22/10/2026
Khí hậu : El Nino năm nay dữ dội "chưa từng có", thế giới phải cấp tốc chuẩn bị ứng phó
Quốc tế
Phân tích
"Chưa từng có tiền lệ", "một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận kể từ năm 1950", "mức độ vượt quá các thang đo giám sát hiện nay", đó là những gì các nhà khoa học nói về hiện tượng khí hậu El Nino, được dự báo sẽ diễn ra cuối năm 2026, đầu năm 2027. Tổ chức Khí tượng Thế giới hôm qua, 21/10/2026, cũng đã kêu gọi "triển khai khẩn cấp" các hành động chuẩn bị ứng phó với đợt El Nino lần này.
Hình ảnh lòng đập La Concepción, Chile khô cạn, ngày 15/08/2026. AFP – Orlando Sierra
Nguyên nhân nào khiến hiện tượng El Nino năm nay trở nên dữ dội chưa từng có ? Và tác động của nó với thế giới sẽ ra sao ?
El Nino là gì ?
El Nino là hiện tượng nhiệt độ bề mặt biển ở phía đông Thái Bình Dương nóng lên theo chu kỳ, do sự suy yếu của các luồng gió tín phong. Cụ thể, khi các luồng gió tín phong suy yếu, chúng không còn đẩy các khối nước ấm trên bề mặt đại dương về phía Châu Á nữa, khiến những khối nước này tích tụ dọc theo bờ biển Châu Mỹ. Sự thay đổi trong phân bố các khối nước ấm làm biến đổi chế độ mưa và áp suất khí quyển trên toàn thế giới. Điều này lý giải tại sao El Nino có thể gây hạn hán, nắng nóng gay gắt và cháy rừng ở một số nơi, trong khi những nơi khác ghi nhận lượng mưa quá mức, lũ lụt và sạt lở đất.
Thông thường, El Nino bắt đầu xuất hiện trong khoảng từ tháng 3 đến tháng 6 và đạt cường độ cực đại trong khoảng từ tháng 11 đến tháng 2. Hiện tượng này thường xảy ra từ hai đến bảy năm một lần, gây ra lượng mưa lớn ở một số khu vực và các đợt hạn hán ở những khu vực khác. Đây vốn là một hiện tượng tự nhiên, xảy ra từ hàng thế kỷ trước và không phải do con người gây ra. Tuy nhiên, các hoạt động của con người đang khiến cho nước biển ấm lên, làm cho El Nino trở nên khắc nghiệt và khó lường hơn.
Nguồn gốc của cái tên El Nino ?
Quay ngược dòng lịch sử cách đây vài thế kỷ, những ngư dân ngoài khơi bờ biển Peru và Ecuador là những người đầu tiên nhận thấy hiện tượng nước biển ấm lên này, khiến việc đánh bắt cá của họ kém hiệu quả hơn. Do hiện tượng có xu hướng xuất hiện vào khoảng dịp Giáng Sinh nên những người này đã đặt tên cho nó là "El Nino", nhằm ám chỉ El Nino de Navidad, tức Chúa Hài Đồng trong tiếng Tây Ban Nha.
Vì sao El Nino năm nay dữ dội "chưa từng có" ?
El Nino xảy ra khi nhiệt độ nước biển tăng cao. Để xác định một hiện tượng El Nino, nhiệt độ nước biển ở vùng xích đạo của Thái Bình Dương phải cao hơn mức bình thường ít nhất 0,5°C. Khi mức chênh lệch nhiệt độ đạt 0,8°C, hiện tượng này được xếp vào loại El Nino vừa phải ; và khi mức chênh lệch đó đạt hoặc vượt 2°C, đó được gọi là một siêu El Nino.
Trong năm nay, nhiệt độ bề mặt biển tại vùng xích đạo Thái Bình Dương hiện đã cao hơn đáng kể so với mức trung bình và vẫn tiếp tục tăng. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới, nhiệt độ trung bình trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 7 năm nay cao hơn mức bình thường 1,5°C, sau đó đạt mức chênh lệch 2°C trong tháng 7. Tổ chức này cũng đề cập đến các số liệu ghi nhận từ cuối tháng 7 đến giữa tháng 8, cho thấy nhiệt độ cao hơn mức trung bình từ 2,2°C đến 2,6°C, "điều này chứng tỏ hiện tượng tiếp tục mạnh lên". Ở bên dưới bề mặt đại dương, tại một số khu vực, nhiệt độ nước biển thậm chí cao hơn mức trung bình hơn 8°C trong tháng 7 và đầu tháng 8. Các dự báo mới nhất dự kiến mức nhiệt độ nước biển cuối năm nay sẽ cao mức trung bình khoảng 3,5°C, vượt xa kỷ lục trước đó là 2,6°C trong giai đoạn 2015-2016.
Các dự báo mới nhất dự kiến mức nhiệt độ nước biển cuối năm nay sẽ cao mức trung bình khoảng 3,5°C, vượt xa kỷ lục trước đó là 2,6°C trong giai đoạn 2015-2016.
Tác động của El Nino đến nguồn lương thực ?
