Tại Mỹ, công ty năng lượng hạt nhân Oklo cuối tháng 05 thông báo được Bộ Năng lượng chọn để bắt đầu các cuộc đàm phán chuyên sâu về việc sử dụng plutonium dư thừa có từ thời Chiến Tranh Lạnh, nhằm hướng tới khả năng sử dụng làm nhiên liệu cho cho các nhà máy điện hạt nhân.

Áp-phích của tổ chức Los Alamos Study Group gần thị trấn Bernalillo, bang New Mexico, phản đối kế hoạch của Washington đẩy mạnh sản xuất các lõi plutonium cho kho vũ khí hạt nhân Mỹ. AP - Susan Montoya Bryan / Ảnh tư liệu 17/02/2021

Thông tin được Reuters đăng tải đã làm dấy lên nỗi lo ngại về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân, cũng như các sự cố bởi vì plutonium vốn là một vật liệu phân hạch nguy hiểm, thậm chí nguy hiểm hơn cả uranium.

Cụ thể dự án sử dụng plutonium dư thừa từ thời Chiến Tranh Lạnh là như thế nào ?

Chính quyền Donald Trump dự kiến sẽ cung cấp khoảng 20 tấn plutonium quân sự thu được từ các đầu đạn hạt nhân đã bị tháo dỡ từ thời Chiến tranh Lạnh để làm nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân. Bộ Năng Lượng Hoa Kỳ hiện giờ đang quản lý các kho dự trữ plutonium này.

Reuters nhắc lại là cách nay một năm, tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký một sắc lệnh yêu cầu đình chỉ phần lớn chương trình pha loãng (tức là chuyển đổi plutonium cấp quân sự sang dạng không thể sử dụng cho vũ khí) và tiêu hủy lượng plutonium dư thừa từ thời Chiến Tranh Lạnh, nhằm chuyển hướng sử dụng số vật liệu này thành nhiên liệu cho các công nghệ hạt nhân tiên tiến.

Với chu kỳ phóng xạ kéo dài 24.000 năm, loại vật liệu này phải được xử lý bằng các thiết bị bảo hộ chuyên dụng trong các cơ sở quân sự được bảo vệ nghiêm ngặt, đặc biệt tại các bang Nam Carolina, Texas và New Mexico.

Công ty Oklo cho biết dự định phát triển loại nhiên liệu này cùng với Newcleo, một công ty Pháp - Ý đang hướng tới mục tiêu xây dựng các lò phản ứng hạt nhân công nghệ cao. Trong một thông cáo, Oklo cho biết Newcleo sẽ đóng góp chuyên môn về nhiên liệu hạt nhân cũng như khả năng tài trợ cho dự án, tùy thuộc vào các thỏa thuận, phê duyệt cần thiết và các yêu cầu của Mỹ về an ninh cũng như các biện pháp bảo đảm hạt nhân.

Đồng sáng lập, kiêm tổng giám đốc điều hành Oklo, Jacob DeWitte, cho Reuters biết : "Chương trình này mở ra con đường sử dụng các vật liệu dư thừa hiện có như một nguồn nhiên liệu chuyển tiếp cho các lò phản ứng tiên tiến, qua đó giúp đưa nhiều lò phản ứng vào vận hành nhanh hơn (…) Những vật liệu từng được dành riêng cho mục đích hủy diệt nay có thể được chuyển đổi thành nhiên liệu để sản xuất điện".

Trong khi đó, Stefano Buono, tổng giám đốc điều hành và nhà sáng lập công ty Pháp - Ý Newcleo, cho rằng việc sử dụng plutonium làm nhiên liệu sẽ góp phần giảm bớt gánh nặng của Mỹ về vật liệu hạt nhân.

Nhưng tại sao Donald Trump lại hướng tới nguồn plutonium dư thừa có từ thời Chiến Tranh Lạnh ?

AI có lẽ là nguồn gốc sâu xa, theo giải thích của Noah Mayhew, chuyên gia về các vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân và quản trị hạt nhân Trung tâm Vienna về Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân (Vienna Center for Disarmament and Non-Proliferation – VCDNP : "Một trong những lý do chính khiến Donald Trump ủng hộ năng lượng hạt nhân là nhu cầu ngày càng lớn của Mỹ trong việc sản xuất điện để đáp ứng những nhu cầu khổng lồ của ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) và các trung tâm dữ liệu của ngành này".

