Ukraine, một quân đội gây kinh ngạc cho thế giới trong cuộc chiến công nghệ

Trong khi cuộc chiến với Nga kéo dài và ngày càng khốc liệt, quân đội Ukraine đã chuyển mình thành một lực lượng chiến đấu công nghệ cao, dựa trên drone, robot và sáng tạo chiến thuật. Từ một quốc gia bị đánh giá là yếu thế, Kiev đang khiến các học thuyết quân sự truyền thống bị xét lại, đồng thời làm thay đổi cách nhìn của thế giới về chiến tranh hiện đại. Le Point dành trang nhất và hồ sơ cho chủ đề này.

Một chiến binh thuộc tiểu đoàn drone Corsar của lữ đoàn thủy quân lục chiến độc lập 38 chuẩn bị phóng một chiếc drone thám sát Leleka do Ukraine sản xuất, ở gần tiền tuyến vùng Donetsk ngày 22/05/2026. Reuters - Anatolii Stepanov

Tô Lâm, một trong những nhà lãnh đạo quyền lực nhất Đông Nam Á

The Economist nhận định "Các nhà lãnh đạo phi tự do ở Đông Nam Á củng cố lại chế độ". Tuần báo Anh gọi là "Mùa Xuân cho những nhân vật cứng rắn". Chủ tịch Việt Nam Tô Lâm ngày 29/05 có thể tự tin bước lên bục phát biểu của Đối thoại Shangri-La, một diễn đàn quy tụ các bộ trưởng quốc phòng, tư lệnh quân đội và lãnh đạo tình báo. Ông là nhà lãnh đạo quyền lực nhất Việt Nam kể từ gần 40 năm qua.

Tái đắc cử tổng bí thư đảng cộng sản vào tháng Giêng và kiêm luôn chức chủ tịch tháng vừa rồi, Tô Lâm là người đầu tiên gộp cả hai chức danh với nhiệm kỳ đầy đủ kể từ 1986. Như vậy ông có đủ quyền hành để tiến hành cải cách sâu rộng ở Việt Nam cũng như điều hành chính sách đối ngoại, và là một trong những nhà lãnh đạo quyền lực nhất Đông Nam Á, trước đây gọi là bán đảo Đông Dương. Đây là một thay đổi sau nhiều thập niên đấu đá nội bộ ở cấp cao nhất. Xu hướng củng cố quyền lực cũng thấy rõ ở các nước như Cam Bốt, Thái Lan, Miến Điện theo những cấp độ khác nhau.

Xu hướng tập quyền để ổn định lan rộng trong khu vực

Đảng nhân dân Cam Bốt ban đầu là lực lượng ủy nhiệm của Đảng cộng sản Việt Nam, đã chuyển giao quyền lực cho thế hệ mới từ năm 2023. Hun Sen nhường chức thủ tướng cho con trai là Hun Manet, và hầu hết các bộ trưởng cũng đã trao lại chức vụ cho con trai của họ. Hun Sen vẫn là thái thượng hoàng, nhưng Hun Manet ôn hòa hơn đã được lòng công chúng và càng được ủng hộ sau cuộc đụng độ biên giới với Thái Lan.

Chiến tranh biên giới cũng giúp thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul tranh thủ làn sóng dân tộc chủ nghĩa để chiến thắng trong cuộc bầu cử Quốc hội trước thời hạn. Tuy không phải là Nhà nước độc đảng như các láng giềng, nhưng từ lâu quân đội và hoàng gia vẫn nhân các vụ đảo chánh hay các thủ đoạn khác để ngăn phe dân túy và tự do lên cầm quyền. Thitinan Pongsudhirak, đại học Chulalongkorn ở Bangkok khẳng định Thái Lan đang ổn định, điều mà trước đây nước này không có được. Tại Miến Điện, một cuộc bầu cử giả tạo đã được tiến hành, tướng Min Aung Hlaing loại được những địch thủ và các đồng minh trong quân đội được trao cho vai trò trong Quốc hội và nội các mới.