Ngoài các hiện tượng thời tiết cực đoan, hiện tượng này còn ảnh hưởng đến nông nghiệp, làm mất mùa và suy giảm năng suất cây trồng. Theo đài France Info El Nino sẽ gây ra những đợt hạn hán rất nghiêm trọng ở một số nơi, những đợt lũ lụt dữ dội ở những nơi khác ; trong mọi trường hợp, hiện tượng này đều ảnh hưởng nặng nề đến các vùng sản xuất nông nghiệp, dù đó là Trung Mỹ, Mỹ Latinh hay Châu Á.
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF, tại Ấn Độ và Đông Nam Á, hạn hán sẽ ảnh hưởng đến mùa màng, đẩy giá cả tăng cao (đặc biệt là cà phê, ca cao, gạo và dầu cọ). Theo IMF, hiện tượng El Niño làm tăng giá lương thực toàn cầu từ 5 đến 8% trong suốt một năm. Hơn nữa, các biện pháp ứng phó của chính phủ đối với các cú sốc (tích trữ của các nhà nhập khẩu, tăng cường hạn chế xuất khẩu) có thể khuếch đại và kéo dài áp lực giá cả. Thị trường gạo giai đoạn 2023-2024 là một ví dụ minh họa : Việc Ấn Độ áp đặt chính sách hạn chế xuất khẩu gạo do vào tháng 7/2023 (để bảo vệ thị trường nội địa) kết hợp với tình trạng hạn hán ở Đông Nam Á đã góp phần làm giá gạo tăng trung bình 30% trong suốt năm 2023 và giữ giá toàn cầu ở mức cao trong vài tháng sau khi hiện tượng El Nino kết thúc.
Tác động của El Nino đến sản xuất năng lượng ?
Hạn hán sẽ làm giảm sản lượng thủy điện ở Mỹ Latinh và Đông Nam Á. Một số quốc gia khi đó sẽ phải chuyển sang các giải pháp khác đắt đỏ hơn, chẳng hạn như sử dụng nhiên liệu hóa thạch, trong bối cảnh giá dầu và khí đốt vốn đã cao. Việc này sẽ làm tăng nhu cầu dầu mỏ toàn cầu và tạo ra áp lực về giá mà theo IMF có thể kéo dài đến bốn quý sau cú sốc El Nino ban đầu. Ví dụ, tại Colombia, nơi thủy điện chiếm 55% sản lượng điện, việc giảm 30% sản lượng (đã được quan sát thấy trong năm 2023-2024) có thể làm tăng chi phí sản xuất điện từ 15 đến 20% (giả sử chi phí sản xuất điện nhiệt gấp đôi so với thủy điện). Tại Ecuador (nơi thủy điện chiếm 70% sản lượng điện) và Việt Nam (30%), tình trạng thiếu điện có nguy cơ làm gián đoạn các ngành công nghiệp địa phương.
Tác động của El Nino đến hoạt động vận tải ?
Hơn nữa, El Nino còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động vận tải biển tại kênh đào Panama, nơi khoảng 5% thương mại toàn cầu đi qua. Kênh đào Panama được cung cấp nước từ một hồ nhân tạo đó là hồ Gatún. Vẫn theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF, lượng mưa thấp ở lưu vực kênh đào đã dẫn đến việc giảm số lượng lượt tàu đi qua hàng ngày trong tháng 9 năm 2026 (tương tự như năm 2023-2024) ; dự kiến sẽ có thêm các hạn chế vào tháng 10 (29 lượt tàu đi qua mỗi ngày, so với 36 lượt trong tháng 8), điều này sẽ làm tăng thời gian và chi phí vận chuyển. Toàn bộ hoạt động lưu thông giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương vì thế bị chậm lại đáng kể. Châu Âu cũng không tránh khỏi tác động tương tự, mực nước thấp ở sông Rhin và Danube đã và đang làm gián đoạn hoạt động vận tải đường sông.
Đâu là những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước tác động của El Nino ?
Các nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất không nhất thiết là những quốc gia phải chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan, mà là những quốc gia chưa được trang bị để đối phó với những tác động thứ cấp do hiện tượng này gây nên. Có thể kể tới các yếu tố như thị trường nhạy cảm với giá lương thực, sự phụ thuộc vào thủy điện, cơ sở hạ tầng giao thông yếu kém và ít nguồn lực để ứng phó với khủng hoảng. Khu vực Mỹ Latinh và Đông Nam Á bao gồm một số quốc gia dễ bị tổn thương nhất, đặc biệt là do sự phụ thuộc vào giá thực phẩm và thủy điện. Colombia và Ecuador phải đối mặt với rủi ro năng lượng cao, trong khi Ghana, Ấn Độ và Philippines nằm trong số các nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất trước các cú sốc về lương thực. Về phần mình, Mỹ Latinh phải đối mặt với nhiều sức ép : từ rủi ro về lương thực và năng lượng, cộng thêm rủi ro về hậu cần, do phụ thuộc nhiều vào hàng hoá đi qua kênh đào Panama.
(Theo : Alliancebioversityciat, FranceInfo)
Minh Phương
Nguồn : RFI, 22/10/2026