Bảo đảm an ninh Ukraine : Chờ đợi quá nhiều ở Mỹ, Châu Âu có nguy cơ trả giá đắt

Trọng Thành, RFI, 04/09/2025

Hôm nay, 04/09/2025, hơn ba mươi quốc gia thuộc "Liên minh tình nguyện" bảo đảm an ninh cho Ukraine họp tại Paris và qua cầu truyền hình với sự chủ tọa của tổng thống Pháp. Ẩn số lớn nhất của dịp này là thái độ của tổng thống Mỹ Donald Trump.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tới dự cuộc họp của Liên minh các nước tình nguyện vì Ukraine", Paris, Pháp, ngày 04/09/2025. AFP – Ludovic Marin

Cho đến nay, tại Châu Âu, nhiều người hy vọng Mỹ có các trừng phạt mới đủ để buộc điện Kremlin phải đình chiến và có thể hỗ trợ về không quân, tình báo... sau khi chiến tranh kết thúc. Tuy nhiên, giới quan sát cảnh báo, nếu quá phụ thuộc và chờ đợi vào tổng thống Donald Trump, với chính sách sớm nắng chiều mưa, Châu Âu có nguy cơ phải trả giá rất đắt.

Sáng kiến "Liên minh tình nguyện vì Ukraine" được đưa ra hồi tháng 2/2025, trong bối cảnh tân tổng thống Mỹ khẳng định không tiếp tục chính sách hỗ trợ mạnh mẽ Kiev như chính quyền tiền nhiệm, và đòi Châu Âu phải đứng ra gánh vác chủ yếu, có trách nhiệm hậu thuẫn Ukraine. Về mặt chính thức, cuộc họp hôm nay của Liên minh gồm chủ yếu các nước Châu Âu và một số quốc gia bên ngoài như Nhật Bản, Úc, Canada, để bàn về các cách thức và phương tiện sẽ được huy động nhằm răn đe mọi mưu toan tấn công Ukraine một lần nữa, sau khi chiến tranh kết thúc.

Đã hơn 8 tháng kể từ khi tổng thống Trump lên cầm quyền, với cam kết chấm dứt chiến tranh trong vòng 24 giờ, chiến tranh Ukraine vẫn đang diễn ra và có xu hướng dữ dội hơn. Như vậy, cuộc họp hôm nay, trên thực tế, có mục tiêu chủ yếu là thuyết phục tổng thống Donald Trump cứng rắn hơn với Nga, giành nhiều hậu thuẫn hơn cho Ukraine, và ít nhất cũng không chống lại Ukraine. Nhà báo của Radio France, Pierre Haski, chuyên về địa chính trị, chú ý đến việc Châu Âu chờ đợi tổng thống Trump không chấp nhận "bất kỳ đòi hỏi hạn chế nào về quy mô quân đội Ukraine trong thỏa thuận hòa bình, như yêu cầu của Nga" (trong bài "Le jeu de dupes des Européens avec Trump sur l’Ukraine", tạm dịch là Các nước Châu Âu và Trump trong hồ sơ Ukraine : Cuộc chơi mà hai bên đều giả bộ). 

Cho đến nay, các nước Châu Âu đã nỗ lực để duy trì mặt trận đoàn kết hậu thuẫn Ukraine, sẵn sàng mua vũ khí Mỹ, để chuyển giao cho Ukraine. Pháp và Anh sẵn sàng triển khai hàng nghìn binh sĩ để tham gia lực lượng bảo đảm an ninh cho Ukraine. Các nước Châu Âu cũng chờ đợi ở Mỹ một sự can dự tích cực.

Tuy nhiên, cho đến nay, tổng thống Trump đã nhiều lần thay đổi lập trường về tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, về Châu Âu và về Nga. Sau thượng đỉnh Alaska Trump – Putin, 15/08, có nhiều thông tin về việc tổng thống Trump đã buộc chủ nhân điện Kremlin chấp nhận gặp trực tiếp nguyên thủ Ukraine để bàn giải pháp chấm dứt chiến tranh. Nhưng đã không hề có diễn biến nào theo hướng này. Điện Kremlin yêu cầu tổng thống Zelensky đến Moskva, nếu muốn đàm phán hòa bình.

