Quân đội Trung Quốc trong cơn bão thanh trừng của Tập Cận Bình

Từ Bắc Kinh đến Tehran, từ Kurdistan đến Ukraine, các tuần báo quốc tế phác họa một thế giới đầy rạn nứt : những cuộc thanh trừng ở thượng tầng quyền lực, các vụ đàn áp đẫm máu bị che giấu, những đồng minh bị bỏ rơi và sự trỗi dậy của chiến tranh công nghệ cao. Bên cạnh đó là hồ sơ về tác động của mạng xã hội và việc sử dụng điện thoại di động.

Tướng Trương Hựu Hiệp (Zhang Youxia), bắt tay với cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan trước cuộc gặp ở Bắc Kinh, ngày 29/08/2024. (Ảnh AP/Ng Han Guan, Pool) AP - Ng Han Guan

Vụ Trương Hựu Hiệp, trận động đất trong lòng quân đội Trung Quốc

Le Monde cuối tuần nói về "Sự bí ẩn và cú sốc từ vụ thanh trừng các tướng lãnh cao cấp nhất của Tập Cận Bình". Việc bắt giữ Trương Hựu Hiệp (Zhang Youxia), phó chủ tịch Quân ủy Trung ương hôm 24/01 đặt ra nhiều câu hỏi sau 13 năm "thanh lọc" quân đội.

Các nhà phân tích quân sự quốc tế đều hoang mang. Chỉ trong ba năm, quân đội lớn thứ nhì thế giới, đứng đầu về số quân và tàu chiến, đã mất đi hầu như tất cả các tướng lãnh cao cấp nhất. Bảy ủy viên Quân ủy Trung ương nay chỉ còn lại hai, là chủ tịch Tập Cận Bình và Trương Thăng Dân (Zhang Shengmin), ủy viên phụ trách kỷ luật. Người Trung Quốc đã quá quen với các vụ thanh trừng : năm 2025 có 983.000 viên chức bị xử phạt. Nhưng lần này vụ Trương Hựu Hiệp là một trận động đất.

Ông Trương giữ chức vụ cao nhất trong quân đội, là tổng tham mưu trưởng kiêm bộ trưởng quốc phòng. Trước đó vào tháng 10/2025 tám tướng lãnh cao cấp đã bị bắt. Dennis Wilder, giáo sư đại học Georgetown ở Washington DC, trước đây là nhà phân tích về Trung Quốc của CIA, nhận xét "Đây là diễn biến đáng kinh ngạc nhất trong chính trường Trung Quốc kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền".

Kể từ 2012, hai cựu ủy viên Quân ủy Trung ương, một ông trùm an ninh, nhiều bộ trưởng và rất nhiều quan chức khác đã bị trận bão chống tham nhũng cuốn đi. Nhưng ông Trương, 75 tuổi còn là người thân tín của Tập Cận Bình, cùng là thái tử đỏ, hai người cha là bạn với nhau, nhất là Trương Hựu Hiệp là một trong những tướng lãnh hiếm hoi có kinh nghiệm chiến đấu với Việt Nam năm 1979 và 1984.

Từ cố vấn đáng tin cậy đến kẻ bị kết tội

Drew Thompson, cựu viên chức Lầu Năm Góc phụ trách quan hệ với Trung Quốc, kể lại đã từng tiếp ông Trương năm 2012 khi phái đoàn Trung Quốc đến thăm một căn cứ quân sự Mỹ. Ông nhận xét Trương Hựu Hiệp là một người có năng lực, được tôn trọng và có vẻ cởi mở hơn những người khác. Thompson tin rằng ông Trương có vị trí tốt nhất để đưa ra lời khuyên khách quan cho Tập Cận Bình về năng lực của quân đội, kể cả những điểm yếu, nhất là cái giá nhân mạng cho chiến tranh.

Bài xã luận của nhật báo Quân Giải Phóng hôm 25/01 cáo buộc nặng nề Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập (Liu Zhenli) đã "coi thường và chà đạp nghiêm trọng hệ thống quy định trách nhiệm tối hậu thuộc về chủ tịch Ủy ban", tức là Tập Cận Bình, ngụ ý thách thức trực tiếp quyền lực của người đứng đầu nhà nước.

