Donald Trump, tổng thống Mỹ hiếm hoi thành công ở Trung Đông

The Economist nhận định sự đột phá ở Gaza có thể mở ra một hướng mới cho hòa bình. Nhiều tổng thống Mỹ đã thất bại khi tìm kiếm lối ra cho cuộc xung đột gay gắt giữa Israel và Palestine từ nhiều thập niên. Nay sau hai năm chiến tranh đẫm máu, Donald Trump nằm trong số hiếm hoi những người thành công. Một cơ hội dù mong manh nhưng có thực, cho một khởi đầu mới.

Một phụ nữ cầm cờ Mỹ và tấm bảng có hình tổng thống Donald Trump giữa đám đông tập họp tại "Quảng trường con tin" ở Tel Aviv ngày 11/10/2025, sau khi thỏa thuận ngưng bắn giữa Israel và Hamas có hiệu lực. Reuters - Hannah McKay

Le Point tuần này đăng ảnh ông Emmanuel Macron trên trang bìa với lời kêu gọi "Thưa tổng thống, hãy ngẩng cao đầu ra đi". Tuần báo giải thích vì sao một cuộc bầu cử tổng thống trước hạn vào năm 2026 sẽ kết thúc được khủng hoảng. Trên trang bìa L'Express là hình vẽ ông Macron trong một chiếc hố chỉ trồi lên nửa khuôn mặt, với dòng tít "Một cuộc tháo chạy của Pháp". Le Nouvel Obs dành trang nhất cho Charlie Dalin, người chiến thắng cuộc đua Vendée Globe dù đang mang trọng bệnh, nói về "Cuộc sống với bệnh ung thư".

Về thời sự quốc tế, Courrier International đặt câu hỏi "Phải trả đũa Putin hay không ?". Làm thế nào đáp trả việc drone và phi cơ Nga thường xuyên xâm nhập không phận NATO ? The Economist dùng hình ảnh một tia sáng xuyên qua hang động để tượng trưng cho "Một sự khởi đầu mới nơi Trung Đông".

Hậu trường thỏa thuận Gaza : Hoa Kỳ gây sức ép mạnh chưa từng thấy

Courrier Internationale tiết lộ "Thỏa thuận Gaza : Cỗ ‘máy ủi’ Mỹ đã buộc ông Netanyahu phải đầu hàng như thế nào". Từ vụ oanh kích vào Doha hôm 09/09 đến khi nội các Israel thông qua thỏa thuận ngưng bắn ngày 09/10, là cả một sự thay đổi rất lớn. Sự tham gia của hai đặc sứ Mỹ Jared Kushner và Steve Witkoff vào cuộc họp nội các Israel tối 09/10, với kết quả là giai đoạn đầu của kế hoạch Trump được thông qua, cho thấy mức độ can thiệp của Washington, với áp lực mạnh như thế nào.

Nhà báo Israel Amos Harel nhận định, nhờ tổng thống Donald Trump trực tiếp nhúng tay vào, thủ tướng Benjamin Netanyahu mới chịu "đầu hàng". Sau nhiều ngày nói rằng lực lượng Israel có thể tiến đánh trở lại sau khi thả con tin, rốt cuộc ngoại trưởng Gideon Saar khẳng định "ủng hộ kế hoạch Trump", và mục tiêu của Israel là "mở rộng vòng hòa bình", hàm ý thỏa thuận Abraham như ông Trump mong muốn.

Về phía các nước làm trung gian là Ai Cập và Qatar, có thể thêm Thổ Nhĩ Kỳ, cũng không thoát khỏi "chiếc xe hủ lô" Mỹ. Đến phiên họ phải gây sức ép lên Hamas. Các nước này đã cam kết thuyết phục Hamas phải "giao nộp vũ khí và rút khỏi việc quản trị Gaza". Theo kênh Al-Jazeera, chắc chắn vụ oanh tạc của Israel nhắm vào các nhà thương lượng của Hamas ở Doha là một "bước ngoặt" làm thay đrổi quan điểm của Washington. The Guardian nói thêm, những biện minh của Netanyahu không làm nguôi được cơn giận của tổng thống Mỹ. Lợi dụng dịp này, quốc vương Qatar thúc giục Trump buộc Netanyahou chấm dứt chiến tranh.

Một "bước ngoặt" khác là cuộc hội nghị ở New York bên lề Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, do Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất tổ chức với sự hiện diện của nhiều quốc gia Ả rập và Hồi giáo. Ông Trump trình bày kế hoạch 20 điểm, và từ bỏ dự định biến Gaza thành "Riviera Trung Đông". Tổng thống Mỹ nhận ra cơ hội thực sự để giải quyết xung đột, với viễn cảnh giải Nobel hòa bình. Bên cạnh áp lực Hoa Kỳ và bối cảnh địa chính trị, còn có nhiều yếu tố nội bộ khác nơi Israel : bị quốc tế cô lập, quân đội đã mệt mỏi. Nhà phân tích Nancy Okail của Al-Jazeera cho rằng sức ép liên tục của Mỹ là phương cách duy nhất để chiến tranh kết thúc thực sự.