Hôm qua, 03/09, tổng thống Trump lại cho biết : nếu Putin vẫn từ chối gặp Zelensky vô điều kiện, thì "mọi chuyện đều có thể xảy ra", nhưng không hề nêu chi tiết. Đầu tháng 8/2025, Donald Trump cũng đã từng ra "tối hậu thư" với Nga, nhưng rút cuộc không có gì xảy ra.

Trò "hai mặt" của Mỹ

Theo nhiều nhà quan sát, tổng thống Mỹ Donald Trump đang muốn xích lại gần với nước Nga Putin bằng mọi giá. Thậm chí có dấu hiệu về chơi trò hai mặt của chính quyền Mỹ, vừa đe dọa Nga về bề mặt, nhưng vừa từng bước nối lại quan hệ với Nga. Báo chí Mỹ mới đây tiết lộ việc dự án dầu khí Mỹ với Nga đang được thiết lập lại. Cũng trong cuộc trả lời đài Mỹ hôm qua, tổng thống Trump vừa nói đến "cuộc chiến tranh vô nghĩa" tại Ukraine, "hàng nghìn người đang chết", cùng lúc ca ngợi quan hệ cá nhân "tuyệt vời" với tổng thống Nga.

Có một thực tế phũ phàng là Châu Âu vẫn phụ thuộc nhiều vào Mỹ về vũ khí, và rộng hơn là an ninh. Đây chính là nhược điểm cố hữu của Châu Âu rất khó sớm vượt qua. Châu Âu không thể khẳng định độc lập với Mỹ, nhưng việc để phụ thuộc nặng nề hơn vào Mỹ về mặt an ninh, cũng như về an ninh của Ukraine, đã giúp cho chính quyền Trump có thêm các lá bài để gây sức ép trong các đàm phán thương mại, và đặc biệt về các chính sách về quản lý Kỹ thuật số, điều mà chính quyền Trump muốn hủy bỏ, và cũng là điều mà Liên Âu đang coi là "lằn ranh đỏ". Tổng thống Donald Trump, người chủ trương khai thác các quan hệ theo kiểu có đi có lại, hiểu rất rõ điều này.

Trọng Thành

**************************

Đảm bảo an ninh Ukraine và bóng ma "Bản ghi nhớ Budapest 1994"

Minh Anh, RFI, 04/09/2025

Ngày 03/09/2025, tiếp đồng nhiệm Ukraine Volodymyr Zelensky, một ngày trước khi diễn ra hội nghị "Liên minh các nước tình nguyện", tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố, Châu Âu "sẵn sàng cung cấp các bảo đảm an ninh cho Ukraine và người dân Ukraine vào ngày mà thỏa thuận hòa bình sẽ được ký kết". Đây cũng là những gì Kiev muốn đạt được trước khi bước vào một cuộc đàm phán hòa bình (nếu có) với Moskva.

Cuộc họp giữa tổng thống Pháp Emmanuel Macron và nguyên thủ Ukraine Volodymyr Zelensky tại điện Elysée ngày 03/09/2025. via Reuters - Teresa Suarez

Chưa có lúc nào nỗi ám ảnh về thất bại Bản ghi nhớ Budapest 1994 mạnh mẽ như lúc này đối với Kiev và người dân Ukraine. Ngược dòng thời gian, vào ngày 05/12/1994, ba năm sau khi tuyên bố độc lập và dưới áp lực mạnh ngoại giao, Kiev cùng với Liên bang Nga, Hoa Kỳ và Anh Quốc ký kết Bản ghi nhớ (Bị Vọng Lục / Memorandum) tại Budapest, Hungary.

Nỗi lo nguy cơ phổ biến hạt nhân hơn là an ninh Ukraine

Theo đó, Ukraine chấp nhận chuyển giao toàn bộ kho vũ khí hạt nhân được cất trữ trên lãnh thổ cho Nga, bao gồm khoảng 1.900 đầu đạn chiến lược và 2.500 vũ khí chiến thuật tức chiếm đến gần 10% kho vũ khí Xô Viết. Đổi lại, các bên tham gia cam kết "tôn trọng nền độc lập, quyền chủ quyền và các đường biên giới hiện hữu của Ukraine" và "tránh sử dụng hành động dọa dẫm hay dùng vũ lực xâm hại toàn vẹn lãnh thổ hay nền độc lập chính trị của Ukraine".

