"Nga đang đáp trả NATO trong bóng tối" - Nguồn ảnh : Minh họa của Stephen Kelly / Alamy / Getty Images)

Nhưng cụ thể, chiến tranh hỗn hợp là gì ?

Thực ra chiến tranh hỗn hợp không phải khái niệm mới có từ vài năm trở lại đây. Thuật ngữ này xuất hiện trong các nghiên cứu chiến lược từ cách nay 20 năm, lần đầu tiên được sử dụng chính thức tại Pháp là trong Sách trắng về quốc phòng và an ninh quốc gia năm 2013.

Theo giải thích của Thomas Gomart, giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế Pháp (IFRI), trong cuốn Guerres invisibles (Những cuộc chiến vô hình, Tallandier, 2021), được báo Pháp Le Monde trích dẫn, khái niệm chiến tranh hỗn hợp kết hợp "sự đe dọa chiến lược từ các quốc gia sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt, các chiến dịch phối hợp giữa nhiều quân chủng, có sự tham gia của cả lực lượng đặc nhiệm và lính đánh thuê, cùng những hoạt động tung tin sai lệch trên quy mô lớn".

Các chiến lược hỗn hợp kết hợp những phương thức hành động quân sự và phi quân sự, trực tiếp và gián tiếp, thường khó xác định được người đứng sau, đồng thời luôn được thiết kế để duy trì dưới ngưỡng mà đối phương có thể coi là đủ để đáp trả hoặc dẫn đến một cuộc xung đột công khai. Chiến tranh hỗn hợp cũng không nhất thiết bao gồm việc sử dụng vũ khí. Các hoạt động loan tin sai lệch, tấn công mạng và thao túng kinh tế cũng là một phần. Công nghệ dân sự và công nghệ quân sự không còn thực sự phân tách. Mọi bộ máy của Nhà nước đều có thể được huy động.

Elie Tenenbaum, nhà nghiên cứu tại Viện Quan hệ Quốc tế Pháp (IFRI), đồng tác giả cuốn La Guerre de vingt ans (Cuộc chiến hai mươi năm, Robert Laffont, 2021) cùng Marc Hecker, trong Revue Défense nationale (Tạp chí Quốc phòng), cũng được Le Monde trích dẫn, giải thích rằng chiến tranh hỗn hợp từng được mô tả là "phi quy ước", "bất đối xứng", có "cường độ thấp" hoặc thuộc "thế hệ thứ tư". 

Tuy nhiên, nhìn chung cho đến nay, khái niệm "chiến tranh hỗn hợp" dường như còn mơ hồ, bao hàm rất nhiều hiện tượng khác nhau : từ quân sự, ngoại giao, thông tin, không gian, đến kinh tế hay pháp lý …

Sự gia tăng các cuộc tấn công được xem là mang tính "hỗn hợp" thời gian qua nhắm vào nhiều nước Châu Âu đã khiến Liên Hiệp Châu Âu thúc đẩy kế hoạch đối phó ra sao ?

Đúng vậy. Sự gia tăng các vụ việc này buộc Bruxelles đẩy nhanh một kế hoạch từng được chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen đề cập trong bài phát biểu về tình hình Liên Hiệp Châu Âu ngày 16/09. Bà đề xuất thành lập một "cơ chế an ninh khẩn cấp", theo kiểu Điều 4 của Hiệp ước NATO. Theo đó, khi một quốc gia thành viên yêu cầu, cơ chế này sẽ cho phép triệu tập 27 nước thành viên để phối hợp phản ứng trước một cuộc tấn công vẫn ở dưới ngưỡng cuộc xâm lược quân sự trực tiếp.

Tuy nhiên, những công tác chuẩn bị mà trang tin địa chính trị Politico tiết lộ cũng cho thấy sự bất đồng giữa các thành viên Liên Âu. Một số nước đặt câu hỏi về tính hữu ích của việc phát triển các cơ chế mới ở cấp độ Châu Âu, trong khi Liên Minh Bắc Đại Tây Dương, mà đa phần các nước thuộc Liên Âu, cũng là thành viên, thì đã có sẵn các cơ chế tham vấn và phòng thủ.

NATO đã cảnh báo Bruxelles rằng cơ chế an ninh khẩn cấp của Liên Âu "cạnh tranh" với Liên Minh Bắc Đại Tây Dương. Cụ thể ra sao ?

Theo Le Figaro, hôm 28/09, tướng Mỹ Alexus Grynkewich, tư lệnh tối cao các lực lượng đồng minh tại Châu Âu (SACEUR), đã đến Nghị Viện Châu Âu, ở Bruxelles, dự phiên điều trần trước một ủy ban, và ông đã thẳng thừng nói rằng Liên Hiệp Châu Âu và NATO phải tôn trọng phạm vi trách nhiệm của mỗi bên, không được lấn sân của nhau. Có như vậy, mọi việc mới được vận hành đúng chức năng và trật tự.