Donald Trump, tổng thống Mỹ hiếm hoi thành công ở Trung Đông

The Economist nhận định sự đột phá ở Gaza có thể mở ra một hướng mới cho hòa bình. Nhiều tổng thống Mỹ đã thất bại khi tìm kiếm lối ra cho cuộc xung đột gay gắt giữa Israel và Palestine. Nay sau hai năm chiến tranh đẫm máu, Donald Trump nằm trong số hiếm hoi những người thành công.

Thỏa thuận nguyên tắc giữa Israel và Hamas nhằm chấm dứt tấn công và trả tự do cho các con tin. Tuy lối thoát rất hẹp, nhưng đó là cơ hội tốt nhất để thiết lập hòa bình kể từ sau các hiệp ước Oslo năm 1993 và​ 1995. Khác hẳn với ở Oslo với các cuộc đàm phán bất tận và trừu tượng, đây là một bước ngoặt với đề nghị cụ thể. Gaza phải được quản trị và tái thiết, tống khứ bọn khủng bố lâu nay làm mưa làm gió. Thỏa thuận lần này là chiến thắng của phong cách ngoại giao "có qua có lại" và đe nẹt của ông Trump. Tại Israel và phần còn lại của Gaza, niềm hân hoan bao trùm.

Tất nhiên, những trở ngại cho tiến trình tiếp theo là rất lớn. Các nhà đàm phán của cả hai bên vẫn phải giải quyết những bất đồng, chẳng hạn việc giải trừ vũ khí của Hamas. Họ có thể ký kết, rồi sau đó lại âm mưu phá hoại tiến trình. Khoảng 78% các tòa nhà ở Gaza đã bị hư hại, cơ sở kỹ nghệ còn rất ít, việc tái thiết có thể bị đình trệ. Quan trọng nhất, người dân Israel và Palestine bình thường đã mất niềm tin vào khả năng sống chung hòa bình.

Vùng đất xung đột nhiều thập niên thực sự bước vào giai đoạn mới

Ba mươi năm sau hiệp định Oslo, và với nỗi đau sau thảm họa ngày 07/10, hầu hết người Do Thái ở Israel coi Palestine là một vùng đất thất bại với nạn tham nhũng, khủng bố và sự thù ghét người Do Thái. Năm 2012, 61% người Israel ủng hộ chủ trương hai Nhà nước. Giờ đây, có lẽ chỉ còn một phần tư, và nhiều người tỏ ra thờ ơ trước thiệt hại nhân mạng của Palestine. Về phía người Palestine coi Israel là một Nhà nước côn đồ, chiếm đóng đất đai, bạo lực. Có đến 50% người Palestine ủng hộ các vụ khủng bố ngày 07/10, 87% phủ nhận Hamas đã phạm tội ác và 41% ủng hộ kháng chiến vũ trang.

Tuy nhiên, vẫn còn cơ sở để hy vọng. Chiến tranh kết thúc có thể dẫn đến sự thay đổi lãnh đạo ở cả hai bên. Tàn quân của Hamas có cơ phải từ bỏ vai trò chính thức trong chính quyền Gaza. Israel phải tổ bầu cử trong vòng 12 tháng, có thể dẫn đến việc thủ tướng Benjamin Netanyahou phải từ chức và chấm dứt liên minh với cực hữu. Công luận quốc tế ủng hộ hòa bình.

Với ông Trump, Mỹ có một tổng thống không ngại gây áp lực lên Israel, Iran và các lực lượng tay sai bị đánh tơi tả khiến mối đe dọa lên khu vực giảm đáng kể. Việc các quốc gia Ả rập vùng Vịnh sẵn sàng giúp tái thiết Gaza, hỗ trợ tiến trình hòa bình, là một bước tiến lớn. Ai cũng biết rằng mọi việc không dễ dàng. Tuy nhiên trong một khu vực không biết gì khác ngoài nhiều thập niên xung đột, đây là một khoảnh khắc tuyệt vời : Một cơ hội dù mong manh nhưng có thực, cho một khởi đầu mới.

