Tại Indonesia, những cuộc biểu tình bạo lực gần đây, khởi nguồn từ những bất bình về thu nhập và phụ cấp cho các nghị sĩ, đã phơi bày những mảng tối của nền dân chủ lớn thứ ba thế giới. Dù là một chính phủ dân sự, người dân được hưởng quyền biểu tình và nhiều tự do cơ bản, nhưng thực tế chính trường vẫn bị chi phối bởi giới tinh hoa chính trị, với các đặc quyền xa hoa và khoảng cách giàu nghèo ngày càng rõ rệt.

Những người biểu tình trong cuộc đụng độ với cảnh sát bên ngoài tòa nhà Quốc hội Indonesia ở Jakarta, Indonesia, ngày 28/08/2025. AP - Tatan Syuflana

Các cuộc biểu tình nổ ra vào ngày 25/08, sau khi có thông tin về việc 580 nghị sĩ Quốc hội nhận phụ cấp nhà ở tới 50 triệu rupiah, gần gấp 10 lần lương tối thiểu tại Jakarta. Làn sóng phẫn nộ được thổi bùng lên sau cái chết của Affan Kurniawan, 21 tuổi, bị một xe bọc thép cán chết khi đi giao đồ ăn trong cuộc tuần hành ở Jakarta. Vụ việc làm dấy lên chỉ trích dữ dội lực lượng an ninh vốn đã có những hành động trấn áp biểu tình bạo lực từ nhiều năm qua. 

Bạo loạn nhanh chóng lan rộng, người biểu tình đốt các tòa nhà hành chính, xe cộ và cơ sở hạ tầng. Báo cáo của các tổ chức nhân quyền cho biết ít nhất 10 người đã bỏ mạng, hàng ngàn người bị thương và hơn 1.200 người bị bắt giữ. Chính phủ ghi nhận thiệt hại lên tới 55 tỷ rupiah.

Vụ việc cũng đã làm bùng lên sự bất mãn về khoảng cách giàu nghèo, bất công và mức lương tối thiểu thấp, đồng thời củng cố hình ảnh giới tinh hoa chính trị tham nhũng, phô trương sự xa hoa.

Tại sao diễn biến các cuộc biểu ở Indonesia trở nên căng thẳng và tạo thành làn sóng phản kháng trên khắp đất nước ? 

Juan Robin, nhà báo làm việc cho Narasi TV, một kênh truyền thông độc lập tại Indonesia giải thích :

"Người dân cảm thấy một sự bất công tập thể. Họ thể hiện sự đoàn kết với cộng đồng lái xe, bởi Affan cũng là một phần của xã hội. Hơn nữa, lực lượng cảnh sát ở Indonesia vốn không phải là một trong những thể chế được tin tưởng nhất. Nhiều khảo sát cho thấy cảnh sát là cơ quan có mức độ tín nhiệm công chúng thấp, liên tục dính líu đến các vụ bê bối bạo lực (…) Sự phẫn nộ ấy còn tích tụ từ hàng loạt vấn đề khác ở Indonesia như tham nhũng, khủng hoảng kinh tế, thất nghiệp gia tăng, và những quyết định kinh tế sai lầm của chính phủ. Người dân cũng cho rằng Quốc hội không thực sự đại diện cho họ. Trong bối cảnh khó khăn hiện nay, việc nghị sĩ Quốc hội tăng phụ cấp càng khiến người dân, đặc biệt là tầng lớp trung lưu và thu nhập thấp, bức xúc hơn. Vì thế, vụ việc liên quan đến người giao hàng Grab không chỉ là một sự cố đơn lẻ, mà trở thành mồi lửa châm ngòi cho làn sóng bất mãn ở Indonesia".

Ai là những người lãnh đạo các cuộc biểu tình ?

Hôm Chủ Nhật vừa qua, tổng thống Subianto đã ra lệnh cho lực lượng an ninh hành động kiên quyết vì "có dấu hiệu của các hành vi phi pháp, thậm chí dẫn đến phản quốc và khủng bố". Cựu lãnh đạo tình báo Indonesia Hendro Priyono, thậm chí cáo buộc thế lực nước ngoài dàn dựng các cuộc biểu tình, và người dân bị thao túng, lợi dụng, mù quáng tham gia. 