Tướng Grynkewich nhấn mạnh : "Bất cứ điều gì Liên Hiệp Châu Âu triển khai cùng các quốc gia thành viên cũng không nên cạnh tranh với NATO (…) bởi sẽ gây ra những hậu quả rất tiêu cực. Liên Âu không nên sao chép những gì NATO đã xây dựng trong suốt 77 năm qua trong khuôn khổ Liên minh : từ các cơ cấu tổ chức, năng lực cho đến quy trình hoạt động. Làm như vậy sẽ gây xáo trộn nhiều hơn là mang lại lợi ích".

Trên thực tế, liệu Liên Âu có đủ cơ cấu tổ chức và quyết tâm cần thiết để triển khai biện pháp đáp trả, hay nhất thiết phải thông qua NATO ?

Theo phân tích của Tsiporah Fried, chuyên gia Pháp về chiến lược quân sự, quốc phòng và quan hệ xuyên Đại Tây Dương, trên trang tin địa chính trị Atlantico, thì dĩ nhiên là chiến dịch kết hợp các hành vi phá hoại, tấn công mạng, can thiệp và đe dọa quân sự đòi hỏi nhiều cấp độ ứng phó khác nhau. Do vậy, các quốc gia vẫn giữ những trách nhiệm cốt lõi trong các lĩnh vực an ninh quốc gia, tình báo, cảnh sát và tư pháp.

Về phần mình, Liên Âu có các công cụ kinh tế, pháp lý và điều phối đặc biệt phù hợp để bảo vệ các mạng lưới, cơ sở hạ tầng và chuỗi cung ứng. Trong khi đó, NATO cung cấp khuôn khổ quân sự về hoạch định, chỉ huy và phòng thủ tập thể.

Do đó, chuyên gia Tsiporah Fried nhấn mạnh rằng sẽ là sai lầm nếu dành toàn bộ những gì thuộc phạm trù "hỗn hợp" cho Liên Âu và coi mọi vấn đề quân sự là lĩnh vực riêng của NATO. Hai khía cạnh này có thể kết hợp trong cùng một chiến dịch, và chính việc phối hợp mới là thách thức thực sự. Theo bà, đây có lẽ cũng là một trong những mục tiêu của quy trình mới vừa được công bố.

Vấn đề là cơ chế mới của Liên Âu có cho phép chia sẻ nhanh hơn đánh giá về tình hình hay không ? Có giúp huy động sự hỗ trợ cụ thể hay không ? Có làm rõ ai là người ra quyết định và ai là người thực thi hay không ? Cơ chế có được diễn tập và phối hợp đúng cách với các cơ chế hiện hành hay không ?

Nếu có thì Liên Âu có thể có những đóng góp thực sự. Tuy nhiên, chuyên gia này lưu ý là quyết tâm chính trị trước hết vẫn thuộc về các quốc gia thành viên Liên Âu. Dù có một cơ chế chung ở cấp Châu Âu thì từng nước vẫn có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ của mình.

Mọi người thường hay nhầm lẫn giữa các điều khoản của NATO và Liên Âu. Cụ thể các điều khoản này ra sao ?

Đây cũng chính là điều Tsiporah Fried, chuyên gia Pháp về chiến lược quân sự, quốc phòng và quan hệ xuyên Đại Tây Dương hết sức lưu ý. Theo phân tích của bà, Điều 4 của NATO quy định việc tham vấn khi một nước đồng minh cho rằng toàn vẹn lãnh thổ, độc lập chính trị hoặc an ninh của mình bị đe dọa. Điều 5 của NATO quy định nghĩa vụ các nước đồng minh hỗ trợ quốc gia bị tấn công trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công vũ trang ; điều khoản này không nghiễm nhiên bắt buộc tất cả các nước phải đưa ra một phản ứng quân sự giống hệt nhau. Điều 4 của NATO không phải là điều kiện tiên quyết, bắt buộc, cũng không phải bước pháp lý đầu tiên dẫn đến việc áp dụng Điều 5.

Khoản 7 Điều 42 của Hiệp ước về Liên Âu cũng là một điều khoản về hỗ trợ trong trường hợp lãnh thổ một quốc gia thành viên bị tấn công vũ trang. Tuy nhiên, điều khoản này của Liên Âu không đơn thuần là bản sao của Điều 5 của NATO : cách diễn đạt và khuôn khổ thực thi có những điểm khác biệt, đồng thời hiệp ước quy định rằng các cam kết được thực hiện theo điều khoản này phải phù hợp với những cam kết trong khuôn khổ NATO, vốn vẫn là nền tảng phòng thủ tập thể đối với các thành viên của Liên Âu.

