Việt Nam : Giấc mơ đường sắt cao tốc và bài toán 70 tỉ USD

Sau gần hai thập niên bị gác lại, dự án đường sắt cao tốc Bắc–Nam được hồi sinh trong bối cảnh kinh tế Việt Nam mạnh hơn. Nhưng với chi phí khổng lồ và câu hỏi nguồn vốn chưa lời giải, tham vọng hiện đại hóa hạ tầng đang đứng trước thử thách lớn, giữa nhu cầu phát triển và bài toán độc lập chiến lược.

Ảnh minh họa : Công nhân và viên chức Indonesia kiểm tra đường xe lửa cao tốc Jakarta-Bandung ngày 13/10/2022. Với tuyến đường này, Indonesia mỗi năm phải trả 70 triệu đô la tiền lãi vay cho Trung Quốc, nhưng hoạt động không hiệu quả. AP - Dita Alangkara

Vấn đề hóc búa : Vốn đầu tư cho siêu dự án tốn kém

The Economist nói về dự án đường sắt mới nhất của Việt Nam. Năm 2009, thủ tướng Việt Nam lúc bấy giờ đã đưa ra một đề xuất táo bạo về tuyến đường sắt cao tốc Bắc-Nam, thay thế tuyến đường sắt xuyên Đông Dương cũ kỹ do người Pháp xây dựng một thế kỷ trước. Dự án này tốn kém một nửa tổng sản phẩm nội địa hàng năm của cả nước vào thời điểm đó, đã được Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam thông qua trước khi bị Quốc hội bác bỏ - một động thái bất đồng hiếm hoi.  

Mười bảy năm trôi qua, nền kinh tế mạnh mẽ hơn nhiều, các nhà lãnh đạo Việt Nam đã hồi sinh giấc mơ về tuyến đường sắt dài 1.540 km, rút ngắn thời gian di chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh đến Hà Nội còn sáu giờ, thay vì 35 giờ như hiện nay. Với tổng chi phí ước tính 70 tỉ USD - vẫn là một con số khổng lồ, chiếm khoảng 14% GDP hiện tại - đây sẽ là dự án cơ sở hạ tầng lớn nhất trong lịch sử Việt Nam và là một trong những dự án đường sắt đắt tiền nhất thế giới. Chính quyền cho biết việc xây dựng sẽ bắt đầu trước cuối năm nay. Tuy nhiên, họ vẫn chưa trả lời được một câu hỏi hóc búa : Tiền đâu ?

Đường sắt cao tốc thường gây lo ngại với rất nhiều ví dụ từ California đến Anh quốc về tình trạng chi phí bị đội lên, chậm trễ và những xì-căng-đan. Nhiều nước trong khu vực đã dựa vào Trung Quốc, quốc gia sở hữu hệ thống đường sắt cao tốc dài nhất thế giới. Hầu hết các thành phố lớn của Trung Quốc đã được kết nối, nên Bắc Kinh đang tìm kiếm các dự án mới ở nước ngoài. Tuy nhiên, chính phủ Hà Nội có những lý do riêng để tránh xa.

Tránh Trung Quốc, Việt Nam tìm con đường riêng cho hạ tầng chiến lược

Sau một ngàn năm Bắc thuộc, Việt Nam không muốn để cho ảnh hưởng Trung Quốc bao trùm lên một cơ sở hạ tầng quy mô như vậy. Hơn nữa, Hà Nội đang quan sát Indonesia : Tuyến tàu cao tốc nối Jakarta với Bandung do Bắc Kinh tài trợ không thành công như mong muốn từ khi khánh thành năm 2023. Indonesia đang gặp nhiều khó khăn trong việc trả khoản vay 5 tỉ USD cho Trung Quốc, mà tiền lời hàng năm vượt quá 70 triệu USD. Việt Nam muốn dựa vào nguồn lực của chính mình, thu hút đầu tư tư nhân để hạn chế tham nhũng và hiệu quả hơn. Nhưng quy mô khổng lồ của dự án là một thách thức lớn. Năm ngoái, tập đoàn Vingroup đã đề nghị gánh 20% chi phí nếu chính phủ cho vay không lấy lời phần còn lại. Nhưng vào tháng 12, Vingroup đột ngột rút lui, nói rằng tập trung vào các dự án khác. Hiện chưa có nhà thầu đủ điều kiện nào khác xuất hiện.

Trong nội bộ, các lãnh đạo doanh nghiệp tỏ ra hoài nghi về khả năng chính phủ có thể huy động được nguồn vốn. Đường sắt cao tốc đầy hứa hẹn : Việt Nam cần tăng chi tiêu để đáp ứng các mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng và một dự án quy mô như vậy sẽ hữu ích, tạo điều kiện cho sự phát triển hài hòa hơn. The Economist cho rằng rút kinh nghiệm từ tàu cao tốc Shinkansen của Nhật Bản, có lẽ sẽ khôn ngoan hơn nếu thu nhỏ quy mô và bắt đầu bằng đoạn đường sắt có khả năng sinh lời nhất ở phía Nam, giữa Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố biển Nha Trang, cho dù kém "hoành tráng". Nhưng liệu các ông chủ cộng sản có thích điều này hay không ?