Ngoài ra, theo các hình ảnh và bài báo tư liệu được Viện Nghe Nhìn Quốc Gia Pháp (INA) trích dẫn ngày 09/03/2025, ngoài việc tăng gấp đôi số tiền viện trợ 155 triệu đô la, Hoa Kỳ còn cam kết cung cấp "hỗ trợ đặc biệt để tăng cường an ninh cho các lò phản ứng hạt nhân dân sự, kiểu Chernobyl", và nhất là "mở rộng cánh cửa "đối tác vì hòa bình" cho Ukraine, nói một cách khác, cho phép Kiev phát triển hợp tác quân sự với NATO".

Nhà nghiên cứu Marie Dumoulin, giám đốc chương trình Wider Europe, thuộc tổ chức tư vấn European Council on Foreign Relations, trong chương trình "Sự ra đời và cái chết của Bản ghi nhớ Budapest" do đài phát thanh France Culture thực hiện trong tháng 7/2025, có lưu ý rằng sự kiện diễn ra trong bối cảnh Hoa Kỳ và Anh Quốc lo lắng cho mối họa phổ biến hạt nhân hơn là vấn đề an ninh của Kiev. Bởi vì, ngoài Ukraine, còn có hai nước thành viên Xô Viết khác cất trữ vũ khí hạt nhân là Belarus và Kazakhstan.

"Có một cơ chế quốc tế quản lý các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân : Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân TNP. Nhưng các quốc gia độc lập mới này sinh ra từ đống đổ nát của Liên Xô lại không tham gia vào hiệp ước này, bởi vì, cho đến lúc đó, những nước này chưa tồn tại. Do vậy, thách thức đầu tiên là phải bảo đảm rằng Ukraine, Belarus và Kazakhstan, ba quốc gia cùng với Nga có triển khai vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ của mình, tuân thủ Hiệp ước TNP (…) Nhưng điều quan trọng cần hiểu là đối với các nhà đàm phán Mỹ và Anh Quốc, thách thức chính vào thời điểm đó, không hẳn là vấn đề an ninh và chủ quyền lãnh thổ của ba nước này, mà thực sự là vấn đề không phổ biến hạt nhân, đồng thời bảo đảm rằng chỉ có một quốc gia kiểm soát vũ khí hạt nhân được thừa hưởng từ thời kỳ Xô Viết".

Hạt nhân và chủ quyền : Ukraine không có chọn lựa nào khác

Chính vì điều này, vào tháng 12/1991, vào thời điểm Liên Xô tan rã, Hoa Kỳ dưới thời chính quyền Bill Clinton đã nhìn nhận Nga như là một quốc gia hạt nhân, đồng thời tuyên bố sẵn sàng cung cấp hỗ trợ cho những nước khác xuất thân từ Liên Xô với điều kiện các nước này chấp nhận quy chế quốc gia không hạt nhân, theo như chuyên gia về Nga, bà Anne de Tinguy, giáo sư danh dự, Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế CERI trường đại học Khoa học Chính trị Sciences Po từng giải thích với báo Libération (11/03/2022).

Nhiều nhà quan sát tại Pháp đánh giá rằng với việc ký kết Bản ghi nhớ Budapest, chính quyền Ukraine lúc bấy giờ đã chấp nhận từ bỏ vị thế "cường quốc hạt nhân đứng hàng thứ ba" trên thế giới (tính theo số lượng vũ khí hạt nhân). Đối với nhà ngoại giao Pierre Lévy, cựu đại sứ Pháp tại Nga (2020 – 2024), điều này là không hoàn toàn chính xác, do việc hệ thống kiểm soát và chỉ huy đều trú đóng tại Moskva. Vũ khí hạt nhân được bố trí tại Ukraine không đồng nghĩa với việc Kiev nắm giữ "nút bấm" hạt nhân. Chuyên gia Marie Dumoulin nhắc lại :