Tuy củng cố được quyền lực, nhưng các chế độ này phải đối phó với nhiều thách thức. Trong những tháng tới, là cú sốc năng lượng từ chiến tranh Iran, thiếu phân bón trong lúc vào mùa vụ. Giá xăng và thực phẩm tăng cao thường gây bất ổn xã hội. Về lâu về dài, là quan hệ với Trung Quốc, vì Đông Nam Á gắn chặt với chuỗi cung ứng Hoa lục.

Riêng ông Tô Lâm chừng như nhận rõ những thách thức này. Ông thúc đẩy khu vực tư nhân, ủng hộ hội nhập sâu rộng hơn giữa các thành viên ASEAN, và có thể giúp làm giảm căng thẳng giữa Cam Bốt và Thái Lan. Điều hiếm hoi đối với một tổng bí thư đảng, cựu bộ trưởng công an, là Tô Lâm chú trọng ngoại giao. Ông đã đến thăm Cam Bốt ngay sau khi tái đắc cử và ngày 28/05 đến Bangkok hội đàm với thủ tướng Anutin. Một sứ mệnh hòa bình thành công sẽ đưa ông Lâm trở thành lãnh đạo thực quyền ở Đông Nam Á.

Ukraine, từ biểu tượng kháng chiến đến mô hình quân sự mới của Châu Âu

Xã luận của Le Point đặt vấn đề "Nếu Ukraine giải phóng Châu Âu ?". Với lòng tự hào, táo bạo và tính sáng tạo : Tấm gương kháng chiến của người Ukraine nên là nguồn cảm hứng cho một Châu Âu đôi khi thiếu tự tin. Hồi năm 2022, André Markowicz, dịch giả các tác phẩm của Dostoïevski và Gogol, đã có bài tiểu luận mang tựa đề như trên.

Ông hy vọng qua cuộc chiến này người Nga có thể nhìn thấy sự thật cụ thể và tống khứ Vladimir Putin, mà theo ông là "nỗi nhục của nước Nga". Chẳng ai biết Markowicz có lý hay không, hoặc là khi nào giả thiết của ông thành hiện thực. Ngược lại, một Ukraine bị tàn sát, bị Vladimir Putin tiếp tục trút hỏa tiễn vẫn ngẩng cao đầu, có thể là người giải phóng phương Tây theo một cách khác, về tâm lý.

Trước hết là tinh thần kháng chiến. Người Ukraine mà vào sáng sớm 24/02/2022 không ai đặt cược một xu nhỏ, đã dạy cho Châu Âu rằng không nên lùi bước. Sự xuống dốc mà Châu Âu thường than thở dù sao cũng không tệ bằng bị xâm lăng. Đặc phái viên Boris Mabillard của Le Point đã xuôi ngược những con đường và chiến hào của đất nước này từ bốn năm qua, thuật lại những thành tích của các chiến binh Kiev, và cả sức sống của hậu phương.

Lãnh vực quốc phòng được tự do hóa, hàng trăm start-up nở rộ, sáng chế ra các drone và robot với tốc độ đáng nể, vượt qua bộ máy Nhà nước Nga. Không chỉ có Thung lũng Silicon, người ta còn sáng tạo ở thung lũng Dniepr. Liệu cú sốc từ phép lạ Ukraine có đánh thức lương tâm và làm thay đổi lịch sử Châu Âu hay không ?

Chiến trường Pokrovsk, nơi đối đầu của drone và robot

Phóng sự của Le Point tả lại một cảnh phía sau mặt trận Pokrovsk, một chiếc xe tải nhẹ màu nhà binh ẩn trong bụi rậm, phủ một tấm bạt đen. Khi cửa cuốn phía sau mở lên, thay cho băng ghế ngồi là một bộ điều khiển phòng không công nghệ cao. Hai quân nhân theo dõi tất cả những vật thể bay trên bầu trời, từ phi cơ đến drone ta, drone địch, hỏa tiễn, bom lượn, chim chóc và cả những túi ni lông bị gió thổi bay.