Cho đến năm 2017, tướng Trương đứng đầu bộ phận phát triển trang thiết bị, một cơ quan đặc biệt dễ tham nhũng. Liệu ông ta có liên quan đến, việc mua quan bán chức - một thông lệ lâu đời đã làm Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc rơi đài năm 2023 ? Theo Wall Street Journal, có thể Trương Hựu Hiệp đã chuyển giao thông tin kỹ thuật về khả năng răn đe hạt nhân của Trung Quốc cho người Mỹ, nhưng loại cáo buộc này thường được sử dụng để làm mất uy tín của người đã bị bắt giữ.

Tham nhũng, phe phái hay bất đồng về chiến tranh Đài Loan ?

Một khả năng khác, do nhà nghiên cứu Đài Loan Tristan Tang, Viện Pacific Forum đưa ra, là bất đồng về tốc độ chuẩn bị cho chiến dịch tấn công Đài Loan. Ông Trương Hựu Hiệp có thể muốn giải quyết những điểm yếu cơ bản của quân đội trước bất kỳ sự can thiệp nào, trong khi ban lãnh đạo muốn tiến hành vào năm 2027. Những người khác lại cho là có thể ông Trương đã hình thành phe nhóm riêng.

Trên thực tế, không ai có được câu trả lời. Su Tzu Yun, Viện nghiên cứu quốc phòng an ninh ở Đài Bắc ghi nhận, hoặc tham nhũng đã ăn sâu, hoặc rạn nứt nghiêm trọng giữa quyền lực dân sự và quân sự. Nhưng việc thanh trừng các tướng lãnh cao cấp mang lại những hậu quả đáng kể. Ít nhất 60 sĩ quan cấp cao và quan chức trong ngành công nghiệp quốc phòng đã bị điều tra kể từ năm 2023. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), doanh số bán hàng của 8 nhà sản xuất vũ khí lớn nhất Trung Quốc đã giảm 10% trong năm 2024, và của Norinco, nhà sản xuất vũ khí bộ binh hàng đầu của Trung Quốc, đã giảm đến 31%. Một loạt các cáo buộc tham nhũng trong việc bán thiết bị quân sự đã dẫn đến việc hoãn hoặc hủy bỏ các hợp đồng lớn trong năm 2024.

Tập Cận Bình đã chứng minh rằng tình hình nội bộ đảng được coi trọng hơn hình ảnh Trung Quốc đối với thế giới, như vụ Mạnh Hoành Vĩ, chủ tịch Interpol. Giới quan sát đang tự hỏi khoảng trống này sẽ được lấp đầy như thế nào. Và hậu quả ra sao liên quan đến Đài Loan ? Một giả thiết cho rằng như vậy quân đội Trung Quốc chưa sẵn sàng cho cuộc xâm lăng ; nhưng theo một giả thiết khác, các nhân vật giàu kinh nghiệm có thể bị thay thế bằng những người trung thành ít có khả năng can gián ông Tập.

Thanh trừng ở Trung Quốc là dấu hiệu đáng lo

The Economist cho rằng "Thế giới nên lo lắng về cuộc thanh trừng của Tập Cận Bình". Tuần báo nhắc lại lời của một phát ngôn viên Trung Quốc hồi tháng 12 rằng, "Trong một thế giới bất ổn, Trung Quốc là vững chắc nhất". Trong bối cảnh chiến tranh ở Châu Âu, náo động ở Trung Đông và Hoa Kỳ tái lập trật tự địa chính trị, một số người phương Tây có thể đồng ý với nhận định này. Chuyến thăm Bắc Kinh của thủ tướng Anh Keir Starmer là một trong số những nỗ lực để tìm kiếm sự ổn định.

Tuy nhiên những ngày gần đây tình hình chính trị Trung Quốc cho thấy không hề yên ổn. Việc bắt hai tướng Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập là điều chưa từng thấy kể từ khi Lâm Bưu (Lin Biao), người kế vị được Mao Trạch Đông chỉ định, bị tử thương trong một tai nạn máy bay năm 1971, sau khi được cho là mưu toan đảo chánh. Đứng trên luật pháp và không có bất kỳ sự giám sát nào từ báo chí tự do, Đảng phải dựa vào lực lượng an ninh nội bộ của mình. Vào tháng 10, khi các quan chức cấp cao họp tại Bắc Kinh, 37 trong số 205 ủy viên trung ương đã biến mất, được cho là đang bị điều tra.