"Việc từ bỏ kho vũ khí hạt nhân, trên thực tế, đó còn là một trong số các điều kiện cho quyền chủ quyền của Ukraine. Nếu như số vũ khí này vẫn còn được bố trí trên lãnh thổ Ukraine, điều đó cũng có nghĩa là Moskva có lẽ vẫn sẽ tiếp tục có một vai trò chủ đạo trong an ninh của Ukraine và do vậy, quyền tự quyết của Ukraine như chúng ta đã biết từ trước đến nay, có lẽ sẽ không thể được thực thi trong cùng những điều kiện.

Đó chính là những gì đang diễn ra với Belarus, quốc gia đã chấp nhận để Nga bố trí vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ của mình. Trên thực tế, ngoài ý nghĩa của động thái này đối với an ninh Châu Âu, còn có những hậu quả tức thì cho quyền tự quyết của Belarus, hiển nhiên không còn giống như khi họ đã có thể từ chối quyền xem xét lại các quyết định của Moskva liên quan đến chủ quyền và an ninh của chính mình".

Bản ghi nhớ Budapest : Những cam kết "ảo" ?

Bất chấp những cam kết, hai mươi năm sau, năm 214, Moskva chiếm đoạt và cho sáp nhập bán đảo Crimea vào Nga, và thổi bùng cuộc xung đột ở Donbass. Không một bên ký kết Bản ghi nhớ Budapest nào có những phản ứng thực sự. Đến năm 2022, Nga chính thức phát động "chiến dịch quân sự đặc biệt", xâm chiếm Ukraine.

Ngày 04/03/2022, vào ngày thứ chín của cuộc chiến, tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cay đắng chỉ trích NATO từ chối lập vùng cấm bay : "Tất cả những gì Liên minh Quân sự làm được đến hiện tại, là vận chuyển khoảng 50 tấn dầu diesel cho Ukraine thông qua hệ thống cung cấp của khối. Có lẽ là để chúng ta có thể đốt bỏ và thiêu rụi Bản ghi nhớ Budapest. Nhưng đối với chúng ta, văn bản này đã bị đốt cháy, dưới hỏa lực của quân đội Nga".

Về điểm này, nhà nghiên cứu Marie Dumoulin, cũng trong chương trình "Sự ra đời và cái chết của Bản ghi nhớ" trên đài France Culture, giải thích thêm như sau :

"Bản ghi nhớ Budapest bao gồm một danh sách các cam kết của các quốc gia bảo lãnh, tức là Nga, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, liên quan đến Ukraine, nhưng đây là những cam kết thụ động, nghĩa là các quốc gia này cam kết không làm một số điều nhất định liên quan đến Ukraine, không gây rắc rối về chủ quyền, độc lập và biên giới của Ukraine, không đe dọa sử dụng vũ lực, không gây áp lực kinh tế lên Ukraine và trong trường hợp Ukraine bị tấn công hạt nhân, họ cũng cam kết sẽ nhờ đến Hội Đồng Bảo An Liên Hợp Quốc. Không có cam kết chủ động nào, nghĩa là không có cam kết hành động nào khác ngoài cam kết tham vấn Hội đồng Bảo an nếu toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine bị đe dọa".

Cam kết bị xâm phạm : Lỗi tại ai ?

Ngày nay, phương Tây và Nga đổ lỗi cho nhau là không tôn trọng các cam kết đưa ra trong văn bản. Hoa Kỳ và Anh Quốc tuyên bố họ không vi phạm các cam kết, rằng họ không đe dọa tính toàn vẹn lãnh thổ Ukraine. Và quốc gia duy nhất đã vi phạm các cam kết đưa ra chính là Nga. Điều thú vị, theo nhà cựu đại sứ Pháp Pierre Levy khi giải thích với France Culture là những lập luận từ phía Nga.