Nga : Khi chiến tranh ở Ukraine chạm đến đời sống thường nhật

"Tại Nga, chế độ Putin đứng trước thách thức", đó là nhận định của L’Express. Việc kiểm duyệt internet một cách tràn lan đã đưa chiến tranh đến tận các hộ gia đình, vốn đã là nạn nhân chính sách kinh tế của Kremlin. Từ dân thường đến giới tinh hoa thân chính phủ đều bất mãn.

Tuần báo nêu ra một cảnh tượng kỳ lạ ở Moskva, một trong những thành phố được số hóa rộng rãi nhất thế giới : người dân thủ đô phải mang theo những bản đồ bằng giấy cồng kềnh và nhăn nhúm tưởng chừng đã ngủ yên trên gác xép. Mười hai triệu dân phải quay lại với thế kỷ trước, vì Kremlin từ tháng 3 đã cắt internet và định vị GPS, ban đầu không hề giải thích, sau nói rằng vì lý do an ninh.

Bốn năm sau khi xâm lăng Ukraine, lần đầu tiên chiến tranh đã ảnh hưởng trực tiếp. Không còn có thể chi trả bằng thẻ tín dụng tại nhiều nơi, đặt taxi, trả phí đậu xe… Giới buôn bán chịu thiệt thòi vì 88% giao dịch được thực hiện qua thẻ. "Một bước thụt lùi vĩ đại, chỉ vì Putin muốn vậy" - theo nhà kinh tế Vladislav Inozemtsev. Ứng dụng Telegram được 100 triệu người Nga sử dụng và VPN bị cấm. Nhà nghiên cứu Alexander Kolyandr bình luận : "Cơ quan an ninh muốn lập gu-lắc kỹ thuật số vì coi internet là mối đe dọa, nhưng đã tạo ra căng thẳng lớn lao trong xã hội".

Nếu thanh trừng chỉ đụng đến một thiểu số, việc cắt đứt thô bạo internet ảnh hưởng rộng rãi đến công chúng, từ các nghiệp chủ nhỏ đến công chức, từ sinh viên đến trẻ em. Một người bạn của Inozemtsev kể lại, các con ông không muốn đi cùng với cha mẹ về dacha (nhà nghỉ nông thôn) vì chẳng biết làm gì cho hết ngày khi không có internet.

Lần đầu tiên từ 2022, giới tinh hoa Nga không còn che giấu bất mãn

Trầm trọng hơn nữa, người dân vùng giáp giới với Ukraine không được báo động khi drone tấn công, các đơn vị quân đội không liên lạc được bằng Telegram. Blogger nổi tiếng Victoria Bonya có 13 triệu người theo dõi sống ở Monaco vào giữa tháng 4 đăng một video được nhiều triệu cư dân mạng xem, cảnh báo tổng thống Nga "có một bức tường lớn ngăn cách giữa ông và những người dân bình thường". Tháng trước, blogger thân Kremlin Ilya Remeslo đã bị tống vào bệnh viện tâm thần sau khi kêu gọi Vladimir Putin từ chức, đả kích một "cuộc chiến không lối thoát" tốn kém nhiều tỉ đô la.

Nhà chính trị học Tatiana Stanovaya đánh giá : "Lần đầu tiên từ khi xâm lăng quy mô Ukraine, giới tinh hoa Nga chừng như sắp bùng nổ". Ngoài mặt trận, từ đầu 2024 quân Nga chỉ chiếm được chưa đầy 1,5% lãnh thổ Ukraine, có đến 1,2 triệu lính thương vong, thâm thủng ngân sách trong quý I 2026 là 61 tỉ đô la. Nhất là Vladimir Putin buộc công dân phải chi trả hóa đơn khổng lồ này bằng cách tăng thuế VAT, vì các vụ oanh kích của Ukraine khiến thu nhập từ dầu khí chỉ còn chiếm 23% ngân sách năm 2025.

Gần 1/3 chủ doanh nghiệp muốn đóng cửa công ty. Cơ sở hạ tầng tiếp tục xuống cấp, mùa đông vừa rồi xảy ra hàng loạt sự cố từ mạng lưới sưởi, điện nước. Đường sá hư hỏng đến nỗi một làng ở Bachkortostan nằm cách Moskva 1.000 kilomet gởi thư sang Vatican xin… Giáo hoàng can thiệp. Kremlin mong được hưởng lợi từ cuộc chiến ở Trung Đông : giá dầu, phân bón và ngũ cốc tăng, nhưng kinh tế vẫn yếu kém. Trên Google, chủ đề tìm kiếm "Đi khỏi nước Nga" đã đạt đỉnh cao nhất từ đầu 2026.

