Putin và đế chế an ninh không lối thoát, trong cơn hoang tưởng quyền lực

Theo L’Express, sau hơn 1.600 ngày chiến tranh, Vladimir Putin không những không tìm cách kết thúc cuộc xâm lăng Ukraine mà còn trao thêm quyền lực cho các cơ quan an ninh. Từ FSB đến FSO, giới siloviki đang kiểm soát ngày càng nhiều định chế của Nhà nước Nga, trong khi Kremlin siết chặt xã hội và chuẩn bị cho một cuộc đối đầu lâu dài với phương Tây.

Tổng thống Nga Vladimir Putin thăm nhà máy hàng không Irkutsk, một chi nhánh của Yakovlev ngày 24/07/2026. via Reuters - Vyacheslav Prokofyev

KGB "chưa bao giờ biến mất" !

L’Express tuần này dành hồ sơ cho nước Nga với "Hoang tưởng của Kremlin đã đạt đến đỉnh điểm". Tuần báo đặt vấn đề : Không có internet và xăng dầu, liệu người dân có mãi im lặng ? Còn hai tháng nữa đến bầu cử Quốc hội, quyền lực đang nằm trong tay cơ quan tình báo FSB và tổ chức này có thể sẽ còn cứng rắn hơn.

Tờ báo cho biết mỗi tuần một bản báo cáo dày cộp của cơ quan xã hội được đặt lên bàn của Vladimir Putin. Cơ quan này bí mật thăm dò tâm trạng của 5.000 người Nga với các nhân viên liên bang xuôi ngược trên cả nước, từ Rostov đến Vladivostok, từ việc thiếu xăng, lạm phát cho đến cắt internet. Nhờ đó Putin biết tất cả, và có thể bóp chết từ trong trứng những chỉ trích đối với "chiến dịch quân sự đặc biệt" đã kéo dài hơn 1.600 ngày mà chưa thấy lối ra.

Cuộc chiến bị che giấu nay ảnh hưởng đến cuộc sống thường nhật của người Nga. Ẩn nấp trong boong-ke, Putin không hề muốn hòa bình mà còn mạnh tay hơn, theo truyền thống xô-viết. Hồi đầu những năm 2000, các nhà ly khai từng cảnh báo về tân tổng thống xuất thân từ tình báo đang hứa hẹn lập lại trật tự ở Nga, nói rằng yêu chuộng dân chủ. Họ nhấn mạnh : "Các cựu KGB vẫn tồn tại". Họ có lý. Hai mươi lăm năm sau, KGB vẫn hiện diện, chia thành SVR phụ trách các hoạt động ở nước ngoài và FSB trong nước, nắm trong tay nhiều quyền lực hơn bao giờ hết.

Được Vladimir Putin bật đèn xanh, giới siloviki (an ninh) chiếm lĩnh các tổ chức nhà nước : có mặt ở Dinh tổng thống, Quốc hội, giữ các chức thống đốc và cả các bộ. Nhà chính trị học Tatiana Koasstouéva-Jean của Viện Quan hệ Quốc tế Pháp khẳng định, trong tất cả các định chế, nhân vật số 2 và 3 đều là tình báo hoặc cựu tình báo. Các phe phái đua nhau tranh thủ Sa hoàng mới để được giao phó nhiều lãnh vực, kèm theo đó là quyền hành và sự giàu có.

Một Nhà nước an ninh trị được dựng lên trong chiến tranh

Cuộc xâm lăng Ukraine đã đẩy nhanh tốc độ, khiến ảnh hưởng của giới siloviki lớn mạnh hơn vì trong chiến tranh an ninh được đặt lên trên tất cả. Thường thì Vladimir Putin giữ thăng bằng giữa hai nhóm an ninh và kỹ trị-tự do. Nhưng từ 2022, phe thứ hai bị mất ảnh hưởng. Hậu quả về mặt xã hội của các quyết định không còn được quan tâm. Chẳng hạn từ tháng 2, Nhà nước tuyên chiến với Telegram - ứng dụng phổ biến nhất của người Nga, và internet do FSB kiểm soát. Ekaterina Schulmann, nhà chính trị học Nga lưu vong tại Berlin cho biết, giờ đây cơ quan an ninh sở hữu những nhà tù riêng, và còn quản lý toàn bộ quy trình. Họ có thể đưa vào một hồ sơ, tiến hành điều tra, theo dõi những cá nhân, bắt người và tống vào trại giam mà thậm chí chẳng cần báo cho tư pháp. "Chúng tôi không biết FSB đang giam giữ bao nhiêu người".

