏa thuận tập trung vào hai điều. Một là mở lại eo biển Hormuz trong khi trước các tàu vẫn tự do đi lại. Thứ hai là chương trình hạt nhân. Tehran hầu như không nhượng bộ gì. Lời hứa không chế tạo bom nguyên tử của họ đã xưa rồi, việc giảm lượng uranium làm giàu rất phức tạp và Iran rất giỏi câu giờ. Chưa kể Iran có thể ngay lập tức xuất khẩu dầu và các sản phẩm phái sinh. Hàng chục tỉ đô la không còn bị đóng băng, Mỹ dỡ bỏ trừng phạt, thành lập một quỹ tái thiết 300 tỉ đô la. Ông Trump đã mệt mỏi với chiến tranh.

Dư vị cay đắng cho Israel

Tuy nhiên, có nhiều lý do để tin rằng canh bạc này sẽ thất bại. Các nhà lãnh đạo cứng rắn của Iran không có lý do gì để tin tưởng Mỹ. Họ sẽ dự đoán Israel sẽ phá hoại thỏa thuận. Tham vọng thống trị khu vực khiến Iran luôn là kẻ thù của "Đại Satan", các thanh tra nguyên tử sẽ khó ngăn chặn họ gian lận. Các nhà lãnh đạo Iran sẽ bị cám dỗ muốn có được mọi thứ.

Israel thất vọng cay đắng : sau chiến đấu sát cánh cùng người Mỹ, ông Trump loại họ ra khỏi các cuộc đàm phán và cản trợ việc tấn công Hezbollah ở Lebanon. Điều đó có thể khiến thủ tướng Benjamin Netanyahu mất cơ hội tái đắc cử vào tháng 10. Trong khi đó Tehran vẫn đe dọa sự tồn vong của Israel, hỏa tiễn và drone có thể đánh phá các nước vùng Vịnh. Một lần nữa ông Trump cho rằng người ta có thể làm tất cả vì tiền. Tuy nhiên, quy tắc đầu tiên của ngoại giao là không được tưởng tượng rằng đối thủ của mình suy nghĩ giống mình.

L’Express cũng cho rằng "Thỏa thuận Hoa Kỳ-Iran là sự sỉ nhục cho Benjamin Netanyahu", dù chính ông là người đã thuyết phục tổng thống Mỹ khởi chiến. Một câu hỏi được đặt ra : phải chăng Israel đã đưa Hoa Kỳ vào xung đột trên cơ sở những giả thuyết sai lạc ? Chuyên gia Raz Zimmt nhận xét, như vậy khả năng được Washington hỗ trợ tích cực trong những cuộc đối đầu tương lai sẽ khó khăn.

Lời nguyền Trung Đông đã đuổi kịp Donald Trump

Le Point nói về "Những cuộc chiến tranh thất bại của Donald Trump", từ thương mại, tư pháp đến ngoại giao. Như triết gia Nicolas Machiavel đã nhắc nhở "Người ta khởi động chiến tranh khi họ muốn, nhưng chỉ kết thúc khi họ có thể", Donald Trump đã thất bại trước Iran. Thay vì một thời đại vàng son, ông đưa nước Mỹ trở lại thời kỳ đồ sắt. Kinh tế đang trong chu kỳ tăng trưởng cao và đầy ắp việc làm, rơi vào suy trầm. Lạm phát lên 4,2%, thất nghiệp tăng, sức mua giảm 1%. Bất bình đẳng càng sâu : tài sản của 1% người giàu nhất tương đương với 80% dân số. Thâm hụt ngân sách chiếm 7% GDP, nợ công 120%, tỉ lệ này khó thể chịu đựng lâu dài khi lãi suất 10 năm lên 4,5% và ưu thế của đồng đô la giảm đi. Chiến tranh thương mại bị Tối cao Pháp viện nhắc nhở đây là thẩm quyền của Quốc hội, thuế quan không giúp san bằng thâm hụt mà Tập Cận Bình còn chiến thắng với đe dọa cấm xuất khẩu đất hiếm, xây dựng với các nước phương Nam một hệ thống đa phương loại trừ phương Tây.

