Đó là một câu nói thường được gán cho Napoléon Bonaparte. Dù câu nói ấy có thực sự là của ông hay không thì ý tưởng phía sau vẫn rất đáng suy ngẫm.

Rủi ro về tài chính, chính trị và địa chiến lược – những mối đe dọa treo lơ lửng trên sự giàu có của giới thượng lưu là vô số. Đó là lý do tại sao họ cần người nghèo đóng vai trò như một bức tường thành bảo vệ. Nhưng một ngày nào đó tất cả có thể thay đổi…

Một người hiểu quyền lực sẽ biết rằng không thể cai trị hàng triệu con người mãi bằng súng đạn. Quân đội rất tốn kém, cảnh sát cũng có giới hạn, nhà tù không thể nhốt hết mọi người. Muốn một chế độ tồn tại lâu dài thì cách hiệu quả nhất là khiến người dân tự kiểm soát chính mình.

Khi người ta tin rằng số phận của mình là do trời định, rằng đau khổ là điều phải chấp nhận, rằng chỉ cần ngoan ngoãn rồi một ngày nào đó sẽ được đền bù, thì họ sẽ ít đặt câu hỏi hơn.

Khi sự phục tùng được coi là một đức hạnh, còn sự chất vấn bị coi là sai trái, thì không cần nhiều binh lính nữa. Bởi vì hình thức kiểm soát mạnh nhất không đến từ bên ngoài mà đến từ bên trong mỗi con người.

Từ hàng nghìn năm nay, rất nhiều nhà cầm quyền đã sử dụng cùng một công thức : hãy chịu đựng, hãy vâng dạ, phục tùng, hãy chờ đợi. Chỉ khác nhau ở chỗ, có thời người ta hứa hẹn thiên đường sau khi chết, có thời người ta hứa hẹn một thiên đường ngay trên mặt đất.

Điều đáng suy ngẫm là nhiều chế độ chính trị cũng học đúng công thức ấy. Nếu ngày xưa người ta dùng tôn giáo để hứa hẹn thiên đường sau khi chết, thì ngày nay có nơi lại dùng những khẩu hiệu và những lời hứa về một "thiên đường xã hội chủ nghĩa" trong tương lai. Mục đích không phải là để người dân nhìn vào hiện tại, mà là luôn hướng mắt về một ngày mai tốt đẹp. Khi người dân còn mải chờ đợi thiên đường ở phía trước, họ sẽ ít đặt câu hỏi về những gì đang diễn ra hôm nay, và những người đang nắm quyền vẫn có thể tiếp tục hưởng đặc quyền của mình.

Đó là lúc hệ thống vận hành trơn tru nhất. Không cần dùng roi vọt quá nhiều nếu con người tự nhắc nhau phải im lặng. Không cần theo dõi từng người nếu ai cũng sợ bị coi là "khác biệt". Không cần cấm đoán quá nhiều nếu chính xã hội sẽ gây áp lực lên những người dám đặt câu hỏi.

Đó là mức độ kiểm soát cao nhất : khi sự phục tùng được coi là lựa chọn tự nguyện.

Theo thông tin được lan truyền về hội nghị ngày 29/7, có phát biểu nhắc đến mục tiêu Việt Nam trở thành một nước xã hội chủ nghĩa phát triển ở trình độ cao vào năm 2130. Đúng là một cái bánh ngon choét.

Nhưng một xã hội muốn phát triển thì điều quan trọng nhất không phải là những lời hứa cho một trăm năm sau. Điều người dân quan tâm là hôm nay họ có được sống tốt hơn không, có được nói lên ý kiến của mình không, có được pháp luật bảo vệ công bằng không, con cái họ có cơ hội vươn lên bằng năng lực hay không…

Một tương lai tốt đẹp không thể chỉ được xây bằng những khẩu hiệu. Nó phải được xây bằng những việc làm mà người dân có thể nhìn thấy, kiểm chứng và cảm nhận ngay trong cuộc sống hằng ngày.

Bởi vậy, trước bất kỳ lời hứa nào về một thiên đường ở rất xa, có lẽ mỗi người đều nên tự hỏi một câu rất đơn giản : Nếu cái bánh ngon đến thế, tại sao nó luôn được hẹn vào một ngày mà không ai trong chúng ta còn sống để nếm thử ?

Một chính quyền không thể được đánh giá bằng những thiên đường hứa hẹn cho năm 2130. Nó phải được đánh giá bằng cuộc sống của người dân hôm nay.

Và chừng nào mỗi người còn chỉ lo cuộc mưu sinh của riêng mình mà không dám nhìn vào toàn bộ hệ thống, chừng đó hệ thống vẫn sẽ vận hành như cũ.

Đúng là : "Tôn giáo là thứ ngăn người nghèo giết người giàu".

Nhưng người nghèo lại không biết điều đó. Ngược lại người giầu lại luôn áp dụng điều đó.

Hoàng Quốc Dũng

(31/07/2026)