Một tổ chức khác đang ngày càng trở thành quan trọng hơn : FSO. Về mặt chính thức là bảo vệ tổng thống và các yếu nhân, gần đây đa số tài sản tịch thu được từ các vụ tham nhũng lọt vào tay những người có liên hệ với ban lãnh đạo FSO. Có khoảng 25.000 nhân viên, FSO là một loại Nhà nước trong Nhà nước, nắm rõ những gì đang diễn ra tại Nga. Như vậy khó thể cho rằng Putin bị tách rời với thực tế, tuy tổng thống hầu hết thời gian sống trong boong-ke, nhất là ở Krasnodar, hạn chế tối đa di chuyển. Nhân viên hầu cận còn bị cấm dùng phương tiện giao thông công cộng, nhà riêng bị gắn camera theo dõi.

Tuy nhiên sự lạc quan quá trớn của Vladimir Putin gây lo ngại. Trong khi hàng trăm drone Ukraine tấn công các cơ sở kỹ nghệ, nhà máy lọc dầu, quân đội sa lầy, Putin hôm 11/05 vẫn khẳng định "chiến tranh sắp kết thúc". Khi trả lời phỏng vấn đầu tháng 6, ông nêu tên những ngôi làng đã được quân Nga "giải phóng", tuy hầu hết vẫn trong tay Ukraine – theo các nhà phân tích quân sự của cả hai bên.

Một số người cho rằng tổng thống Nga không dùng internet nên chỉ có nguồn thông tin là báo cáo tình báo đã loại đi những tin xấu. Nhưng bà Ekaterina Schulmann phản bác, nhiều nhân chứng cho biết Putin có gọi điện cho các binh sĩ ngoài mặt trận, để có được "pravda okopov", tức sự thật nơi chiến hào. Nếu một số thông tin không được chuyển giao là vì ông ta không quan tâm, hoặc cho rằng vượt cấp. Putin không phải là một ông già lẩm cẩm bị những người thân tín lũng đoạn, mà là một nhân viên KGB luôn nghi ngờ những nhân viên khác.

Putin đặt cược vào cuộc chiến đến cùng

Những tuyên bố của Putin nhằm trấn an dân chúng, vốn đã bắt đầu nghi ngờ về lối thoát của cuộc chiến, ngay cả tầng lớp trung thành nhất. Chẳng hạn nhà hoạt động thân Kremlin Ilya Remeslo, cho rằng chiến tranh "trong ngõ cụt", vào tháng 3 đăng một bài dài kêu gọi cách chức Vladimir Putin… đã bị tống vào nhà thương điên. Đại đa số giới tinh hoa thận trọng hơn, nhưng họ thực sự bất mãn. Nhà chính trị học Nga Andrei Pertsev phân tích, tuy chỉ âm thầm nhưng bất bình sẽ còn tăng lên, người ta thấy rằng Putin không muốn kết thúc chiến tranh và kinh tế ngày càng tồi tệ. Hiện nay họ giữ im lặng nhưng một khi cuộc chiến chấm dứt mọi người sẽ lên tiếng. Nhưng liệu có một ngày nào đó cuộc xâm lăng Ukraine sẽ kết thúc ?