"Câu trả lời mà Vladimir Putin dành cho Reuters vào tháng 3/2024 mà ít ai nói đến, và theo tôi là rất thú vị, trong đó, ông ấy nói rằng "Nhìn xem, quý vị đã vi phạm các cam kết của mình đưa ra trong Bản ghi nhớ Budapest. Ông ấy nói rõ là ông ấy không bị ràng buộc bằng những thỏa thuận quốc tế với một quốc gia vừa có một cuộc cách mạng bên trong.

Thế nên, trong cách tiếp cận của Nga, đối diện với họ là một quốc gia mới. Tiếp theo, chúng ta thấy rõ sự nhất quán trong lập trường, bởi vì, đối với Nga, có một chính quyền quân sự cầm quyền ở Kiev đã thành công lập một chế độ mới với sự trợ giúp của phương Tây sau một cuộc đảo chính. Do vậy tất cả những điều này đều nằm trong lô-gic của Nga".

Năm 2014, quyết định sáp nhập bán đảo Crimea và cuộc chiến tại Donbass đã làm lộ rõ những điểm yếu của Bản ghi nhớ, vốn chỉ là một bản ghi nhớ không phải là một hiệp ước và không mang tính chất ràng buộc. Các thỏa thuận Minks được ký kết, nhằm chấm dứt các cuộc giao tranh nhưng không bao hàm một bảo đảm an ninh nào cho Ukraine, cũng không cho phép giải quyết được vấn đề.

Đảm bảo an ninh Ukraine : "Trò chơi chính trị" của phương Tây

Ba mươi mốt năm sau ngày ký Bản ghi nhớ, và với hai cuộc chiến xâm lược của Nga sau đó, chính quyền Kiev giờ đây muốn tránh bằng mọi giá rằng các cuộc đàm phán về bảo đảm hòa bình một lần nữa sẽ không là những "tờ giấy lộn". Trước khi ký kết bất kỳ một thỏa thuận nào với Moskva, tổng thống Volodymyr Zelensky mong muốn có được những bảo đảm quân sự vững chắc từ phía các đối tác nhằm ngăn ngừa một cuộc chiến xâm lược mới.

Tuy nhiên, bà Tatiana Stanovaya, chuyên gia về chính trị Nga và là nhà sáng lập nhóm nghiên cứu R. Politik, trả lời báo Pháp Le Figaro, nhắc lại lập trường của Nga đối với hòa bình cho Ukraine là rất rõ ràng, điện Kremlin, "không chấp nhận rằng các bảo đảm an ninh tập thể cho Ukraine để giải quyết khủng hoảng Ukraine được thông qua mà không có sự tham dự của Nga". Nói một cách cụ thể : "Ukraine chỉ có thể được hưởng các bảo đảm về tôn trọng đường biên giới với điều kiện thực hiện một danh sách các cam kết do Nga đề ra".

Cũng theo nhà nghiên cứu về Nga, phương Tây khó thể bảo đảm an ninh cho Ukraine do phải đối mặt với hai thực tế :

"Nga là một cường quốc hạt nhân và nước này đang chiến thắng trên chiến trường. Từ góc độ này, không nước nào, hoàn toàn không một nước nào, có thể đưa ra bất kỳ đảm bảo nào cho Ukraine. Điều gì sẽ thay đổi nếu cuộc xung đột đang bị đóng băng này lại bị Nga vi phạm trong tương lai ? Phương Tây có thể làm gì hơn hoặc khác đi ? Nga là một cường quốc hạt nhân, chỉ riêng câu trả lời này đã khép lại mọi cuộc tranh luận. Khi Emmanuel Macron nói về một "lực lượng tái bảo đảm" sẽ được triển khai tại Ukraine trong trường hợp hòa bình, thì vài nghìn quân có thể làm được gì để bảo vệ nước này khỏi sức mạnh quân sự của Nga ? Ý tưởng này là không nghiêm túc".

Trong bối cảnh này, các cuộc thảo luận xoay quanh những bảo đảm được nêu ra trong các cuộc đàm phán ngoại giao, đối với nhà khoa học chính trị Tatiana Stanovaya, điều đó chẳng khác gì một "trò chơi chính trị" !

Minh Anh

Nguồn : RFI, 04/09/2025