Bí mật sức khỏe của các nhà lãnh đạo thế giới

Quay lại với lịch sử, hồ sơ của Le Point mang tên "Những người bệnh hoạn đang lãnh đạo chúng ta" tiết lộ, các nhà lãnh đạo trên thế giới khi mắc bệnh đều áp đặt bí mật tuyệt đối. Từ Pompidou, Mitterrand, Chirac ở Pháp cho đến các nhà độc tài Stalin, Putin ở Nga, Mao Trạch Đông của Trung Quốc.

Trong cuốn "Hoàng hôn của các vị thần", nhà báo Patrice Duhamel cho biết khi ra ứng cử tổng thống tháng 4/1969, Georges Pompidou từ sáu tháng trước đã biết mình bệnh nặng. Phát hiện này là nhờ nhật ký của bác sĩ nổi tiếng Jean Bernard qua đời năm 2006 và vài thập niên sau mới được công bố. Tháng 11/1981, khi biết bị ung thư, François Mitterrand vẫn che giấu đến cùng. Tổng thống Jacques Chirac sau khi bị đột quỵ tháng 9/2005 vẫn được thông báo chỉ là một sự cố nhỏ.

Trường hợp nhà độc tài Mao Trạch Đông, khi tiếp tổng thống Mỹ Richard Nixon năm 1972, các bình oxy được giấu trong một chiếc rương sơn mài trong hành lang, phía trên là các chậu cây xanh. Bác sĩ riêng Lý Chí Thỏa (Li Zhisui) bị Giang Thanh đổ tội, phải cấp tốc làm bản giải trình 50 trang cho Bộ Chính trị và rốt cuộc sang Hoa Kỳ tị nạn. Còn Stalin là nạn nhân của chính mình. Bị cao huyết áp, xơ vữa động mạch, nhà đồ tể vẫn uống rượu thâu đêm suốt sáng. Khi té bất tỉnh trong phòng ngày 01/03/1953, không ai dám gọi các bác sĩ đã bị Stalin lên án là "sát nhân trong áo blouse trắng". Ông chủ điện Kremlin hiện nay bị đồn đãi nhiều thứ bệnh, nhưng điều chắc chắn là thời kỳ cởi trần ngồi trên lưng ngựa ở Siberia đã kết thúc.

Ở Hoa Kỳ, sức khỏe tinh thần của tổng thống Joe Biden sa sút nhưng vẫn bị che giấu, ông Donald Trump từng chế nhạo "Sleepy Joe" nhưng khi tái đắc cử lại bị bắt gặp ngủ gục trước camera, đảng Dân Chủ và ngay cả một số đồng minh cũ đòi hỏi áp dụng tu chính án 25. Tại Iran, bí ẩn vẫn bao trùm về Mojtaba Khamenei. Theo New York Times, ông ta bị phỏng nặng ở mặt còn một nguồn tin nói với Le Point là Mojtaba bị thương ở chân, bộ trưởng quốc phòng Mỹ nói rằng tân giáo chủ có thể đã bị "biến dạng khuôn mặt". Trong một video hôm 05/04 do Tehran phổ biến, giáo chủ hiên ngang xuất hiện ở một sở chỉ huy dưới hầm, được mạng xã hội chia sẻ rộng rãi nhưng thực tế do trí thông minh nhân tạo (AI) tạo ra.

Trung Đông : Một cuộc chiến không có người thắng

Về chiến tranh Iran, giáo sư Bernard Haykel của đại học Princeton trên L’Express nhận định, "Chỉ toàn những người thua cuộc ở Trung Đông". Tất cả các bên liên quan gồm Hoa Kỳ, Israel, Iran, các nước Ả rập đều sẽ yếu đi sau cuộc chiến này ; và nếu kéo dài, kinh tế toàn thế giới sẽ phải trả giá. Các quốc gia Ả rập chịu thiệt hại nặng về kinh tế, tài chánh, và sau chiến tranh sẽ phải vũ trang hùng hậu hơn.

Nỗi lo lớn nhất của các nước vùng Vịnh là Donald Trump có thể bỏ rơi họ mà không giải tỏa eo biển Hormuz, để cho Iran áp thuế lên các nước láng giềng. Họ cũng vô cùng thất vọng trước Trung Quốc. Vùng Vịnh chờ đợi Bắc Kinh gây áp lực lên Tehran : Iran chiếm 9% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, trong khi Iraq, Kuwait và Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất chiếm đến 40%. Saudi Arabia và Kuwait thậm chí còn yêu cầu Bắc Kinh gởi tàu đến nhận dầu, vì các tàu mang cờ Trung Quốc không bị Iran tấn công, thế nhưng Bắc Kinh từ chối.