Tin rằng thời gian đứng về phía mình, Putin không hề nhượng bộ. Theo quan điểm của ông ta, điều cốt yếu không phải là chiếm lãnh thổ của Ukraine mà Kiev phải đầu hàng và trở thành vệ tinh của Moskva. Putin chú trọng oanh tạc các thành phố và cơ sở hạ tầng năng lượng của Ukraine để làm suy sụp tinh thần kháng chiến, hơn là việc tiến quân. Tuy thất bại nặng nề nhưng Reuters dẫn những nguồn tin thân cận Kremlin cảnh báo Moskva sẽ leo thang trong những tháng tới. Ngày càng có nhiều tin đồn về một đợt động viên mới, có thể sau bầu cử Quốc hội. Putin cũng có thể gây áp lực lên Belarus để nước chư hầu này tham chiến.

Cũng không thể loại trừ giả thiết một cuộc tấn công đa diện đại quy mô nhắm vào một quốc gia Châu Âu, ít nhất là trong trung hạn. Kịch bản đen tối này có thể trở thành sự thật vào ngày mà một Putin già nua bị mất quyền lực, giới siloviki quyết định "trả thù phương Tây". Ekaterina Schulmann nhắc nhở, khi một chế độ độc tài - gồm nhiều thành phần và dựa vào nhiều nhóm lợi ích – cảm thấy bị đe dọa, sẽ tập trung vào an ninh. Đó cũng là trường hợp của Vệ binh Cách mạng ở Iran. FSB đang khống chế một đế quốc, và không sẵn sàng giao trả.

Rồng Trung Hoa học công nghệ từ gấu Nga

The Economist nêu ra nỗi lo Trung Quốc đang tiếp thu bí quyết quân sự quan trọng từ "gấu Nga". Bắc Kinh đang học cách cải tiến drone, tàu ngầm nguyên tử và hệ thống phòng không. Việc Trung Quốc hỗ trợ Nga trong chiến tranh Ukraine từ lâu đã gây bất bình ở các nước phương Tây. Tuy nhiên, gần đây, chính chiều ngược lại của hoạt động giao thương này mới đáng ngại. Trung Quốc dường như đang được huấn luyện, nhận thông tin tình báo và công nghệ quân sự tiên tiến từ Nga. Điều này có thể mang lại cho Bắc Kinh lợi thế trong một cuộc chiến tranh với Đài Loan trong tương lai.

Theo thông tin từ những người nắm rõ dữ liệu tình báo Châu Âu chia sẻ với tờ The Economist, kể từ năm 2024, binh sĩ Trung Quốc đã tham gia huấn luyện về tác chiến bằng drone và cận chiến trong đô thị, tại một khu phức hợp quân sự gần thành phố Volgograd ở tây nam nước Nga. Khu này thường xuyên được Tập đoàn quân số 8 của Nga - lực lượng nòng cốt tại miền đông Ukraine - sử dụng. Trung Quốc chưa tham gia cuộc chiến nào kể từ cuộc chiến tranh biên giới ngắn ngủi với Việt Nam vào năm 1979. Để chinh phục Đài Loan, họ cần có được những bài học và dữ liệu thực chiến mới nhất, nhằm bù đắp cho sự thiếu hụt kinh nghiệm tác chiến.

Hiện nay, Trung Quốc có thể tiếp cận một số công nghệ quân sự hàng đầu mà trước đây điện Kremlin không sẵn lòng chia sẻ. Các viên chức Mỹ và đồng minh tin rằng có thể gồm việc nâng cấp các hệ thống phòng không, chống hỏa tiễn của Trung Quốc, hỗ trợ chế tạo các loại tàu ngầm hạt nhân có khả năng tàng hình tốt hơn. Bắc Kinh coi những phương tiện này là yếu tố then chốt cho vấn đề Đài Loan. Ngày 06/07, Trung Quốc lần đầu tiên phóng thử hỏa tiễn đạn đạo liên lục địa có thể mang đầu đạn nguyên tử từ tàu ngầm, đồng thời tập trận hải quân chung với Nga.

