Vì sao người Việt ngày càng chọn Nhật Bản để làm việc mà không phải là một quốc gia nào khác?

Cuối tháng trước, tại cuộc họp do Ủy ban Pháp luật của Thượng Viện Nhật tổ chức, ông Kitamura dẫn số liệu từ một thống kê do cảnh sát Nhật thực hiện, lưu ý, người Việt chỉ chiếm 18.2% tổng số ngoại nhân nhưng chiếm tới 32.6% trong số ngoại nhân bị cảnh sát Nhật bắt giữ vì dính líu tới các vụ án hình sự. Cũng vì vậy, ông Kitamura đề nghị : Hoặc tạm dừng việc tiếp nhận người Việt đến Nhật. Hoặc phân loại người Việt theo nơi họ cư trú và không tiếp nhận những người cư trú tại các địa phương có tỷ lệ phạm tội đặc biệt cao như Nam Hàn từng áp dụng. Hoặc xét duyệt visa nghiêm ngặt hơn. Tuy chính phủ Nhật chưa cho biết họ nghĩ thế nào về đề nghị của ông Kitamura, nhưng rõ ràng con người sẽ là một trong những yếu tố quyết định các quan hệ thành hay bại.

***

Trong vài thập niên gần đây, Nhật, Nam Hàn, Đài Loan là những quốc gia, lãnh thổ cung cấp việc làm, thu nhập cho hàng triệu người Việt, giúp hàng triệu gia đình ở Việt Nam có cơm ăn, áo mặc. Trung bình, mỗi năm, có 130.000 đến 150.000 người Việt được gửi ra ngoại quốc làm thuê. Năm ngoái, các số liệu do chính quyền Việt Nam công bố cho thấy, chỉ tính riêng số người Việt đang làm thuê theo hợp đồng tại Nhật đã khoảng 470.000, tại Đài Loan khoảng 300.000 người, tại Nam Hàn khoảng 100.000 người. Theo Bộ Nội vụ Việt Nam, ngoại tệ do người Việt đi làm thuê ở ngoại quốc gửi về trong giai đoạn từ 2023 đến 2025 nằm trong khoảng 6,5 tỷ USD đến 7 tỷ USD/năm. Cần nhớ, năm 2007, kiều hối dạng này chỉ từ 1,5 tỷ USD đến 2 tỷ USD/năm.

Tuy nhiên, người Việt đi làm thuê ở ngoại quốc là nguyên nhân phát sinh một vấn nạn mới : bỏ trốn, cư trú bất hợp pháp, thậm chí trộm cắp, buôn lậu, mua bán ma túy… Đài Loan tiếp nhận người Việt đến làm thuê từ 1999 nhưng đến tháng 5/2004 thì ngưng tuyển ngư dân Việt Nam, sau đó đến tháng 1/2005 thì ngưng tuyển cả người Việt đến Đài Loan chăm sóc người bệnh, giúp việc nhà vì số người Việt bỏ trốn/cư trú quá hạn chiếm khoảng 1/10 tổng số. Lệnh cấm tuyển người Việt, đưa họ đến Đài Loan làm thuê kéo dài đúng mười năm. Vào 2015, lệnh này được dỡ bỏ từng phần, tuyển dụng ngư dân, người giúp việc vì một số lân bang như Indonesia dự trù không gửi người đến Đài Loan làm thuê nữa !

Sau Đài Loan, tới lượt Nam Hàn cấm tuyển người Việt đến làm thuê. Đầu thập niên 2010, có lúc, tỷ lệ người Việt đến Nam Hàn làm thuê rồi bỏ trốn, cư trú bất hợp pháp lên tới 60%. Trong hai năm 2012 và 2013, Nam Han ngưng tiếp nhận người Việt đến làm thuê. Khi tuyển lại người Việt, Nam Hàn bắt đầu áp dụng việc nhận hay từ chối theo nơi đương sự cư trú. Giai đoạn 2016 – 2017 có khoảng 40 đến 50 huyện của 20 tỉnh nằm trong danh sách không tiếp nhận. Năm 2018 số huyện dạng này là 49. Giai đoạn 2020 – 2021 còn 10 huyện của Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Thái Bình, Quảng Bình. Năm 2022 – 2023 còn 8 huyện của các tỉnh Hà Tĩnh, Hải Dương, Nghệ An, Thanh Hóa. Đến 2024 việc phân loại để tiếp nhận hay loại trừ mới tạm dừng.

