Hơn ba năm sau khi Moskva phát động chiến tranh ở Ukraine, Liên Hiệp Châu Âu ban hành 17 đợt trừng phạt Nga và chuẩn bị loạt thứ 18. Tuy nhiên, các biện pháp thiếu hiệu quả do có quá nhiều lỗ hổng. Nga vẫn duy trì xuất khẩu sang Châu Âu thông qua nhiều trung gian như Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời lại mở rộng được thị trường Châu Á. Loạt trừng phạt thứ 18, nhằm "bóp nghẹt" nền kinh tế yểm trợ cho cỗ máy chiến tranh ở Ukraine, chỉ có hiệu lực từ năm 2027.
Cảng thương mại quốc tế Vladivostok, bên bờ Thái Bình Dương, phía đông nước Nga, ngày 07/04/2025. AP
Trong bài phân tích đăng trên trang Asialyst ngày 18/06/2025, kinh tế gia Hubert Testard nhận định "Ngoại thương của Nga : "Xoay trục" sang Châu Á đã ổn định - Châu Âu vẫn hiện diện mặc dù vẫn ban hành trừng phạt". Tác giả dựa vào thống kê "Russia Foreign Trade Tracker" của Viện Bruegel do Nga không còn cung cấp dữ liệu về ngoại thương kể từ đầu chiến tranh ở Ukraine. "Russia Foreign Trade Tracker" phân tích dữ liệu của 38 đối tác thương mại chính của Nga, trong đó có 5 nước Châu Á (Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Kazakhstan), 30 nước Châu Âu trong đó có 27 nước thành viên Liên Hiệp Châu Âu, Anh Quốc, Thụy Điển và Thụy Sĩ, cũng như Mỹ, Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ.
Nghịch lý trừng phạt : Liên Âu vẫn là đối tác phương Tây chính của Nga
Nhận xét đầu tiên, dựa theo công cụ theo dõi của Viện Bruegel, là trao đổi thương mại của Nga thay đổi rõ rệt trong hai năm đầu chiến tranh Ukraine : xuất khẩu sang Châu Âu giảm mạnh, chuyển hướng sang Châu Á. Tình hình hiện nay ổn định được thể hiện qua việc phân chia, đa dạng thị trường xuất khẩu kể từ mùa hè 2023. Thị trường Châu Á chiếm khoảng 70% tổng xuất khẩu của Nga, các nước phương Tây là khoảng 13% trong quý I/2025. Ngoài ra, dù đã ban hành 17 loạt trừng phạt (tính đến ngày 20/05/2025), Liên Hiệp Châu Âu vẫn là khách hàng phương Tây chính của Nga, chiếm 12% tổng xuất khẩu so với 1% sang Mỹ và 0% sang Anh Quốc.
Về nhập khẩu, Bắc Kinh hiện là đối tác không thể thay thế của Nga, chiếm hơn 60% tổng nhập khẩu (trong số 38 đối tác chính theo danh sách của Viện Bruegel). Liên Hiệp Châu Âu vẫn là nhà cung cấp lớn thứ hai, chiếm 21%.
Theo Trung tâm nghiên cứu năng lượng và không khí sạch - CREA, bất chấp lệnh cấm vận do Bruxelles áp đặt vào tháng 12/2022 đối với hoạt động nhập khẩu dầu lửa của Nga, Liên Hiệp Châu Âu vẫn tiếp tục mua 5-6% lượng dầu thô xuất khẩu của Nga cho đến tháng 04/2025 (ngày mới nhất có trong số liệu thống kê của CREA), ngang với Thổ Nhĩ Kỳ. Trong nội bộ Liên Âu, những nước phản đối lệnh trừng phạt (Hungary và Slovakia) chiếm phần lớn khối lượng dầu nhập khẩu. Trung Quốc và Ấn Độ lần lượt chiếm 50% và 38% tổng lượng dầu thô xuất khẩu của Nga trong cùng kỳ.
Về khí đốt, Liên Hiệp Châu Âu vẫn là nhà nhập khẩu lớn của Nga. Số liệu của trung tâm CREA cho thấy tính đến tháng 04/2025, Liên Âu chiếm hơn một nửa khối lượng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga, chủ yếu đến Pháp, Bỉ và Tây Ban Nha. Về điểm này, Liên Hiệp Châu Âu đã vượt xa Trung Quốc (20%) và Nhật Bản (17%). Khối 27 nước vẫn là khách hàng lớn nhất nhập khí đốt Nga được vận chuyển bằng đường ống, chiếm hơn 37%, so với 28% của Trung Quốc và 26% của Thổ Nhĩ Kỳ.
18 loạt trừng phạt và hàng loạt lỗ hổng
Hoạt động giao thương này góp phần vận hành cỗ máy chiến tranh của Nga. Liên Hiệp Châu Âu đã ban hành 17 loạt trừng phạt (tính đến ngày 20/05/2025) và chuẩn bị loạt thứ 18 nhưng không thể cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ với Nga, trực tiếp cũng như gián tiếp. Khi các cuộc tranh luận rộ lên vào tháng 05/2025 về việc áp đặt ngừng bắn với Nga trong khi tổng thống Vladimir Putin luôn trì hoãn, trả lời phỏng vấn đài truyền hình BFM, ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot tỏ ra đồng tình với đề xuất của thượng nghị sĩ Mỹ Lindsey Graham về việc áp thuế 500% đối với các quốc gia mua dầu của Nga. Ông Barrot nhấn mạnh : "Chúng ta phải chuẩn bị tung ra các lệnh trừng phạt tàn khốc có thể bóp nghẹt hẳn nền kinh tế Nga (...) Việc khóa van dầu theo cách này (như Lindsey Graham đề xuất) là một cách siết cổ Nga".