Họ chỉ chú tâm đến drone Shahed, và có loại vũ khí mà tất cả các nước vùng Vịnh đang thèm muốn : drone đánh chặn P1-Sun. Từ tháng Giêng đến nay, các drone P1-Sun đã hạ được trên 4.000 Shahed đánh vào Ukraine. Nghi ngờ đã bị nhận ra vị trí, chỉ trong năm phút họ đã thu dọn chiến trường và chiếc xe biến mất. Chiến tranh bây giờ không hề giống như các trận đánh bộ binh, pháo và xe tăng như hồi đầu cuộc xâm lăng tháng 2/2022. Cuộc chiến drone đủ loại đã giúp người Ukraine chống lại kẻ xâm lược Nga vượt trội về người và vũ khí.

Tháng 4, lần đầu tiên Nga bị mất đất, nhưng đồng thời ít nhất 209 thường dân Ukraine thiệt mạng và 1.146 bị thương, là tháng đẫm máu nhất. Hôm 24/05, Nga dùng hỏa tiễn đạn đạo siêu thanh Oreshnik đến lần thứ ba trong một cuộc tấn công phối hợp vào Kiev và vùng phụ cận làm ít nhất 4 người chết và khoảng 100 bị thương, hệ thống xử lý nước, mấy chục tòa nhà, nhiều trường học và một ngôi chợ bị hư hại. Nữ thủ tướng Yulia Svyrydenko phẫn nộ viết : "Không thể đánh bại Ukraine, chịu tổn thất quân sự và kinh tế to lớn, nhà độc tài Nga già nua chẳng biết làm gì khác".

Kiev khẳng định ưu thế trong cuộc chiến công nghệ với Nga

Hiện nay các drone tấn công lẫn nhau trên trời và dưới đất, chiến trường Ukraine trở thành phòng thí nghiệm cho những cuộc chiến tương lai. Từ đầu năm nay, mỗi lữ đoàn đều có một tiểu đoàn chuyên trách về drone. Quân đoàn Phản ứng Nhanh số 7 của binh chủng nhảy dù có một tiểu đoàn đi đầu trong sáng tạo với các drone, cánh tay cơ học và hệ thống robot. Chiến tuyến thậm chí biến mất, được thay bằng "kill zone" (tử địa), khu vực rộng vài chục cây số vuông bị các drone sát thủ quần thảo, mọi sự di chuyển đều dẫn đến cái chết. Hậu quả là ngày càng khó luân chuyển binh lính, Ukraine dùng drone để tiếp tế nhưng vẫn phải cần đến thiết giáp.

Thám sát, oanh tạc, gài mìn, hậu cần, tải thương, phòng không… các drone hoạt động trong mọi lãnh vực ; nhưng thách thức hiện nay là làm sao để các "viên ngọc công nghệ" trang bị trí thông minh nhân tạo này tương tác với nhau. Tổng thống Volodymyr Zelensky hôm 13/04 khẳng định lần đầu tiên trong lịch sử một vị trí địch đã bị drone và robot chiếm lĩnh. Tuy có phóng đại phần nào, nhưng đúng là các drone không chiến đã giúp bắt giữ lính Nga : Một video cho thấy một nhóm quân Nga bị drone đe dọa đã phải tuân theo những mệnh lệnh từ loa phóng thanh. Sắp tới sẽ là những trận đánh không có binh lính ? Một sĩ quan Ukraine cho biết đã bắt đầu sử dụng robot tác chiến, vấn đề còn lại chỉ là thời gian.

Từ "kill zone" đến xa lộ tử thần

Courrier International dẫn Defense Express và Kyiv Post cho biết từ nhiều tuần qua, lực lượng Ukraine oanh kích không ngơi nghỉ trục đường chiến lược M14 dẫn đến Crimea. Các drone loại mới mang tên Hornet, hợp tác với công ty Mỹ Swift Beat, tầm bay 200 kilomet đã phá hủy mấy chục xe tải nặng, xe bồn và thiết bị quân sự. Trên tuyến đường dọc theo biển Azov, la liệt xe quân sự Nga bị cháy thành than khiến M14 được mệnh danh là "xa lộ tử thần".

The Economist nhận định Ukraine đang thắng trong cuộc chiến. Theo tất cả tiêu chí thông thường, Kiev lẽ ra đã phải thua. Ukraine đang chặn lại một đối thủ có dân số gấp 4,5 lần, diện tích đất gấp 28 lần và nền kinh tế lớn hơn gấp 12 lần. Mỗi tháng có đến 35.000 lính Nga thương vong, mục tiêu của Ukraine là nâng lên 50.000. Moskva có thể nướng quân đến bao giờ ?