Trong một cuộc chiến không đối xứng, kẻ mạnh nếu không thắng coi như thua và kẻ yếu nếu không thua coi như thắng. Dưới hòa bình giả tạo của một thỏa thuận ngoài mặt, Cộng hòa Hồi giáo là người chiến thắng : bị trảm tướng nhưng trụ lại được và còn cứng rắn hơn, giữ được năng lực nguyên tử, đạn đạo, mạng lưới tay sai, tung ra vũ khí hủy diệt hàng loạt với việc kiểm soát eo biển Hormuz.

Ngược lại, lời nguyền Trung Đông đã đuổi kịp Donald Trump, như Richard Nixon với chiến tranh Kipur, Jimmy Carter với cuộc cách mạng Iran, George H. W. Bush với chiến tranh vùng Vịnh, George W. Bush với việc can thiệp vào Iraq, Barack Obama với những thất bại ở Syria. Đương kim tổng thống Hoa Kỳ không thể thắng trong cuộc chiến cũng như không đạt được một hòa bình bền vững. Nước Mỹ chứng kiến ​​quyền lực của mình bị suy yếu, các nhà lãnh đạo và thể chế mất uy tín, các liên minh lung lay, và các đồng minh bị cô lập và suy yếu - cho dù đó là các vương quốc vùng Vịnh, các quốc gia dân chủ ở Châu Âu và Châu Á, hay Israel. Ở đây, một lần nữa, người chiến thắng thực sự là Trung Quốc, tỏ ra ổn định trái ngược với một nước Mỹ khó đoán và bất lực.

Cho đến nay, cuộc chiến duy nhất mà Donald Trump thắng được là chống lại dân chủ và Nhà nước pháp quyền. Mọi quyền lực tập trung vào tay tổng thống, lực lượng ICE khủng bố dân chúng, quân đội bị thanh trừng ngay lúc đang trong chiến tranh, tư pháp bị khống chế với sự đồng lõa của Tối cao Pháp viện, cũng như Quỹ Dự trữ Liên bang (FED) và Ủy ban Giao dịch Chứng khoán Hoa Kỳ (SEC). Truyền thông và đại học bị kiểm soát, tham nhũng lan tràn, tư bản cá mập quay lại. Dân tộc chủ nghĩa, kỳ thị và ưu tiên cho vũ lực được coi la chủ trương. Nước Mỹ chuyển sang phi tự do với tốc độ chưa từng thấy, đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử Hoa Kỳ.

Châu Âu thức tỉnh sau thời gian phụ thuộc

Trong khi đó dù bị Trump chỉ trích, bị Putin tấn công, đứng trước đe dọa suy thoái, Châu Âu đang thức tỉnh bất chấp những trở ngại. Le Point kể ra : Trí thông minh nhân tạo, quốc phòng, kỹ nghệ, không gian : sự trỗi dậy này sẽ đạt đến mức nào ?

Donald Trump dù gây náo động, đã phải từ bỏ tham vọng Greenland và 10 tháng qua phải chờ đợi được thông qua thỏa thuận thương mại với Châu Âu, còn tư pháp Mỹ lần lượt hủy các quyết định về thuế quan của ông. Vladimir Putin với đội quân khổng lồ tưởng rằng sẽ đớp gọn Ukraine nhưng đang sa lầy, Châu Âu nay đứng ra viện trợ cho Kiev thay cho Mỹ. Tập Cận Bình chôn vùi Châu Âu dưới nhiều tấn hàng sản xuất thừa, từ pin mặt trời đến xe điện, quần áo. Nhưng Châu Âu lâu nay vẫn để cửa mở, bắt đầu chỉnh đốn lại hệ thống thuế quan để chặn làn sóng hàng Trung Quốc.