Châu Âu chưa mạnh tay trước các vụ Nga xâm nhập không phận

Nếu Trung Đông tạm ổn, thì Châu Âu vẫn chưa yên tĩnh. L’Express cho rằng "Trước mối đe dọa Nga, Châu Âu vẫn chưa sẵn sàng". Trước các vụ xâm nhập, từ Đan Mạch đến Đức rồi Estonia, các nước thành viên tìm cách đối phó. Tướng Đức Christian Freuding ước tính Nga sắp có thể bắn sang Ukraine 2.000 drone một đêm. Hiện nay, không có nước Châu Âu nào chặn được số lượng lớn như vậy. Tại Ba Lan, đồng minh đã phải dùng hỏa tiễn không đối không trên 1 triệu đô la một quả để bắn hạ các mục tiêu giá chỉ vài chục ngàn đô la. Đối với hỏa tiễn đạn đạo Nga, Châu Âu không có đủ Patriot và SAMP/T. Nếu Moskva quyết định tấn công các nước Baltic, Ba Lan, Phần Lan bằng hàng trăm drone và hỏa tiễn, thiệt hại sẽ rất lớn.

Từ 2024 Litva đã giải ngân mấy chục triệu euro để các địa phương gia cố lại hầm trú ẩn. Đến tháng Tư, Litva có gần 6.500 hầm, đón được 1,5 triệu người – hơn phân nửa dân số. Tỉ lệ này ở Phần Lan lên đến 85%, và ở Thụy Điển là 70%. Một khái niệm mới xuất hiện : "bức tường drone". Đó là hệ thống phòng không và giám sát gồm nhiều lớp để phát hiện, nhận diện và vô hiệu hóa các drone địch trước khi vào được không phận Châu Âu, phần lớn dựa vào các drone giá rẻ. Riêng Pháp trước mắt dùng xe bọc thép trang bị súng máy và phóng lựu, hay đại bác đặt trên xe tải. Một khả năng khác là… cầu viện Ukraine, một quân đội rất giàu óc sáng tạo. Một tuần sau vụ drone xâm nhập Đan Mạch, Kiev đã gởi một ê-kíp đến chia sẻ kinh nghiệm.

Về những khiêu khích gần đây của Moskva, Courrier International dịch bài viết của The Times khẳng định "Nếu NATO không trả đũa mạnh mẽ, Moskva sẽ vẽ lại Châu Âu theo ý mình". Châu Âu cho đến nay vẫn rất kềm chế, nhưng như vậy không thể buộc được Vladimir Putin ngồi vào bàn thương lượng. Ngược lại ông ta gia tăng tấn công vào các nước ủng hộ Ukraine. Thiết lập được hệ thống đối phó thích hợp mất rất nhiều thời gian và tốn kém. Trong khi chờ đợi, cần làm cho Putin hiều rằng ông ta sẽ phải trả giá rất đắt. Ông Trump gần đây lớn tiếng đả kích Moskva, nhưng chưa giúp đỡ Ukraine và cũng không trừng phạt Nga. Tờ báo đề nghị cấm nhập dầu khí Nga, tịch thu tài sản Nga đang đóng băng.

Vai trò trung tâm của drone trong chiến tranh đương đại

Liên quan đến cuộc chiến tranh ở Ukraine, Le Nouvel Obs giải thích "Các drone đã dẫn chiến tranh đương đại đến một điểm không thể quay lui". Công nghệ làm thay đổi tương quan lực lượng truyền thống và chiến trường Ukraine là nơi thử nghiệm. Bộ phim Mỹ "Good Kill" chiếu năm 2014 đã gây chú ý đến các drone quân sự với người điều khiển từ một container ở Nevada, có thể tiêu diệt địch thủ ở Yemen hay Afghanistan. Giờ đây drone là vũ khí chủ chốt và đang trở thành biểu tượng cho một phần tư thế kỷ đầu tiên đầy bạo tàn.

Trong ba năm rưỡi qua, người Ukraine từ việc mua drone Trung Quốc trên mạng để chỉnh sửa lại, đã tiến đến kỹ nghệ sản xuất hàng triệu drone mỗi năm. Kiev nay có nhiều kinh nghiệm hơn hẳn, các quân đội hiện đại của NATO phải học hỏi Ukraine. Drone thay đổi tính chất chiến tranh, vị trí của con người và công nghệ : Phóng viên ảnh Pháp Antoni Lallican bị drone Nga sát hại ở miền đông Ukraine hôm 03/10 là trường hợp đầu tiên.

Các drone tàn phá, gieo rắc khủng hoảng, tạo tác động tâm lý. Thổ Nhĩ Kỳ hay Ukraine trở thành cường quốc về drone. Và đây chỉ mới là khởi đầu, khi trang bị trí thông minh nhân tạo, các drone tự phối hợp với nhau để tấn công không cần con người can thiệp. Nỗ lực của liên minh các tổ chức phi chính phủ nhằm cấm vũ khí tự động nay tỏ ra vô ích trước tình trạng luật quốc tế về nhân đạo ít được tôn trọng, không còn các hiệp ước hạn chế những loại vũ khí nguy hại nhất cho thường dân, chủ nghĩa đa phương yếu đi.