Cuba đối mặt sức ép ngày càng lớn từ Washington

Căng thẳng cũng đang diễn ra tại Châu Mỹ la-tinh. Chỉ vài tiếng đồng hồ sau khi cho đặc nhiệm bắt cóc nhà độc tài Venezuela, Donald Trump tuyên bố Cuba sẽ là mục tiêu sắp tới và từ đó đến nay, Mỹ gây áp lực lên Caracas để ngưng cung cấp dầu cho La Havana. Ông Trump cổ vũ chế độ Cuba nên đạt một thỏa thuận với Washington "trước khi quá muộn".

Ông Trump có lý khi muốn Cuba thay đổi. Những người cộng sản Cuba cai trị một cách tàn bạo. Trong gần bảy thập niên, họ đã giam cầm những người bất đồng chính kiến, làm cho đồng bào của họ nghèo đi. Người dân Cuba bình thường phải đánh vật để có được thức ăn hoặc thuốc men, còn những kẻ thân tín của chế độ thống trị nền kinh tế và sống xa hoa. Cuba còn để cho Nga và Trung Quốc vận hành các trạm nghe lén cách Florida chưa đầy 200 km.

Lệnh cấm vận dầu lửa khiến người dân Cuba khốn khổ hơn trước, nhưng cũng buộc chính quyền phải ngồi vào bàn đàm phán. Một vài tù nhân chính trị đã được trả tự do, và hàng loạt cải cách kinh tế đã được loan báo. Ngày 16/03, La Havana tuyên bố sẽ cho phép người Cuba sống ở nước ngoài lập doanh nghiệp tại Cuba. Nhưng ông Trump và Marco Rubio, ngoại trưởng gốc Cuba muốn nhiều hơn thế : đó là thay đổi chế độ.

Tấn công toàn diện hay đột kích, kéo dài cấm vận ?

Washington xem xét nhiều giải pháp, một trong số đó là dùng vũ lực. Các drone thám sát được gởi đến và hôm 20/05 hàng không mẫu hạm USS Nimitz đã đến vùng Caribbean, cùng ngày, tư pháp Mỹ khởi tố Raúl Castro. Ông Rubio đánh giá cơ hội đạt được một thỏa thuận hòa bình là "thấp", và Cuba không thể được vực dậy bằng bộ máy hiện nay. Có những điểm tương tự với vụ can thiệp thành công vào Venezuela, nhưng theo The Economist, giải pháp quân sự vô cùng rủi ro và khó cải thiện được tình hình.

Một cuộc đột kích có thể trảm tướng được, nhưng Cuba không giống Venezuela, chế độ độc tài này đã bắt rễ sâu sắc và màu sắc ý thức hệ cao hơn. Ông Trump có thể thay thế những người cộng sản gộc bằng những nhà lãnh đạo dễ bảo hơn, nhưng khó có thể lặp lại mức độ kiểm soát đối với Venezuela. Một cuộc tấn công toàn diện của Mỹ có thể đập tan quân đội Cuba, nhưng liệu có thể xây dựng một Cuba tốt đẹp hơn ? Có rất ít người Cuba còn nhớ đến tự do. Mọi nỗ lực áp đặt dân chủ bằng vũ lực sẽ chậm chạp, khó khăn và vẫn có thể thất bại.

Mỹ có thể kéo dài lệnh cấm vận dầu lửa làm tăng đói kém và cúp điện, với hy vọng người dân Cuba tuyệt vọng sẽ nổi dậy chống lại chính quyền. Nhưng không có phe đối lập có tổ chức nào, và nhiều người Cuba trẻ tuổi, bất mãn đã chạy trốn. Những người ở lại già yếu và mệt mỏi - cho đến nay, hầu hết các cuộc biểu tình chỉ giới hạn ở việc gõ nồi niêu xoong chảo nơi công cộng. Như vậy khả năng ít tệ hại nhất là một sự chuyển đổi từ từ.