Theo France 24, tất cả các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực hạt nhân được Nhà Trắng lựa chọn đều khẳng định họ đang rất cần được tiếp cận các nguồn nhiên liệu mới, đặc biệt là kể từ khi Nga phát động cuộc chiến xâm lược Ukraina. Chris Spedding, chuyên gia về vũ khí và an ninh hạt nhân tại Trung tâm Leverhulme về Tương lai của Trí tuệ, Đại học Leicester của Anh, nhận định : "Câu chuyện này còn có một khía cạnh địa chính trị : trên thực tế, nhà cung cấp chính uranium làm giàu - loại nhiên liệu được sử dụng để vận hành các lò phản ứng này - trước đây là Nga".

Moritz Kütt, nhà vật lý tại tại Đại học Hamburg của Đức, cũng là người sáng lập Đơn vị Giải trừ Hạt nhân Hamburg, tóm lược vấn đề : "Hiện nay, Mỹ muốn sản xuất nhiều điện (nguyên tử) hơn mà không phải mua uranium làm giàu từ Nga". Với Donald Trump, đã đến lúc "Khôi phục thời hoàng kim của plutonium" (Make Plutonium Great Again).

Công luận phản ứng ra sao về dự án sử dụng plutonium từ thời Chiến Tranh Lạnh ?

Các nghị sĩ phe Dân Chủ kêu gọi tổng thống Mỹ Donald Trump từ bỏ kế hoạch sử dụng plutonium dư thừa làm nhiên liệu để tránh nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân, bởi vì trên thực tế, theo Reuters, lượng plutonium dư thừa của Mỹ từ thời Chiến Tranh Lạnh đủ để chế tạo khoảng 2.000 quả bom nguyên tử.

Điều đáng lo ngại là việc có được plutonium đã được tách chiết lại dễ dàng hơn nhiều so với việc làm giàu uranium, và chỉ cần một lượng rất nhỏ cũng đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân. Đài France 24 nhắc đến con số 99 tấn plutonium của Mỹ, và chỉ cần một lượng plutonium nhỏ bằng một quả dưa lưới là đủ để chế tạo một quả bom nguyên tử.

Đặc biệt, các chuyên gia về chống phổ biến vũ khí hạt nhân lo ngại trước những nguy cơ cực kỳ lớn đối với sức khỏe mà loại vật liệu khó xử lý này gây ra. Mycle Schneider, điều phối viên của Báo cáo Tình trạng Công nghiệp Hạt nhân Thế giới (The World Nuclear Industry Status Report -WNISR), giải thích với France 24 : "Plutonium là một trong những chất độc hại nhất từng được tạo ra, độc hơn uranium rất nhiều. Chỉ cần hít phải một lượng cực nhỏ cũng có nguy cơ mắc bệnh ung thư phổi".

Do plutonium có thể được sử dụng để chế tạo bom nguyên tử, nên đòi hỏi mức độ an ninh cực kỳ cao. Một chuyên gia về an ninh hạt nhân của Đại học Leicester, được France 24 trích dẫn, cảnh báo là nếu giao vật liệu này cho các start-up tư nhân quản lý, số chuyến vận chuyển cũng như số tác nhân tham gia xử lý đều gia tăng, từ đó làm tăng nguy cơ plutunium bị thất lạc hoặc bị đánh cắp.

Ngoài ra cũng phải kể tới những khó khăn về kỹ thuật và chi phí khổng lồ ?

Đúng vậy, các chuyên gia và các nghị sĩ Đảng Dân Chủ càng hoài nghi hơn khi nhìn lại những chuyện trước đây. Thực ra, Donald Trump không phải vị tổng thống Mỹ đầu tiên có ý tưởng biến plutonium thành nhiên liệu. Các nỗ lực trước đây của Hoa Kỳ, cũng như của chính phủ nhiều nước khác, nhằm biến plutonium thành nhiên liệu đều đã vấp phải những khó khăn kỹ thuật và các khoản chi phí khổng lồ.

