Những tín hiệu Mỹ từng bước thu hẹp hiện diện quân sự tại Châu Âu đang buộc NATO phải thích ứng với một thực tế mới : Liên minh sẽ phải trở nên "Châu Âu hơn và ít phụ thuộc vào Mỹ hơn". Đây cũng là chủ đề nổi bật tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara (07-08/07), với thông điệp xây dựng "một Châu Âu mạnh hơn trong một NATO mạnh hơn".

Tổng thống Mỹ Donald Trump tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở La Haye, Hà Lan, ngày 25/06/2025. AP Photo/Alex Brandon - Alex Brandon

Sau khi trở lại Nhà Trắng, tổng thống Donald Trump liên tục yêu cầu Châu Âu gánh vác nhiều hơn trách nhiệm quốc phòng. Giữa tháng 6, bộ trưởng Quốc Phòng Mỹ Pete Hegseth thông báo sẽ rà soát trong vòng sáu tháng việc triển khai lực lượng Mỹ tại Châu Âu, sau các kế hoạch cắt giảm quân số từng được đưa ra trước đó. Dù những tuyên bố của Washington tạo ra nhiều lo ngại, trên thực tế các thay đổi vẫn diễn ra khá thận trọng.

Hiện Mỹ vẫn duy trì khoảng 80.000 quân tại Châu Âu. Trong nội bộ Washington cũng còn nhiều tiếng nói ủng hộ việc tiếp tục hiện diện quân sự mạnh mẽ tại NATO. Quan trọng hơn, "ô hạt nhân" của Mỹ vẫn là nền tảng răn đe cốt lõi đối với an ninh Châu Âu và chính quyền Trump chưa phát tín hiệu sẽ thay đổi chính sách này.

Giới chức NATO gọi quá trình này là "burden shifting" (chuyển giao gánh nặng), tức chuyển dần trách nhiệm bảo vệ Châu Âu từ Mỹ sang các đồng minh Châu Âu. Để chuẩn bị, các nước NATO đã cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên tương đương 5% GDP vào năm 2035.

Tuy nhiên, khoảng cách về năng lực vẫn còn rất lớn. Ngành công nghiệp quốc phòng Châu Âu vẫn phụ thuộc vào Mỹ trong nhiều lĩnh vực chiến lược như không gian, tiếp nhiên liệu trên không, tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình.

Trong khi đó, cựu đại sứ Mỹ tại NATO Ivo Daalder cho rằng thách thức không chỉ nằm ở việc tăng ngân sách hay mua thêm vũ khí. Điều quan trọng hơn là Châu Âu phải dần nắm quyền chỉ huy nhiều hơn trong hệ thống quân sự của NATO. Năm nay, các sĩ quan Châu Âu đã tiếp quản ba bộ tư lệnh tác chiến hỗn hợp của Liên minh, song Mỹ vẫn giữ các vị trí chỉ huy chiến lược quan trọng nhất, gồm tư lệnh tối cao lực lượng đồng minh tại Châu Âu (SACEUR) và các bộ tư lệnh lục quân, hải quân, không quân.

Một nhà ngoại giao NATO nhận định với AFP rằng quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra dần dần: "Liên minh đang từng bước tự thay đổi. Trong vài năm tới, vai trò của Châu Âu sẽ trở nên quan trọng hơn rất nhiều".

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là vai trò ngày càng lớn của Đức. Berlin tuyên bố muốn xây dựng quân đội Đức thành lực lượng quân sự thông thường mạnh nhất Châu Âu, khiến một số đồng minh lo ngại về sự mất cân bằng quyền lực trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, Ukraina cũng được xem là một mắt xích quan trọng của kiến trúc an ninh Châu Âu. Theo ông Daalder, nhận thức rằng Ukraina sẽ trở thành yếu tố cốt lõi của hệ thống an ninh Châu Âu đang ngày càng rõ nét. Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia đánh giá Phần Lan là mô hình đáng tham khảo nhờ khả năng tự chủ quốc phòng cao, dù có chung đường biên giới dài với Nga.

Bất chấp những tranh luận về tương lai quan hệ xuyên Đại Tây Dương, giới ngoại giao cho rằng chưa có dấu hiệu NATO sẽ bị thay thế, hay Châu Âu phải hoàn toàn tự đứng một mình.

Tuy nhiên, trong Liên minh, ngày càng có sự đồng thuận rằng việc Mỹ thu hẹp vai trò tại Châu Âu là điều không thể tránh khỏi và xu hướng này sẽ không thay đổi ngay cả khi ông Trump rời Nhà Trắng.

Theo bà Claudia Major, nhà phân tích thuộc German Marshall Fund, xu hướng Mỹ giảm vai trò tại Châu Âu là "một thay đổi mang tính cấu trúc và dài hạn", không chỉ gắn với nhiệm kỳ của ông Trump.

Thông điệp dự kiến được các nhà lãnh đạo đưa ra tại hội nghị Ankara là xây dựng "một Châu Âu mạnh hơn trong một NATO mạnh hơn", đồng thời duy trì sự gắn kết của Mỹ với Liên minh lâu nhất có thể.

Diễn biến hiện nay cho thấy NATO không đứng trước nguy cơ tan rã, mà đang bước vào một quá trình tái cấu trúc sâu rộng. Mỹ vẫn là trụ cột quân sự quan trọng nhất của Liên minh, nhưng Châu Âu ngày càng được yêu cầu chia sẻ nhiều hơn trách nhiệm bảo đảm an ninh cho chính mình.

Nếu trước đây NATO được xây dựng trên nền tảng "Mỹ bảo vệ Châu Âu", thì trong thập niên tới, mô hình này nhiều khả năng sẽ chuyển thành "Châu Âu dẫn đầu, Mỹ hỗ trợ" – một sự thay đổi được nhiều chuyên gia coi là xu thế chiến lược lâu dài, vượt ra ngoài nhiệm kỳ của bất kỳ tổng thống Mỹ nào.

Sau hơn 75 năm tồn tại, NATO đang bước vào một chương mới. Dưới sức ép của tổng thống Donald Trump, liên minh này không tan rã, nhưng đang được định hình lại theo hướng Mỹ chia sẻ gánh nặng ít hơn, còn Châu Âu phải tự đứng vững hơn để bảo đảm an ninh của chính mình. Đây có thể là thay đổi lớn nhất trong cấu trúc NATO kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

Anh Vũ