Cuối những năm 80 của thế kỷ trước, khi cuộc khủng hoảng của hệ thống xã hội chủ nghĩa lan rộng khắp thế giới, Việt Nam buộc phải tiến hành Đổi mới để tồn tại.

Gọi là "Đổi mới" cho có vẻ hoành tráng, chứ thực chất chẳng có gì mới cả. Đó chỉ là quá trình từ bỏ dần những phương thức làm ăn của nền kinh tế xã hội chủ nghĩa để chuyển sang làm theo kinh tế thị trường. Nói thẳng ra là bỏ cái cũ để làm theo cái mà trước đó vẫn bị gọi là "tư bản giãy chết".

Để biện minh cho sự thay đổi ấy, người ta giải thích rất nhiều về sự thất bại của chủ nghĩa xã hội. Lý do thường được đưa ra là : chủ nghĩa xã hội chưa có một định nghĩa cụ thể, chưa có một mô hình hoàn chỉnh, các nước xã hội chủ nghĩa chỉ mới đang "mò mẫm", "vừa đi vừa tìm đường".

Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thực sự đó chỉ là một ngụy biện trắng trợn. Tất cả các nước xã hội chủ nghĩa đều đã áp dụng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa xã hội, mà đặc trưng của nó là nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung...

Đã lâu chẳng ai nói lại chuyện ấy. Cứ lặng lẽ làm kinh tế kiểu "giãy chết", thu hút đầu tư, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân, hội nhập với thế giới. Và từ đó, phải thừa nhận rằng Việt Nam đã đạt được một số thành tựu về phát triển kinh tế, từng bước đưa đất nước thoát khỏi tình trạng nghèo đói của thời bao cấp.

Nhưng rồi lại xuất hiện một bài toán khác. Nếu đã làm theo kinh tế thị trường thì lấy gì để chứng minh rằng chúng ta vẫn đang xây dựng chủ nghĩa xã hội ? Không thể nói là đã bỏ hẳn được, vì như thế thì còn gì là cơ sở để tiếp tục nói về "định hướng xã hội chủ nghĩa".

Thế là bây giờ người ta lại xây dựng các xã, phường xã hội chủ nghĩa thí điểm.

Ý tưởng này không phải mới. Trung Quốc đã từng đi con đường ấy từ nhiều chục năm trước và kết cục ra sao thì lịch sử đã ghi lại. Tóm tắt là : chết đói. Để bài viết không quá dài, tôi xin không nhắc lại những chi tiết ấy.

Điều đáng nói là sau gần một thế kỷ xây dựng chủ nghĩa xã hội, người ta vẫn phải... thí điểm.

Nếu một học thuyết sau gần một trăm năm vẫn phải xây dựng "mô hình thí điểm" để xem có thành công hay không, thì có lẽ bản thân điều đó cũng đã nói lên khá nhiều.

Việc xây dựng chủ nghĩa xã hội trong một vài đơn vị hành chính rồi hy vọng sẽ mở rộng ra cả nước là một ý tưởng rất khó thuyết phục. Cũng là một dạng chủ nghĩa xã hội không tưởng.

Còn nếu bây giờ chúng ta định nghĩa lại chủ nghĩa xã hội theo một cách đơn giản hơn, chẳng hạn : chủ nghĩa xã hội = nhiều cờ hơn, nhiều khẩu hiệu hơn, thì tôi tin việc xây dựng các xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ thành công rực rỡ.

Năm 1920, Lenin còn đưa ra được một "công thức" :

Chủ nghĩa Cộng sản = Chính quyền Xô viết + Điện khí hóa toàn quốc.

Đúng hay sai thì chưa bàn, nhưng ít nhất người ta còn biết mình định xây cái gì.

Còn hơn một trăm năm sau, khi đã có internet, trí tuệ nhân tạo và tàu vũ trụ, người ta vẫn phải... thí điểm vài xã để tìm xem chủ nghĩa xã hội là gì, thì đó thực sự chỉ là một màn tiếu lâm hiện đại đối với những người còn biết suy nghĩ, cái bánh vẽ to đùng cho mấy "siêu nhân".

Hoàng Quốc Dũng

(10/08/2026)