Bắc Kinh đặc biệt quan tâm đến việc học hỏi kinh nghiệm của hải quân Nga (chủ yếu là những bài học đắt giá từ thất bại) trong việc đối phó với drone hải chiến của Ukraine tại Hắc Hải. Sự góp mặt của một trong những tàu ngầm chạy bằng diesel và điện hiện đại nhất của Nga - loại tàu cực kỳ im lặng khi vận hành - sẽ giúp Trung Quốc luyện tập kỹ năng săn tìm tàu ngầm. Ngay sau cuộc tập trận trên, hải quân hai nước đã tuần tra hàng hải chung lần thứ bảy tại Thái Bình Dương trong vòng sáu năm qua.

Trung Quốc thu hoạch được gì nơi chiến trường Ukraine ?

Chuyên gia Lyle Goldstein thuộc Đại học Brown nhận định : "Giờ đây, Trung Quốc có thể đề nghị Nga những điều mà Nga không thể yêu cầu ngược lại từ Trung Quốc". Bắc Kinh chú ý đến dữ liệu của Nga về các loại vũ khí của Mỹ và đồng minh, chẳng hạn như hệ thống pháo phản lực HIMARS mà Đài Loan cũng đang sử dụng. Nga cũng có thể cung cấp thông tin tình báo và các hình thức hỗ trợ khác tùy theo tình huống mà không cần trực tiếp tham chiến.

Ngoài ra, các hoạt động trên không hoặc trên biển của Nga tại những khu vực khác ở Châu Á có thể khiến Mỹ và các đồng minh phải phân tán nguồn lực, giảm bớt sự tập trung vào Đài Loan. Một mối lo ngại khác là hợp tác quân sự ngày càng tăng giữa Nga, Trung Quốc và Bắc Triều Tiên.  Bắc Kinh cố gắng giảm nhẹ tầm quan trọng của mối quan hệ quân sự với Nga nhằm xoa dịu những chỉ trích từ phương Tây. Theo The Economist, drone là một vấn đề đáng lo ngại. Trung Quốc nắm giữ lợi thế to lớn so với bất kỳ đối thủ nào nhờ vị thế là nhà sản xuất lớn nhất thế giới.

Mỹ và nhiều đồng minh Châu Âu tiếp cận dễ dàng các dữ liệu về drone cũng như các bài học chiến thuật từ chiến trường Ukraine. Một phần kiến thức chuyên môn đó cũng được chia sẻ với Đài Loan. Bắc Kinh cũng đang cập nhật các dữ liệu từ phía Nga thông qua những công ty Trung Quốc vốn là nhà cung cấp phần lớn các thiết bị này. Quân đội Trung Quốc ngày càng quan tâm đến việc sử dụng và gây nhiễu drone, cách thích ứng với một chiến trường ngày càng trở nên "trong suốt". Họ hiểu rõ tầm quan trọng của những kiến thức mà Nga tích lũy được.

Bắc Kinh, kẻ thắng cuộc thầm lặng của cuộc chiến

Tàu ngầm là một lĩnh vực hợp tác chặt chẽ khác. Một phần bí quyết công nghệ mà Trung Quốc cần đến có thể từ Nga, quốc gia sở hữu các loại tàu ngầm hiện đại với công nghệ vượt trội so với tàu ngầm Trung Quốc và tiếp cận trình độ của các nước như Mỹ, Anh và Pháp. Theo giáo sư Andrew Erickson ở Hoa Kỳ, Nga có thể vẫn chưa muốn chia sẻ bí mật về các tàu ngầm tấn công hạt nhân êm nhất của mình là lớp Yasen. Tuy nhiên Trung Quốc vẫn có thể đạt được phần nào bí quyết thông qua gián điệp. Đặc biệt, Nga đã tích lũy dữ liệu trong nhiều thập niên về đặc tính âm thanh của tàu ngầm Mỹ, giúp truy tìm dễ dàng hơn.

Nga cũng đang hỗ trợ Trung Quốc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hạt nhân. Cuộc điều tra chung gần đây của tờ Le Monde (Pháp), Der Spiegel (Đức) và trang tin Insider, dựa trên các tài liệu bị rò rỉ, cho thấyTrung Quốc và Nga đã thảo luận các kế hoạch vô hiệu hóa mạng lưới vệ tinh Starlink của Elon Musk. Nga cũng chia sẻ dữ liệu chiến trường để đổi lấy drone và công nghệ AI từ Trung Quốc.