Tuy nhiên, kinh tế gia Hubert Testard cho rằng ngoại trưởng Pháp dường như không đặt câu hỏi về tính khả thi của biện pháp này đối với những nước như Trung Quốc hoặc Ấn Độ. Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ trụ được chưa đầy một tháng với chiến lược mạnh tay tối đa đối với Bắc Kinh, sau đó phải hòa hoãn vào ngày 12/05, tiếp theo là một thỏa thuận bán phần thứ hai về đất hiếm vào ngày 06/06. Khả năng tổng thống Mỹ thông qua đề xuất của thượng nghị sĩ Graham là không, đối với Trung Quốc cũng như Ấn Độ, những nước mà Mỹ vẫn "nương tay" kể từ đầu cuộc chiến Ukraine.
Ủy Ban Châu Âu đang chuẩn bị đợt trừng phạt thứ 18 đối với Nga và cần được toàn bộ 27 nước thành viên nhất trí, cũng như cần được Mỹ đồng thuận về một trong những biện pháp chủ chốt : hạ giá trần từ 60 đô la xuống 45 đô la một thùng dầu của Nga được vận chuyển trên tàu của các nước G7. Tuy nhiên, trong bài phân tích trên trang Asialyst, tác giả Hubert Testard đánh giá việc hạ giá dầu phải đối mặt với ba trở ngại : giá dầu trên thế giới tăng liên quan đến xung đột giữa Israel và Iran, tổng thống Mỹ Donald Trump ít hào hứng và đội tàu ma khổng lồ chuyên chở đến 65% lượng dầu xuất khẩu của Nga. Chuyên gia Hubert Testard đánh giá, nhắm vào khí đốt mà Nga bán cho Liên Âu sẽ thực tế hơn. Nhưng để "bóp nghẹt hẳn" nền kinh tế Nga thì cũng phải chờ đến cuối năm 2027, theo thời hạn ấn định của Bruxelles.
Vai trò của Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ trong xuất khẩu của Nga
Trong đợt trừng phạt thứ 18, Ủy Ban Châu Âu đã đề xuất chấm dứt tình trạng sản phẩm dầu mỏ của Nga được trung chuyển qua các nước thứ ba, chủ yếu là Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ. New Delhi nhập khẩu dầu thô của Nga với giá thấp (được thanh toán bằng rupee Ấn Độ), tinh chế dầu trên lãnh thổ Ấn Độ và tái xuất một phần các sản phẩm tinh chế sang Châu Âu. Hoạt động này đã hỗ trợ việc xuất khẩu dầu của Nga trong thời gian dài. Tỷ trọng của Nga trong khối lượng nhập khẩu khoáng sản của Ấn Độ (95% dầu) đã tăng từ 2% lên 26% trong giai đoạn 2020-2024. Trong cùng kỳ, khối lượng khoảng sản (chủ yếu là dầu lửa tinh chế) xuất từ Ấn Độ sang Liên Âu tăng từ 9,5% lên 23%.
Thổ Nhĩ Kỳ đóng vai trò hơi khác, tập trung vào việc buôn bán các sản phẩm dầu mỏ tinh chế. Nước này nhập khẩu gấp 4 lần các sản phẩm tinh chế của Nga từ 2020-2024, đồng thời tăng 3,5 lần khối lượng xuất khẩu các sản phẩm tương tự, trong đó gần 60% là sang Liên Âu. Hy Lạp, Hà Lan, Rumani và Chypre là những khách hàng Châu Âu chính mua sản phẩm tinh chế của Thổ Nhĩ Kỳ. Nếu tính tổng lượng xuất khẩu các khoáng sản của Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ sang Liên Hiệp Châu Âu năm 2024, con số này sẽ là 27 tỷ đô la. Không thể biết chi tiết tỷ trọng các sản phẩm có nguồn gốc từ Nga trong tổng số này, nhưng có khả năng là chiếm phần lớn.
Tác giả bài viết kết luận, "lỗ hổng" trong các biện pháp trừng phạt của Châu Âu đối với hoạt động xuất khẩu dầu lửa gián tiếp của Nga là rất lớn. Cho nên cần phải xác minh xem các đề xuất của Ủy Ban Châu Âu có được thông qua hay không và nhất là có được triển khai hiệu quả hay không. Nói chung, thay vì đưa ra những tuyên bố gây chấn động, Liên Hiệp Châu Âu cần phải bịt những lỗ hổng này lại, dù là về khí tự nhiên hay khí hóa lỏng, dầu thô hay các sản phẩm tinh chế, nhập khẩu trực tiếp hay gián tiếp. Ba năm sau khi chiến tranh bắt đầu ở Ukraine, rõ ràng vẫn còn một chặng đường dài phía trước.
Thu Hằng
Nguồn : RFI, 03/07/2025