Số phận Cuba có thể nằm trong tay Marco Rubio

Hoa Kỳ dự kiến cho phép tăng nhập dầu lửa, viện trợ nhân đạo 100 triệu đô la sẽ do Giáo hội Công giáo và các tổ chức phi chính phủ phân phối để không thể tham nhũng. Mỹ cũng cho mọi người Cuba dùng internet miễn phí bằng vệ tinh, tạo môi trường cho đối lập. Về phía chính quyền phải thả nhiều tù nhân chính trị hơn, bớt đàn áp và mở cửa cho đầu tư của tư nhân.

Ngay cả nếu chính quyền Cuba đồng ý với một thỏa thuận như vậy, những thách thức to lớn vẫn còn đó. Cuba nghèo hơn nhiều so với Venezuela, và không có trữ lượng dầu mỏ lớn để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, cũng không có Nhà nước pháp quyền. Nhiều người Mỹ gốc Cuba muốn đầu tư nhưng chỉ khi nào những người cộng sản đã tịch biên tài sản của họ đã ra đi. Nếu chính quyền Trump đàm phán cứng rắn và khôn khéo thì tình hình sẽ tốt hơn.

The Economist hy vọng rằng ông Trump đã học được bài học từ Iran. Người Mỹ rõ ràng muốn thay đổi, người Cuba cũng muốn đổi mới, nhưng vấn đề là làm sao áp đặt được đối với một chế độ đang ngoan cố khăng khăng bám lấy quyền lực. Bà Roberta Lajous, cựu đại sứ Mexico tại La Havana nhận định, cũng như những người cộng sản trong nhiều thập niên qua đã chuẩn bị đối phó với một cuộc tấn công của Mỹ, ông Rubio đã dành phần lớn cuộc đời để suy ngẫm về sự chuyển mình của Cuba. Hiện tại, số phận của hòn đảo một phần nằm trong tay ông.

Lão hóa, an toàn thực phẩm : trang nhất các tuần báo

Courrier International tuần này nói về "Một thế giới già nua" : sinh suất giảm ở nhiều nơi là thách thức cho những xã hội đang lão hóa. Hồi tháng 3 tại Pagliara dei Marsi, lần đầu tiên từ 30 năm qua một bé gái ra đời là cả một sự kiện cho nước Ý. Lễ rửa tội cho em bé ở nhà thờ đối diện đã tập hợp được toàn bộ dân làng, kể cả "dân số" mèo. Không riêng gì Ý, ngoại trừ Châu Phi vùng hạ Sahara, hầu như các nước đều có sinh suất sụt giảm. Pháp xưa nay là trường hợp đặc biệt ở Châu Âu, giờ đây số sinh chưa bao giờ thấp như vậy kể từ sau Đệ nhị Thế chiến và tử suất đã vượt sinh suất. Tại Châu Á, các nước chủ trương hạn chế sinh đẻ nay đã thay đổi hẳn như Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia để tránh "già đi trước khi giàu lên".

L’Express dành hồ sơ cho "Thực phẩm : Nỗi sợ phi lý và những nguy cơ thực sự". Nào là tin tức về acétamipride, cadmium, Pfas hay vi nhựa… có thể gây ung thư, nhưng tại Pháp các tiêu chí rất chặt chẽ và được kiểm soát thường xuyên. Các nhà khoa học không ngừng công bố các công trình nghiên cứu, vấn đề là có đến 70% trong số 100.000 phân tử do con người tạo ra chưa được biết rõ về tác động. Điều đó không có nghĩa là chúng gây ung thư hay nguy hiểm cho sức khỏe, nhưng ngày càng có các thống kê cho thấy mối liên quan với một số chứng bệnh. Làm thế nào để không rơi vào hoang tưởng ? Theo L’Express cần dựa vào khoa học, nhưng lãnh vực nghiên cứu lại đang bị cắt giảm ngân sách.

Le Nouvel Obs đăng ảnh chính khách Raphael Glückman, với cuộc thảo luận về "Nước Pháp của tôi, cánh tả của tôi". Trong khi The Economist chú ý đến "Hình thái mới của chiến tranh", trên trang nhất Le Point là ảnh một chiến binh đang cầm drone trong tay, chạy tít "Ukraine, quân đội gây kinh ngạc cho thế giới".

Thụy My