Tuy nhiên, theo Reuters, không thể biết rõ liệu có người lãnh đạo, đứng sau các cuộc biểu tình này hay không và dường như không có một lực lượng trung tâm lãnh đạo mà đó là các hành động tự phát. Cuộc tuần hành ban đầu do các hiệp hội sinh viên, vốn có truyền thống phản đối chính phủ khởi xướng, theo nhận xét của hãng tin Anh.

Phong trào đã nhanh chóng vượt khỏi khuôn khổ, "được tiếp thêm sức mạnh, trước sự phẫn nộ đối với phản ứng bạo lực từ phía lực lượng an ninh". Nhà nghiên cứu Aniello Iannone trên trang The Conversion miêu tả những chiếc khiên của cảnh sát đại diện cho lá chắn bảo vệ cho chế độ tinh hoa, mà những người biểu tình muốn phá vỡ. Hashtag #PolisiMusuhBersama (cảnh sát là kẻ thù chung) và Phong trào "Hồng dũng cảm, Xanh anh hùng" được loan tải rộng tãi trên mạng xã hội. Hồng đại diện cho khăn trùm đầu người phụ nữ phản kháng trước tòa Quốc hội. Xanh đại diện cho cái chết mang tính biểu tượng của nhân viên giao hàng mặc áo xanh của Grab và Gojek.

Theo quan sát của nhà báo Juan Robin, các cuộc biểu tình xảy ra gần đây và vẫn đang tiếp diễn là hoàn toàn tự phát, có thể nói là một cách tự nhiên, và không có một lực lượng nước ngoài nào thao túng : "Tôi nghĩ rằng vấn đề không phải những người biểu tình, mà có thể có những kẻ khiêu khích cố tình làm suy yếu và bôi xấu phong trào của người dân. Người biểu tình đã khẳng định rõ lập trường của họ, họ không phải là những kẻ gây rối (...) Thực tế, đang có nhiều nghi ngờ về khả năng một số lực lượng tình báo, thậm chí từ phía cảnh sát hoặc quân đội, đã đóng vai trò khiêu khích trong các cuộc biểu tình. Tuy nhiên, cho đến nay, danh tính những kẻ khiêu khích vẫn chưa được xác định rõ ràng".

Giọt nước tràn ly

Indonesia tuyên bố độc lập vào năm 1945, và chính thức được Hà Lan công nhận vào năm 1949. Đất nước bắt đầu tiến trình dân chủ với diễn biến chính trị phức tạp, đặc biệt là cột mốc năm 1998, sau khi nhà độc tài Suharto phải từ chức do cuộc khủng hoảng kinh tế và các cuộc biểu tình quy mô lớn. Kể từ đó, Indonesia bước vào thời kỳ cải cách chính trị và kinh tế sâu rộng, còn được gọi là Reformasi, với mục tiêu thúc đẩy dân chủ, phân quyền từ chính phủ đến cấp địa phương, đưa đất nước trở thành nền dân chủ lớn thứ ba thế giới, với gần 280 triệu dân. 

Ở Indonesia, người dân có quyền bầu lãnh đạo, tham gia vào đời sống chính trị, đi biểu tình để thể hiện quyền tự do ngôn luận, nhưng nền dân chủ bị "thao túng bởi các nhóm tinh hoa".

Theo Juan Robin, các cuộc phản kháng gần đây, cho thấy giọt nước đã tràn ly : "Người dân cảm thấy cần phải phản kháng, đặc biệt là giới trẻ. Họ thể hiện sự phẫn nộ. Trên mạng xã hội, như Instagram hay X, nhiều người cố gắng giải thích về tình hình đang xảy ra tại Indonesia là không ổn chút nào. Làn sóng biểu tình, phản kháng xảy ra sau khi người giao hàng bị xe cảnh sát đâm chết không hề đơn giản, mà cần phải nhìn rộng ra. Đó là một chính phủ tham nhũng, với rất nhiều vấn đề. Người dân tiếp tục biểu tình, đặc biệt là giới trẻ vì cho rằng đó là điều quan trọng để cứu lấy đất nước". 