Nếu cuộc chiến tại Ukraine kết thúc có thể làm giảm vị thế Trung Quốc đối với điện Kremlin, đặc biệt nếu các lệnh trừng phạt của phương Tây được nới lỏng. Dù vậy, một Putin ở thế yếu vẫn sẽ cần đến Bắc Kinh. Còn nếu Nga rơi vào hỗn loạn, các chuyên gia quân sự và công nghệ hàng đầu của nước này sẽ chuyển sang Trung Quốc. Dù sao Trung Quốc vẫn sẽ hưởng lợi, và có thể làm thay đổi cục diện chiến lược tại Châu Á trong nhiều thập niên tới.

Eo biển Hormuz, lá chắn tốt nhất của Iran

Về Trung Đông, trên Le Point, chuyên gia Michel Goya giải thích "Iran đã biến eo biển Hormuz thành lá chắn tốt nhất của mình như thế nào ?". Sợ bị sa lầy, tổng thống Hoa Kỳ chọn cách chấm dứt cuộc chiến. Nhưng ngay từ lúc ngưng bắn ngày 07/04, đã bắt đầu một cuộc chiến tranh mới khác hẳn khiến Donald Trump bị mắc kẹt trong cuộc xung đột mà ông muốn tránh.

Cuộc chiến mới hoàn toàn tập trung vào eo biển Hormuz, nơi mà các nhà lãnh đạo Iran đã khám phá ra mãnh lực của nó : tất nhiên là sức mạnh kinh tế với tiềm năng thu nhập khổng lồ, nhưng trên hết, còn là sức mạnh chính trị, với khả năng làm gián đoạn nền kinh tế khu vực và toàn cầu, giống như một vụ bắt con tin. Xét về khía cạnh này, việc kiểm soát eo biển đang chứng tỏ hiệu quả hơn nhiều trong việc đe dọa thế giới bằng vũ khí nguyên tử. Thậm chí còn tạo ra lá chắn để Iran phát triển tất cả các công cụ quyền lực khác kể cả chương trình hạt nhân, mà không bị trừng phạt. Người Mỹ đã đánh giá thấp quyết tâm của Iran trong việc kiểm soát eo biển.

Phương pháp của Washington hiện nay là làm áp lực, nhưng việc tái phong tỏa các cảng Iran khá muộn màng. Khác hẳn với thời kỳ 700 vụ oanh kích mỗi ngày hồi cuối tháng 2, giờ đây chỉ vài chục vụ. Bất lợi thứ nhất là để cho Iran có thể trả đũa, thứ nhì là khó thành công. Bài viết nhắc lại chiến dịch Rolling Thunder (Sấm Rền) đánh vào Bắc Việt năm 1965, sau ba năm oanh tạc chính quyền Hà Nội vẫn không nhượng bộ. Thế nên khó thể hình dung Tehran chịu thua sau khi đã chịu đựng 28.000 vụ oanh tạc trong tháng 3. Nếu Iran không bị thu hút bởi số tiền tái thiết 300 tỉ đô la và việc phong tỏa không thành công, không có cách nào khác là chấp nhận việc Tehran khống chế eo biển Hormuz, hoặc dùng vũ lực một cách khác.

Có thể quay lại với một chiến dịch oanh tạc quy mô, từ Rolling Thunder" của Lyndon Johnson đến chiến dịch Linebacker (Điện Biên Phủ trên không) của Richard Nixon năm 1972, để hạ gục thực sự chế độ Tehran, nhưng Donald Trump phải kiên nhẫn. Nhất là có thể mạo hiểm tấn công vào eo biển Hormuz, chiếm các đảo quan trọng, hủy diệt tất cả những căn cứ của Iran trong khu vực, cho các chiến hạm xông vào. Tuy nhiên ông Trump từ chối cả hai khả năng này nhất là kịch bản thứ hai. Trong bài "Donald Trump và bóng ma chiến tranh liên miên", L’Express cho rằng trước mắt ông Trump là người thất bại khi uy tín xuống thấp như Joe Biden sau cuộc rút quân vội vã khỏi Afghanistan năm 2021.