Ukraine đang thắng cuộc chiến hình ảnh

Theo L’Express, Kiev vừa ghi được những điểm quan trọng trước Nga trong cuộc chiến tinh thần. Hôm 23/09, tổng thống Donald Trump - vốn thích đứng về phía người chiến thắng - đã viết : "Ukraine với sự hỗ trợ của Liên Hiệp Châu Âu đang chiến đấu và có thể tái chiếm lãnh thổ". Ông còn so sánh Nga với "cọp giấy", gọi tổng thống Ukraine là "người can đảm". Một sự đảo ngược hoàn toàn so với vài tháng trước Trump nói rằng Volodymyr Zelensky "không có lá bài nào trong tay".

Ukraine vận động hành lang rất mạnh mẽ, các nhà chuyên môn khuyên khi gặp tổng thống Mỹ nên nhấn mạnh đến tác động các cuộc oanh kích vào cơ sở hạ tầng năng lượng Nga. Một video quảng cáo mô tả Ukraine hùng mạnh được chiếu trên Fox & Friends, chương trình ưa thích của ông Trump, tại Palm Beach (nơi có tư gia tổng thống) và Washington DC. Châu Âu cũng tham gia bác lại các luận điệu tiêu cực. Trump vẫn còn do dự về việc chuyển giao hỏa tiễn tầm xa cho Kiev, nhưng ít nhất ông không chỉ nghe Putin nữa – một chiến thắng thực sự cho Ukraine.

Cameroon : Tổng thống 99 tuổi ?

Về chính trị Châu Phi, Le Point tả lại "Sự trị vì bất tận của Paul Biya". Nắm quyền từ 43 năm qua, tổng thống Cameroon tranh cử một nhiệm kỳ thứ tám. Ông Paul Biya từ Genève trở về nước ngày 01/10, vào lúc chỉ còn 11 ngày nữa đến bầu cử tổng thống. Năm nay 92 tuổi, tổng thống già nhất thế giới vẫn ra ứng cử nhiệm kỳ 7 năm tiếp theo. Cuộc mít-tinh của đảng Tập hợp Dân chủ Nhân dân Cameroon (RDPC) cầm quyền diễn ra bốn ngày trước mà không có ông.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2018, Biya cũng xuất hiện một lần duy nhất, trong vỏn vẹn 7 phút. Các nhà đối lập nhắc lại, tổng thống chỉ dự họp nội các mỗi một lần kể từ 14 năm qua, không đến Douala - thành phố lớn nhất và là thủ đô kinh tế - từ 2012, bỏ rơi miền bắc suốt hai nhiệm kỳ, và nếu không đi nước ngoài thì sống khép kín ở làng Mvomeka’a. Nhưng một trong những con khủng long cuối cùng của Trung Phi bất chấp, hứa hẹn "một nhiệm kỳ bảy năm với hy vọng lớn lao".

Chính trường ổn định khiến các đối tác quốc tế an tâm, trong khu vực mà những nước bên cạnh như Gabon hay Tchad đầy biến động. Cameroon có quan hệ chặt chẽ với Pháp qua thương mại, ngôn ngữ và đồng quan CFA, nhưng tổng thống cũng biết cách ngoại giao với Hoa Kỳ, Trung Quốc, Israel. Cameroon giàu có tài nguyên, đất đai phì nhiêu, rừng, biển, dân chúng trẻ và năng động, nhưng 1/4 dân số sống với chưa đầy 2 đô la một ngày, tuổi thọ trung bình là 64. Một người tài xế taxi tóc ngả màu bạc nói với tuần báo Pháp : "Lúc ông ấy lên cầm quyền tôi mới 16 tuổi. Nay tôi sắp thành một ông già, ông ta vẫn còn đó".

Nếu tái đắc cử, đến cuối nhiệm kỳ Biya sẽ 99 tuổi, làm tổng thống 50 năm và có thâm niên 70 năm trong bộ máy cầm quyền. Đại đa số dân Cameroon chỉ biết có ông. Xung quanh Biya toàn là những cụ già quyết bám ghế. Chủ tịch Thượng Viện Marcel Niat Njifenji 91 tuổi, chủ tịch Hạ Viện Djibril Cavayé Yéguié 85 tuổi, chủ tịch Tòa Bảo hiến Clément Atangana 84 tuổi, tổng tham mưu trưởng quân đội René Claude Meka, 86 tuổi. Nhưng cũng chưa bằng giám đốc công an Martin Mbarga Nguélé : 93 tuổi, "cớm" già nhất thế giới ! Một cựu bộ trưởng 81 tuổi chống chế : "Tuổi trẻ chỉ là cơ bắp, đi bửa củi thì tốt. Để quản trị một đất nước cần phải có đầu óc, và tuổi tác mang lại sự khôn ngoan".

Thụy My