Nếu khả năng chiến đấu của quân đội Trung Quốc sa sút, có thể kết luận rằng phương Tây nên ăn mừng. Hải quân Trung Quốc hiện quy mô hơn Hải quân Mỹ. Lầu Năm Góc ước tính Bắc Kinh sẽ đóng thêm sáu hàng không mẫu hạm nữa vào năm 2035, nâng tổng số lên 9 chiếc so với 11 của Mỹ. Kho vũ khí nguyên tử của Trung Quốc dự kiến sẽ có ít nhất 1.000 đầu đạn vào năm 2030, đặt trên hỏa tiễn, tàu ngầm và phi cơ - ít hơn Mỹ và Nga, nhưng gấp đôi so với kho dự trữ năm 2023.

Trên thực tế, hậu quả của cuộc thanh trừng phức tạp hơn. Đó là sự suy yếu của đội ngũ cố vấn cho ông Tập nếu xảy ra chiến tranh, đặc biệt là với Đài Loan. Vùng biển xung quanh Trung Quốc đầy căng thẳng vì Bắc Kinh yêu sách chủ quyền ở Biển Hoa Đông và Biển Đông. Eo biển Đài Loan là điểm nóng thường trực. Phương Tây cáo buộc lực lượng Trung Quốc cố tình khiêu khích các lực lượng tuần tra. Nếu xảy ra sự cố, cần có những chỉ huy quân sự bình tĩnh để ngăn chặn leo thang. Họ sẽ tìm đến ai ? Một trong những người đó là tướng Trương Hựu Hiệp. Hãy hình dung ông Tập bổ nhiệm những kẻ xu nịnh để lấp đầy những vị trí trống. Hướng tới đại hội đảng, Tập Cận Bình coi trọng sự phục tùng, và điều này khiến người ta khó thể an tâm.

Iran : Biển máu bị che giấu và hy vọng mong manh vào Washington 

Nhìn sang Trung Đông, báo chí đều có những bài viết về vụ thảm sát người biểu tình Iran, với những lời chứng rất cụ thể của những người sống sót. Le Nouvel Obs cho biết "Iran : Người biểu tình rơi rụng như những cánh hoa tàn". Một nhà văn Iran ẩn danh thuật lại cụ thể những trường hợp người biểu tình trẻ tuổi bị chế độ thẳng tay sát hại. L’Express tố cáo "Biển máu ở Iran mà chế độ muốn che giấu" : Một nhà báo Iran ẩn danh cho biết lực lượng an ninh được lệnh nhanh chóng đem chôn các nạn nhân dù chưa được nhận diện, huy động đơn vị cứu hỏa dùng vòi rồng rửa sạch những vũng máu trên đường phố…

Libération cuối tuần dành hẳn hồ sơ với bốn trang báo khổ lớn với các bài phóng sự tả lại cụ thể hai đêm kinh hoàng 08 và 09/01, tâm trạng chờ đợi quốc tế giúp đỡ. Le Figaro cuối tuần cho biết "Cuộc sống của người Iran ngưng đọng lại trong khi chờ Hoa Kỳ can thiệp". Đó là hy vọng cuối cùng của họ - các nhà tù chật kín người, an ninh gõ cửa từng nhà để bắt những người đã tham gia phong trào phản kháng, chính quyền truy lùng các bác sĩ, y tá đã cứu chữa những người biểu tình bị thương.

