Mô hình Bolivar được Hugo Chávez xây dựng từ năm 1999 khi lên nắm quyền tại Venezuela được cho là ưu việt để đưa nước này lên "chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI" : tái phân phối tài sản dầu mỏ, bình đẳng và độc lập khỏi các cường quốc, đặc biệt là Mỹ. Tuy nhiên, "mô hình lý tưởng" đó đã thực sự bị vùi trong thảm họa động đất kép ngày 24/06/2026.

Người dân Venezuela bất mãn với mô hình Bolivar như từng thể hiện với giới tinh hoa truyền thống trước đó. Về lý thuyết, mô hình Bolivar, được thể hiện trong Hiến Pháp năm 1999, đầy ưu việt với những hứa hẹn toàn dân tham gia, phát triển xã hội, bình đẳng. Nhưng trên thực tế, cách tiến hành đầy những sai lầm lại đẩy Venezuela vào tình trạng dễ bị tác động về kinh tế-xã hội, khủng hoảng chính trị và nhân đạo.

Chuyên gia về quan hệ quốc tế Pascal Drouhaud, chủ tịch hội LatFran (France-Amérique Latine, Pháp-Châu Mỹ latinh), trong bài phân tích trên trang Revue Politique ngày 02/07/2026, nhận định ngay từ những năm đầu tiên đã hiện hữu mầm mống sụp đổ trong tương lai. Trước tiên là sự phụ thuộc quá mức vào dầu mỏ khiến nền kinh tế Venezuela rất dễ bị tác động trước những biến động giá dầu quốc tế. Thay vì đa dạng hóa nền kinh tế, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và đầu tư cho phát triển bền vững, "chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI" của Hugo Chávez lại ưu tiên quản lý tập trung nguồn tài nguyên, cổ vũ dân túy và thân hữu, gia tăng quân sự hóa nhà nước và tập trung quyền lực xung quanh nhà lãnh đạo.

Khi lên làm tổng thống thay ông Hugo Chávez qua đời năm 2013, ông Nicolás Maduro ; không có được sức hút như người tiền nhiệm, thừa hưởng một đất nước đã suy yếu do giá dầu sụt giảm năm 2014. Thay vì khắc phục những hạn chế, Nicolás Maduro tiếp tục lún sâu trong sai lầm : tăng cường sự kiểm soát của nhà nước đối với nền kinh tế, quốc hữu hóa hàng loạt, kiểm soát ngoại hối, trợ cấp rộng rãi và đàn áp phe đối lập. Hệ quả là siêu lạm phát, sản lượng dầu giảm mạnh, nghèo đói gia tăng, dịch vụ công xuống cấp, chảy máu chất xám vì làn sóng di cư quy mô lớn.

Một thất bại khác, mang tính biểu tượng, của mô hình Bolivar là sự can thiệp của Mỹ, trong khi đây là một trong những chủ trương cốt lõi. Lực lượng Mỹ bắt giữ tổng thống Nicolás Maduro ngay tại thủ đô Caracas ngày 03/01/2026. Tiến trình "quá độ" do quyền tổng thống Delcy Rodríguez tiến hành cũng hoàn toàn chịu ảnh hưởng của Mỹ.

Thảm họa động đất phơi bày bất lực của hệ thống Bolivar

Phản ứng yếu kém của nhà nước trước thảm họa động đất kép ngày 24/06 càng phơi bày hệ quả của quản trị yếu kém trong nhiều thập niên. Tình trạng mất điện thường xuyên gây cản trở hoạt động cứu hộ và cứu trợ. Thiếu nước và thuốc men, thiếu trang thiết bị cho bệnh viện khiến cho "các dịch vụ hiện có là quá hạn chế. (...) Ưu tiên là các nhu cầu cơ bản : thực phẩm, nước, chỗ ở và tiếp cận vệ sinh tối thiểu", theo phát biểu của Romain Mille, giám đốc tổ chức phi chính phủ Première Urgence Internationale tại Venezuela, khi trả lời báo La Croix.

Khoảng 58.000 tòa nhà đã bị phá hủy hoặc hư hại do thảm họa, theo ước tính của NASA. Đây là hậu quả của việc xây dựng nhiều dự án nhà ở xã hội có chất lượng thấp, không đáp ứng tiêu chuẩn chống động đất, cho dù quy định xây dựng được siết chặt sau trận động đất năm 1967. Người dân tự xoay sở cứu người bị mắc kẹt, thất vọng vì cảm thấy bị "bỏ rơi" bởi vì hệ thống bệnh viện không đủ khả năng tiếp nhận số lượng lớn nạn nhân. Vẫn theo ông Romain Mille, "số lượng nhân viên cứu hộ, dù là của nhà nước hay các tổ chức nhân đạo, đều quá ít so với nhu cầu dọn dẹp đống đổ nát, cứu hộ và hỗ trợ những người bị ảnh hưởng".

Tổng thống lâm thời Delcy Rodriguez hứa tiến hành kế hoạch tái định cư "nhanh nhất có thể", cho càng nhiều nạn nhân càng tốt "trước cuối năm nay". Nhưng trận động đất kép đã phơi bày một cách tàn nhẫn những thiếu sót của một nhà nước Venezuela vốn đã suy yếu nghiêm trọng do nhiều năm khủng hoảng chính trị, xã hội và kinh tế. Số người thiệt mạng có thể lên tới hàng chục nghìn người sau khi những đống đổ nát ở La Guaira - nơi bị tác động nặng nhất - và ở những địa phương khác, được tìm kiếm kỹ lưỡng vì hiện vẫn có hơn 50.000 người mất tích.

Thu Hằng