Trên thực tế, NATO cũng công nhận một số cuộc tấn công mạng nghiêm trọng và một số cuộc tấn công hỗn hợp có thể cấu thành một "cuộc tấn công vũ trang" theo nghĩa của Điều 5. Thế nên, đối với chuyên gia Tsiporah Fried, Châu Âu không được để đối phương chắc chắn rằng chỉ vì được xếp vào diện "hỗn hợp" mà hành động đó dĩ nhiên sẽ nằm ngoài phạm vi phòng thủ tập thể của Châu Âu.

Vậy đâu mới là điều thực sự còn thiếu để Châu Âu ứng phó được với những hành động khiêu khích ngày càng gia tăng của Nga ?

Câu chuyện không chỉ là tái vũ trang Châu Âu. Liên Âu còn phải có khả năng nhận diện một chiến dịch thù địch, bảo vệ các cơ sở hạ tầng thiết yếu đối với công tác quốc phòng và duy trì hoạt động của đất nước khi những cơ sở hạ tầng này bị tấn công.

Điểm mới của cơ chế an ninh khẩn cấp của Liên Âu chủ yếu nằm ở mong muốn phối hợp chặt chẽ hơn các công cụ của Liên Âu với những công cụ của NATO. Theo chuyên gia Tsiporah Fried, sự phối hợp đó có lẽ là cần thiết : một chiến dịch hỗn hợp có thể bao gồm các khía cạnh dân sự, kinh tế, mạng và quân sự, vốn thuộc thẩm quyền của những cơ quan khác nhau và chịu sự điều hành của các hệ thống ra quyết định khác nhau.

Tuy nhiên, chỉ riêng điều đó không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Trên hết, không nên nhầm lẫn giữa việc thiết lập một cơ chế và khả năng hành động. Nguy cơ là Châu Âu tự trấn an và nghĩ rằng chỉ cần có một quy trình là đã giải quyết được vấn đề.

Tsiporah Fried nhắc lại là kể từ tháng 6 năm 2022, Liên Âu đã có một Khuôn khổ phối hợp ứng phó với các chiến dịch hỗn hợp (Framework for a coordinated EU response to hybrid campaigns). Đây là một trong những thành phần trọng tâm của Bộ công cụ của Liên Âu ứng phó với chiến tranh hỗn hợp (EU Hybrid Toolbox), với mục tiêu chính xác là huy động các công cụ khác nhau của Châu Âu, cả dân sự và quân sự. Vì vậy, vấn đề không nằm nhiều ở chỗ Châu Âu có thêm một cơ chế mới hay không, mà là Châu Âu muốn sử dụng cơ chế đó như thế nào và phối hợp nó ra sao với các cơ chế của NATO cũng như của các quốc gia thành viên.

Một quy trình có thể hữu ích : đó là xác định ai cần được cảnh báo, những thông tin nào cần được chia sẻ, những ai cần được triệu tập và trong thời hạn nào sẽ giúp tiết kiệm thời gian. Nhưng điều quan trọng là Liên Âu phải biết muốn đưa ra quyết định gì khi ngồi vào bàn họp.

Và theo chuyên gia Tsiporah Fried, đây mới chính là vấn đề thực sự. Câu hỏi đặt ra đối với Châu Âu hiện nay không còn chỉ là khả năng phản ứng trước một hành động thù địch, mà còn là quyết tâm hành động ngay cả trước khi hành động đó gây ra hậu quả. Liên Âu muốn bảo vệ những lợi ích nào ? Muốn chấm dứt những hành vi nào ? Liên Âu sẵn sàng áp đặt những cái giá nào và chấp nhận những rủi ro nào để thực hiện điều đó ?

Kinh nghiệm gần đây cũng cho thấy vấn đề không chỉ xuất hiện khi Châu Âu không phản ứng, mà còn khi phản ứng của Châu Âu về cơ bản vẫn mang tính phòng thủ, chỉ giới hạn ở sự cố vừa xảy ra. Một chiến lược răn đe đáng tin cậy đòi hỏi phải có khả năng chuyển từ phản ứng sang hành động, kể cả bằng cách áp dụng những biện pháp khiến các chiến dịch của đối phương trở nên tốn kém hơn trước khi chúng được lặp lại.

Như John Walters, chủ tịch Viện Hudson (Hudson Institute), nhấn mạnh, việc xếp các hành động vào phạm trù "chiến tranh vùng xám" (grey zone war) không được dẫn đến việc xem nhẹ bản chất của những hành vi thù địch, cũng không được trở thành cái cớ để trì hoãn vô thời hạn mọi biện pháp đáp trả.

Chuyên gia Tsiporah Fried về chiến lược quân sự, quốc phòng và quan hệ xuyên Đại Tây Dương kết luận Châu Âu cần cho Nga hiểu rằng những chiến dịch hỗn hợp không giúp Moskva giành được lợi thế với chi phí thấp. Mà điều này thì đòi hỏi Châu Âu phải có năng lực bảo vệ, tình báo và can thiệp, nhưng đồng thời cũng cần một quyết tâm chính trị đáng tin cậy.

Thùy Dương