Sức mạnh răn đe của Hoa Kỳ

Bên cạnh đó, Le Figaro cuối tuần cũng phân tích "Những phương án hạn chế của sức mạnh quân sự Mỹ". Để răn đe Tehran, Donald Trump đã ra lệnh điều một "hạm đội" đến vịnh Persic. Hàng không mẫu hạm USS Abraham Lincoln có ba khu trục hạm và một tàu ngầm hộ tống, có thể chở theo đến 90 phi cơ trong đó có những chiếc F-35 Lightning II, F/A-18 Super Hornet, phi cơ thám sát. Các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực được tăng cường chiến đấu cơ tàng hình F-35, đạn dược, phi công ; tóm lại là tất cả những gì cần thiết cho một chiến dịch dài hơi. Cũng phải kể thêm các drone tác chiến, hỏa tiễn hành trình Tomahawk có tầm bắn hàng ngàn kilomet.

Nhờ tình báo và vệ tinh, Hoa Kỳ dễ dàng định vị các mục tiêu trên lãnh thổ Iran, và oanh kích tự do. Từ sau "cuộc chiến 12 ngày", hệ thống phòng không Iran chủ yếu là S300 hay S400 chẳng còn lại bao nhiêu. Nếu Mỹ tấn công, sẽ bắt đầu bằng việc vô hiệu hóa các hệ thống cuối cùng và bệ phóng hỏa tiễn để khống chế bầu trời. Các chuyên gia cho rằng chỉ sau vài ngày, các drone của Mỹ đã có thể hiện diện thường trực. Chiến dịch không kích có thể đi kèm việc tiêu diệt các nhà lãnh đạo. Tuy nhiên tổng thống Donald Trump không muốn triển khai bộ binh, một sĩ quan Pháp nhận xét người Mỹ mới ở giai đoạn chuẩn bị.

Dân Iran mong đợi "Bác Trump" giải phóng

Trong bài xã luận "Trump đối đầu các bạo chúa", Le Figaro số cuối tuần nhận định, người dân Iran đang chờ đợi Donald Trump ra tay cứu giúp. Bị hành hạ suốt năm thập niên, bị tàn sát với quy mô chưa từng thấy trong tháng vừa rồi, họ đã mất đi hy vọng lật đổ chế độ sát nhân của các giáo sĩ Hồi giáo bằng tay không. Chỉ có "Bác Trump", một biệt danh trìu mến bằng tiếng Ba Tư, mới có thể đảo ngược cán cân quyền lực.

Trump đã hứa giúp đỡ họ, khuyến khích họ chống lại chế độ và triển khai một lực lượng quân sự đáng kể ở khu vực lân cận Iran. Liệu ông sẽ chuyển sang hành động ? Sẽ là điều chưa từng có tiền lệ, đi ngược với cam kết trước cử tri, nếu tổng thống thứ 47 của Hoa Kỳ điều quân đến giải cứu một dân tộc ngoại quốc sống cách xa 10.000 km. Ông không hề giấu giếm mục đích thuyết phục các nhà lãnh đạo Iran đàm phán "một thỏa thuận công bằng và bình đẳng, không có vũ khí nguyên tử".

Sử dụng lại chiến lược ở Venezuela với Iran có những rủi ro lớn hơn nhiều. Bốn yêu sách của Washington - giao nộp số lượng uranium đã làm giàu, ngưng vĩnh viễn các máy ly tâm, giới hạn kho hỏa tiễn đạn đạo, bỏ rơi các lực lượng tay sai ở Lebanon Gaza, Iraq, Yemen... chẳng khác nào đòi hỏi các giáo sĩ Hồi giáo đầu hàng vô điều kiện. Các nhà lãnh đạo Iran nói rằng sẵn sàng đàm phán, nhưng nếu chỉ đe dọa khó thể làm Tehran nhượng bộ. Vấn đề là Donald Trump đã dấn thân quá sâu vào cuộc đối đầu.

Iran : Dấn tới hay thối lui ?

Nếu lùi bước ở giai đoạn này sẽ làm tổn hại đến uy tín quốc tế, lặp lại tiền lệ tai tiếng "lằn ranh đỏ" của Barack Obama ở Syria năm 2013. Ngược lại nếu ra tay, Trump phải xác định một mục tiêu khả thi cho cuộc chiến. Hủy diệt chương trình nguyên tử Iran ? Đã từng được thử nghiệm cùng với Israel vào tháng 6 năm ngoái. Làm giảm kho vũ khí hỏa tiễn đạn đạo ? Chắc chắn chỉ là tạm thời. Việc Iran từ bỏ các đồng minh chỉ là ảo tưởng.