Ba đế quốc, ba logic săn mồi. Đối mặt là Liên Hiệp Châu Âu (EU) : 27 nhà nước, 24 ngôn ngữ, từng đối đầu trong lịch sử, tính nhạy cảm dân tộc, quyền phủ quyết, các cuộc đàm phán ba bên kết thúc lúc ba giờ sáng với những tuyên bố mà chẳng ai hiểu được vào sáng hôm sau. Thế nhưng EU vẫn tiếp tục vận hành ! Châu Âu bị dồn vào chân tường, đang tỉnh ngủ và cố gắng bắt kịp về kinh tế và kỹ thuật số.

Quốc phòng – điều cấm kỵ lâu nay không còn nữa. Chương trình Safe (Security Action for Europe) với 150 tỉ euro tín dụng sẵn sàng để mua chung vũ khí, 19 quốc gia đã đăng ký. Bên cạnh đó là chương trình Edip (European Defence Industry Programme) cơ cấu lại cơ sở kỹ nghệ chung – một sự chuyển đối mô hình vac-xin đã giúp Châu Âu thoát khỏi Covid thành drone và hỏa tiễn. Jean-Dominique Giuliani, chủ tịch Fondation Schuman, còn cổ vũ cho một hiệp ước quốc phòng Châu Âu mới bao gồm cả Anh quốc, Na Uy và Ukraine.

Công nghệ, AI và tái phân bổ quyền lực

Chiến tranh Ukraine cho thấy ai kiểm soát bầu trời sẽ kiểm soát được trận đánh, và để giảm lệ thuộc Starlink, Châu Âu có Iris, thiên hà gồm 290 vệ tinh viễn thông ở quỹ đạo thấp và trung bình với ngân sách 10,6 tỉ euro. Ưu tiên cho xuất xứ Châu Âu nay được ghi trên giấy trắng mực đen. Các hiệp định thương mại quan trọng được ký kết : Mercosur, Ấn Độ, Indonesia, Mexico. Phải cám ơn Donald Trump vì các nước này đã quay sang Châu Âu : điều chỉnh thương mại bằng quy định pháp luật thay vì tương quan sức mạnh.

Ngày 12/06/2026, Hiệp ước về Di cư và Tị nạn chính thức có hiệu lực, kết thúc tám năm đàm phán, bế tắc và khủng hoảng chính trị nội bộ. Mười rào cản vô nghĩa trong thương mại nội khối sẽ bị hủy bỏ. Các nhà đầu tư có thể thành lập một công ty hoạt động trên toàn Châu Âu chỉ trong 48 giờ với tối thiểu 100 euro vốn, tránh được 27 quy định khác nhau hiện nay.

Hãy còn nhiều việc phải làm vì Châu Âu hiện còn lệ thuộc vào 80% cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của Mỹ (Amazon, Microsoft, Google), và mới nhất là việc Washington cấm Anthropic phân phối ngoài nước Mỹ hai mô hình tân tiến nhất là Fable 5 và Mythos 5. Rất nhiều nước đang bị thu hút bởi Liên Hiệp Châu Âu : Iceland, Armenia, Moldova, Ukraine, Montenegro, Albania. Nhiều người Châu Âu vẫn thờ ơ, không nhận ra mình may mắn như thế nào khi được sống trong một không gian tự do với nhiều phúc lợi xã hội.

Phải có một, thậm chí nhiều cú sốc Châu Âu mới chịu mở mắt. Chẳng hạn Đức làm giàu với năng lượng Nga giá rẻ, Trung Quốc mua nhiều máy công cụ, Hoa Kỳ bảo vệ an ninh. Nhưng Putin đã làm rạn vỡ mô hình này khi xâm lược Ukraine, Tập kết thúc với việc tuồn sang lượng lớn hàng được trợ giá, Trump làm NATO lung lay. Dù chậm chạp, quan liêu, Châu Âu là không gian hiếm hoi của lý trí tập thể.

Thụy My