Noah Mayhew, chuyên gia về các vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân và quản trị hạt nhân tại Trung tâm Vienna về Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân, giải thích với đài France 24 : "Việc lưu trữ (plutonium) là rất tốn kém. Cần phải đảm bảo rằng chúng được bảo quản an toàn tuyệt đối, rằng các vật chứa plutonium không bị ăn mòn. Đó là những khoản chi phí dành cho các kho dự trữ mà Hoa Kỳ dù sao cũng không còn muốn giữ nữa, vì chúng không còn cần thiết cho kho vũ khí hạt nhân của họ".

France 24 nhắc lại là vào cuối thời Chiến Tranh Lạnh, Hoa Kỳ và Nga từng cố gắng chuyển đổi plutonium thành nguồn năng lượng. Nỗ lực của hai nước đều đã thất bại.

Tại Mỹ, kế hoạch đã bị hủy bỏ trong nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Barack Obama. Về phần mình, tổng thống Joe Biden muốn chôn lấp an toàn các kho dự trữ plutonium tại bang New Mexico. Tuy nhiên, một lần nữa Washington lại phải từ bỏ vì dự án quá tốn kém và quá phức tạp để triển khai trong nhiệm kỳ của tổng thống Joe Biden.

Giờ đây, vẫn còn phải chờ xem liệu kế hoạch của chính quyền Trump nhằm chuyển giao plutonium cho các start-up hạt nhân có thực sự được triển khai hay không. Nhưng theo các chuyên gia, kế hoạch này dường như đã đánh giá thấp những nguy cơ mà nó có thể gây ra đối với sức khỏe cộng đồng cũng như nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.

Ông Scott Roecker, phó chủ tịch của Sáng kiến Giảm thiểu Đe dọa Hạt nhân (Nuclear Threat Initiative), một tổ chức phi lợi nhuận của Mỹ hoạt động trong lĩnh vực giảm thiểu các mối đe dọa hạt nhân, sinh học và công nghệ có khả năng gây thảm họa toàn cầu, nhận định trên báo The New York Times : "Các quốc gia khác đã từng thử nghiệm chuyện này và họ đi đến kết luận rằng, mặc dù việc sử dụng plutonium làm nhiên liệu có vẻ hấp dẫn, nhưng trên thực tế nó là một gánh nặng và chúng ta cần phải loại bỏ nó dứt khoát".

Nhưng cũng không dễ để biến plutonium thành nhiên liệu sản xuất điện ?

Đúng như vậy. Lập luận của các startup muốn được tiếp cận nhanh plutonium như một giải pháp thay thế cho uranium làm giàu có nguồn gốc từ Nga đã không thuyết phục được các chuyên gia được phỏng vấn. Moritz Kütt, được France 24 trích dẫn, lưu ý : "Chuyện này không giống như các trạm xăng, nơi người ta có thể tự do lựa chọn loại nhiên liệu cho lò phản ứng". Việc biến plutonium thành nguồn năng lượng vừa tốn kém vừa mất rất nhiều thời gian. Chuyên gia Mycle Schneider nhấn mạnh : "Việc sản xuất ra điện từ plutonium có thể cần nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ (…) Nền kinh tế AI cần thêm năng lượng ngay từ hôm nay, vì vậy chắc chắn một lò phản ứng mới chạy bằng plutonium không phải là giải pháp".

Theo các chuyên gia được phỏng vấn, kế hoạch kiểu Trump về việc chuyển giao plutonium cho các startup hạt nhân dường như được xây dựng thiếu chặt chẽ và mang tính vội vã. Một số cơ quan truyền thông như Reuters và một thượng nghị sĩ đảng Dân Chủ cũng đã nêu khả năng tồn tại "xung đột về lợi ích".

Trên thực tế, bộ trưởng Năng Lượng Mỹ, Chris Wright, từng là thành viên hội đồng quản trị của Oklo, trước khi ông từ chức để đảm nhiệm vị trí trong chính quyền Donald Trump. Mà Oklo chính là một trong những công ty được Nhà Trắng lựa chọn cho dự án plutonium.

Theo France 24, điều này khiến nhiều người nghi ngờ rằng toàn bộ kế hoạch này có lẽ là một chiến dịch truyền thông quy mô lớn cho các công ty khởi nghiệp, giúp họ sau đó dễ dàng huy động vốn hơn từ các nhà đầu tư bị ấn tượng bởi sự ủng hộ chính thức từ Nhà Trắng.

Theo France24

Thùy Dương