Còn lại là điều mà người dân nổi dậy đang kêu gọi : giúp họ lật đổ các bạo chúa bằng cách tấn công vào những trung tâm quyền lực của chúng. Trump đang đứng trước một lựa chọn khó khăn : Dấn tới hay thối lui. Le Nouvel Obs cho rằng ngõ cụt này cho thấy hạn chế của ngoại giao kiểu Trump trước một cuộc nổi dậy : phe bên kia từ chối thương lượng, và cái giá là hàng ngàn mạng người. Một Iran tang tóc vẫn đang chờ đợi.

Người Kurdistan và sự im lặng đáng xấu hổ của phương Tây

Cũng tại Trung Đông, Le Point dành trang bìa cho "Kurdistan : Sự phản bội của phương Tây". Bài xã luận của tuần báo nói về "Sự bất hạnh của người Kurdistan và sự phi đạo đức của các nước" đối với một dân tộc đã dũng cảm chiến đấu, góp phần đáng kể vào việc tiêu diệt tổ chức Nhà nước Hồi giáo. Nay họ bị bỏ mặc trước tất cả những kẻ thù, như tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan và con rối Ahmed al-Sharaa. Đây không chỉ là sai lầm địa chính trị mà còn là sai trái nặng nề về đạo đức. Một lần nữa phe dân chủ cho thấy không giữ lời hứa với kẻ yếu, chỉ tôn trọng kẻ mạnh.

Erdogan sau khi tấn công thiểu số Alawites, người Công giáo, người Druze, nay ông ta chính thức muốn tiêu diệt người Kurdistan đang bị dồn vào những cứ địa cuối cùng ở Syria. Những "kẻ ngốc hữu dụng" không hiểu rằng đó là đánh vào một Hồi giáo thế tục, bình đẳng, nữ quyền, thiên tả. Chưa kể mối đe dọa lực lượng Syria bắt đầu tiếp quản các trại tù giam quân thánh chiến mà người Kurdistan lâu nay canh giữ, có lẽ để trả tự do. Nếu quân khủng bố Hồi giáo lại tấn công nước Pháp trong những tháng tới, thì phải hiểu vì sao.

Ở Cận Đông, ba dân tộc độc thần luôn bị kẻ thù đe dọa diệt trừ : người Israel Do Thái giáo, người Armenia Công giáo và người Kurdistan Hồi giáo ở Syria. Sai lầm lớn nhất của họ là sinh sống lâu đời trên mảnh đất của tổ tiên trước khi bị người Ả rập giành lấy vào thế kỷ thứ 7 và thứ 15. Cho đến khi báo lên khuôn, Liên Hiệp Quốc dưới ảnh hưởng Hồi giáo vẫn không lên án chiến dịch của Thổ Nhĩ Kỳ và Syria đánh vào người Kurdistan.

Ukraine, cuộc chiến tranh robot đầu tiên trên thế giới

Phóng sự của L'Express cho biết "Tại Ukraine, cuộc chiến tranh robot đã bắt đầu". Nhiều robot mặt đất đã được quân đội đưa vào sử dụng, đa số để tải thương, tiết kiệm được nhiều sinh mạng. Tháng 11/2025, một robot tên "Maul" đã vượt qua được những bãi mìn và drone Nga để giải cứu một quân nhân Ukraine bị thương, kẹt trong vòng vây đã một tháng. Công ty Ukraine Lidform đã cung cấp 15.000 robot cho quân đội trong năm 2025, và năm nay hy vọng tăng lên 20.000 robot.

Nhưng không chỉ có hậu cần, tải thương, gỡ mìn, các phiên bản robot mới còn có thể được trang bị súng máy, lựu đạn, định được mục tiêu nhờ AI. Tháng 12/2025, lần đầu tiên trong lịch sử một robot Ukraine tiêu diệt được một xe thiết giáp Nga ở Donetsk. Ở Kharkiv, lữ đoàn tấn công số 3 của Ukraine loan báo một robot đã giữ vững được vị trí trước các đợt tấn công của quân Nga trong 45 ngày, không một người lính nào hy sinh.

Thụy My