Không chỉ có những quốc gia, lãnh thổ ở khu vực Đông Bắc Á phải phân loại khi tiếp nhận người Việt như vừa kể, hồi 2024, Úc cũng từng bị đẩy vào thế tương tự. Năm 2024, các bang Nam Úc và New South Wales thông báo ngưng nhận hồ sơ du học phổ thông từ các tỉnh Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình và Quảng Ninh vì "rủi ro cao" (du học sinh bỏ học). Ngoài cơ quan đặc trách giáo dục của các bang như đã kể, một số đại học như University of Wollongong (UOW) cũng thông báo sẽ không nhận hồ sơ xin nhập học từ năm tỉnh "rủi ro cao" là Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và Hải Dương. Niên khóa 2023–2024, khoảng 21% hồ sơ xin visa du học của người Việt bị từ chối và được xem là mức cao nhất trong vòng 18 năm !

Đài Loan, Nam Hàn, Úc đều đã từng phải đối diện với thực trạng, người Việt sử dụng nhu cầu của thị trường lao động/du học ở xứ họ để xin visa bằng những bộ hồ sơ ngụy tạo nhiều loại dữ liệu, khi đến nơi thì bỏ trốn, ở lại bất hợp pháp. Không phải tự nhiên mà Thương nghị sĩ Haruo Kitamura cảnh báo và đề nghị xét duyệt nghiêm ngặt hoặc phân loại gốc gác/nơi cư trú để tiếp nhận hay từ chối như đã kể. Việt Nam có khoảng 660.000 công dân đang cư trú tại Nhật, trong đó có khoảng 200.000 thực tập sinh, 150.000 lao động kỹ năng đặc định và đã trở thành cộng đồng nhân công ngoại quốc lớn nhất ở Nhật. Việt Nam đang đề nghị Nhật mở rộng cũng như đơn giản hóa tiếp nhận lao động, tiến tới miễn thị thực !

***

Năm ngoái, báo chí Việt Nam từng công bố kết quả một cuộc khảo sát, theo đó, để được đi làm thuê ở ngoại quốc, trung bình, người Việt phải trả khoảng 125 triệu đồng, khoảng 53% khoản này rơi vào tay tổ chức tuyển dụng hoặc cá nhân môi giới. Khoảng 54% người Việt đi làm thuê phải vay để trả "phí".

Một số tổ chức của Nhật như JIFA công bố kết quả những cuộc khảo sát khác, chẳng hạn, nợ nần của thực tập sinh người Việt cao gấp bốn lần thực tập sinh của những quốc gia khác. JIFA còn phát giác, người đi làm thuê càng nghèo, ở những vùng càng sâu, càng xa thì nợ càng lớn, nói cách khác, càng nghèo càng bị bóc lột nặng nề.

ILO từng cảnh báo nhiều lần : Phí cao khiến người muốn đi làm thuê ở ngoại quốc phải vay lãi cao rồi lệ thuộc vì nợ, chấp nhận bị cưỡng bức lao động hoặc bỏ việc ra ngoài làm chui để nhanh hết nợ là một vòng luẩn quẩn. Cơ chế đẩy người yếu thế ra ngoài vòng hợp pháp đã được thiết lập sẵn : ký quỹ, đặt cọc, khấu trừ lương cho môi giới, lương thực nhận thấp hơn thỏa thuận, visa gắn chặt với chủ lao động khiến người bị bóc lột không có lối thoát hợp pháp. Những khía cạnh liên quan đến người Việt đi làm thuê ở ngoại quốc là ví dụ cho một băn khoăn chưa tìm được lời đáp, phải như thế nào thì hợp tác quốc tế giữa chính quyền Việt Nam với thiên hạ mới thật sự là cơ hội cho thành phần yếu thế được đối xử công bằng, được sống tử tế như lẽ ra phải thế !

Trân Văn

Nguồn : Người Việt, 07/11/2026