Tại Tel Aviv, Benjamin Netanyahu tin rằng chế độ Tehran sẽ sụp đổ, nhưng ngược lại Iran dù yếu hẳn nay ít muốn thỏa hiệp với Hoa Kỳ và Israel. Ngay khi chiến tranh kết thúc, Cộng hòa Hồi giáo sẽ làm mọi cách để hoàn thành quả bom nguyên tử, để chắc chắn sẽ không bị tấn công lần nữa. Ở Lebanon, Hezbollah chơi trò phá hoại để chính phủ không thể đạt được hiệp định hòa bình với Israel, có thể mở chiến dịch ám sát các chính khách để làm thương lượng bế tắc. Chế độ Iran sống sót, không biết đang chia rẽ đến mức nào, nhưng rõ ràng là một đất nước hoang tàn. Vấn đề là liệu Trung Đông sẽ có một trật tự nào đó, hay Tehran giống như một con cọp bị thương sẽ rất hung hăng với láng giềng ?

Cuối cùng đối với Donald Trump, nếu tình hình kinh tế không cải thiện sẽ ảnh hưởng lớn đến cuộc bầu cử giữa kỳ. Lạm phát quay lại, giá dầu tăng, điểm tích cực duy nhất là thị trường chứng khoán nhờ bùng nổ trí thông minh nhân tạo (AI). Nhưng khủng hoảng năng lượng chỉ mới bắt đầu, vì tất cả những tàu dầu đi qua eo biển Hormuz trước chiến tranh đều đã đến nơi. Nếu xăng tăng mạnh và thị trường chứng khoán chao đảo, Donald Trump sẽ nhanh chóng đáp ứng các yêu cầu của Iran và tuyên bố chiến thắng.

Trang The Turbulent Word được Courrier International trích dịch, nhìn cuộc chiến tranh Iran dưới một góc độ khác : "Ba bên tham chiến với sứ mệnh thiêng liêng". Nếu Vệ binh Cách mạng xuất thân từ một chế độ thần quyền, thì tại Israel và Hoa Kỳ những nhà lãnh đạo sùng tín lại áp đặt các nguyên tắc tôn giáo vào quân đội.

Donald Trump và làn sóng dân túy trước bước ngoặt mới

Trang bìa tuần này của L’Express là triết gia nữ Julia de Funès Le Nouvel Obs nói về "Sự lạc lối của Israel", The Economist lo lắng trước giá dầu lửa thế giới. Courrier International dành hồ sơ cho "Donald Trump, người bạn gây phiền phức". Các đồng minh của ông giữ khoảng cách, trước hết là cánh hữu Châu Âu vì chính sách đối ngoại sai lạc và việc tổng thống Mỹ tấn công Đức giáo hoàng Lêô XIV.

Trong 18 tháng qua, các phe thân MAGA liên tục thất bại, từ Canada tới Greenland, từ Mexico đến Úc, hay Romania và đặc biệt là Hungary. Phải chăng đây là hồi kết của một chu kỳ dân túy ? Theo La Stampa, bắt đầu là cuộc khủng hoảng tài chánh năm 2008 và sự xuất hiện của các phong trào hoài nghi Châu Âu. Cách đây 10 năm, vào 2016, phong trào này thắng lợi với Brexit và sau đó là các lực lượng ly khai trên toàn Châu Âu, và nay sụp đổ ở Budapest.

Còn phải quan sát tiếp vì sắp tới là một loạt cuộc bầu cử. Năm 2026 người Anh sẽ đi bầu vào ngày 07/05 ; các cuộc bầu cử Quốc hội diễn ra ở Cyprus, Thụy Điển, Latvia ; bầu cử khu vực ở Tây Ban Nha và Đức. Năm 2027, người Pháp bầu tổng thống và Ý bầu lại Quốc hội. Một lịch trình mà "nhân tố Trump" sẽ đè nặng, buộc các lực lượng cánh hữu phải cân nhắc. Không chỉ là tính toán kiếm phiếu, mà theo Financial Times, cánh hữu Châu Âu từ ôn hòa đến cực đoan đã tìm lại sự tự chủ.

Riêng về tổng thống Mỹ, L’Express nhận định "Donald Trump, nhà lãnh đạo vừa là nạn nhân vừa là người hùng". Vụ mưu sát thứ ba trong vòng chưa đầy hai năm, rốt cuộc là chiến thắng cho ông Trump : một lần nữa trở thành trung tâm thế giới và nhân đó nhấn mạnh đến dự án phòng khiêu vũ ở Nhà Trắng, an toàn hơn cho nguyên thủ so với các địa điểm bên ngoài.

Thụy My