AI : Từ giấc mơ công nghệ đến nỗi lo mất kiểm soát

Hồ sơ của Le Nouvel Obs nói về "Mặt trận chống AI" : Sau cơn mê hoặc ban đầu, đã đến lúc nghi ngại. Phong trào phản đối trí thông minh nhân tạo (AI) đang ngày càng lớn mạnh ở Pháp và Hoa Kỳ, bày tỏ sự lo sợ nay đang được công chúng chia sẻ, về một thế giới mà cuộc cách mạng công nghệ mới có thể nắm quyền kiểm soát. Trong vòng chưa đầy bốn năm, từ khi công ty Mỹ OpenAI "tặng" cho thế giới robot đối thoại đầu tiên ChatGPT - mà không hỏi ý kiến, trí thông minh nhân tạo tạo sinh đã xâm nhập vào công việc, quan hệ gia đình, cuộc sống riêng tư… và đối với một số người, thậm chí cả trong giấc mơ.

Tuần báo thiên tả lưu ý, không một công nghệ nào trong lịch sử lại được ứng dụng nhanh chóng đến như vậy. Theo một thăm dò của Ifop, gần 2/3 người Pháp cho biết đang sử dụng AI tạo sinh, chỉ trong ba năm rưỡi qua. Để so sánh, phải cần đến một phần tư thế kỷ để đạt đến tỉ lệ tương tự về trang bị máy tính cá nhân. Tuy nhiên cứ hai người Pháp thì có một không tin cậy công cụ này, về độ tin cậy của thông tin hoặc về nguồn tin.

Tại Hoa Kỳ, Canada, Pháp bắt đầu nổi lên phong trào chống AI. Các nhà hoạt động mới xuất hiện với nhiều hình thức như tuyệt thực, tẩy chay, thậm chí ném bom xăng. Những tập thể tố cáo các trung tâm dữ liệu ngốn mất đất đai, năng lượng, nguồn nước ở địa phương. Một số phụ huynh kiện ra tòa việc con em bị "chatbot" hay mạng xã hội trang bị AI đẩy đến ngưỡng tự sát. Theo Le Nouvel Obs, không nên coi đây là phản ứng thái quá trước công nghệ, như trước đây chống các ăng-ten điện thoại hay 5G. Phía sau làn sóng phản đối là nỗi lo về một thế giới mà trí thông minh nhân tạo được các tập đoàn công nghệ Mỹ và Trung Quốc định hình, kiểm soát cuộc sống chúng ta. Và không để cho con người kịp giáo dục AI theo những giá trị của mình, đặt ra những cấm đoán, khiến AI phục vụ cho nhân loại và chủ quyền… tóm lại, để điều chỉnh trí thông minh nhân tạo.

Trong miền Viễn Tây AI, chỉ có Châu Âu cố gắng điều tiết, mọi sự diễn biến quá nhanh. Nhanh đến nỗi những tiếng nói chừng mực kêu gọi tạm dừng đều không còn được lắng nghe. Nhanh đến nỗi chính những người tạo ra các công nghệ này giờ đây lại cảnh báo chúng ta về nguy cơ mất kiểm soát - thật trớ trêu ! Cuộc cách mạng này cùng với hiện tượng biến đổi khí hậu đặt toàn thể nhân loại đối mặt trước trách nhiệm, buộc phải cùng nghĩ cách chỉnh đốn trên toàn cầu. Các ứng cử viên tổng thống Pháp cần phải suy nghĩ nghiêm chỉnh về vấn đề này. Mai đây, chính các chính khách chứ không phải Sam Altman, ông chủ OpenAI, phải trả lời trước công chúng.

Thụy My