Giới tinh hoa Indonesia thao túng chính trường như thế nào ? 

Bài phân tích của hai học giả Bangkit A. Wiryawan và Christian Otchia, chỉ ra rằng nhiều cải cách được thực hiện sau năm 1998, để quyền lực được chuyển giao từ trung ương xuống cấp tỉnh và huyện, nhưng chính quyền thiếu năng lực và thể chế giám sát, khiến nhiều địa phương đã rơi vào tình trạng bị giới tinh hoa địa phương chi phối. Thêm vào đó, sau khi chế độ độc tài Suharto sụp đổ, các nhóm tinh hoa kinh tế cũ cũng đã nhanh chóng tái tổ chức và sử dụng nền dân chủ mới để bảo vệ lợi ích của họ.

Các học giả xác định 4 nhóm tinh hoa chính đang chi phối chính trị tại Indonesia. Đầu tiên là giới tài phiệt, kiểm soát cả quyền lực kinh tế và chính trị, giữ vị trí cao cấp trong đảng phái, định hướng chính sách… Nhóm thứ hai là giới tinh hoa kinh tế, không có chức vụ trong chính phủ nhưng có sức mạnh tài chính nhằm tác động đến chính sách. Thứ ba là giới tinh hoa chính trị, xây dựng quyền lực thông qua việc kiểm soát các đảng phái. Cuối cùng là giới tinh hoa quan liêu, có quyền lực nhờ vào các vị trí trong bộ máy Nhà nước, hưởng đặc quyền. 

Ngay cả cựu tổng thống Joko Widodo, người từng được xem là "ngoại đạo", cũng phải thỏa hiệp với các nhóm tinh hoa này để củng cố quyền lực. Việc con trai cả của ông Widodo, Gibran Rakabuming Raka, trở thành phó tổng thống dưới thời Prabowo Subianto, đã bị chỉ trích là một nỗ lực nhằm thiết lập một triều đại chính trị. Điều này đi ngược lại hình ảnh "đơn giản" và không thuộc giới tinh hoa mà ông từng xây dựng.

Tại sao chính quyền của tổng thống Prabowo lại là nhân tố "khiến giọt nước tràn ly" ?

Cuộc phản kháng của người dân đã buộc tổng thống Prabowo và Quốc hội Indonesia phải hủy bỏ những đặc quyền của các công chức, gây phẫn nộ trên khắp quần đảo, nhưng nhiều vấn đề vẫn tồn đọng. 

Năm đầu tiên trong nhiệm kỳ đầu của tổng thống Prabowo, nhiều chính sách đã gây tranh cãi. Gần đây, tổng thống Prabowo đã trình Quốc hội dự thảo ngân sách 2026 trị giá 234 tỷ đô la, trong đó cắt giảm ngân sách địa phương xuống còn 40 tỷ đô la, được xem là mức thấp nhất trong 10 năm và năm thứ hai liên tiếp giảm. 

Theo Reuters, điều này buộc các chính quyền địa phương phải tăng thuế đất và tài sản để bù đắp. Dự thảo ngân sách mới cũng dự kiến tăng 37% chi tiêu quốc phòng và gần gấp đôi ngân sách cho chương trình bữa ăn miễn phí tại trường học (Free Nutritious Meal) của Prabowo, lên 20,5 tỷ đô la. Ngân sách dành cho các bữa ăn "dinh dưỡng" này trên thực tế lại không dinh dưỡng chút nào và bị coi là lãng phí, khi nhiều trường hợp ngộ độc thực phẩm đã xảy ra. 

Thêm vào đó, số lượng công chức tăng lên, chính phủ của Prabowo có 48 bộ, trong khi các chính quyền tiền nhiệm chỉ có 34 bộ. Tình trạng các chính trị gia Indonesia "một chân đạp hai thuyền" ngày càng thể hiện rõ rệt. Nhà báo Juan Robin cho biết ít nhất 30 thứ trưởng nắm giữ những vị trí quan trọng trong các doanh nghiệp Nhà nước. Thân thế của ông Prabowo Subianto, một cựu tướng lĩnh trong quân đội và là con rể của nhà độc tài Suharto cũng khiến công luận chỉ trích dữ dội. 

Chi Phương