Những người vướng vòng lao lý của ngành y : Bộ trưởng, Thứ trưởng, viện trưởng, lãnh đạo cục, sở, bác sĩ, cán bộ và nhân viên y tế

Cựu Bộ trưởng Nguyễn Thanh Long bị tuyên 18 năm tù trong vụ Việt Á vì nhận hối lộ 2,25 triệu USD. Cựu Thứ trưởng Trương Quốc Cường lĩnh 3 năm tù trong vụ thuốc giả VN Pharma. Cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến bị tòa sơ thẩm tuyên 6 năm tù, buộc bồi thường hơn 108 tỷ đồng trong vụ hai bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức cơ sở 2 ; bà đang kháng cáo xin giảm án, hưởng án treo và giảm nghĩa vụ bồi thường, chưa phải đã được hưởng án treo. Thứ trưởng Trần Văn Thuấn bị khởi tố, bắt tạm giam ngày 2/9/2026 để điều tra về tội nhận hối lộ ; vụ án đang ở giai đoạn điều tra nên trách nhiệm hình sự cuối cùng phải chờ phán quyết của tòa án.

Ở cấp dưới, hàng loạt lãnh đạo cục, sở, bệnh viện, ban quản lý dự án, bác sĩ và nhân viên y tế cũng bị khởi tố, truy tố hoặc xét xử. Vụ Cục An toàn thực phẩm mở rộng qua nhiều đợt, liên quan từ nguyên cục trưởng, cục trưởng đến lãnh đạo phòng và chuyên viên. Vụ Viện Pháp y tâm thần Trung ương có 65 bị can bị truy tố về chín tội danh, trong đó có hai cựu viện trưởng cùng hàng chục cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên.

Nhìn vào đó, nhiều người đặt câu hỏi : vì sao người được đào tạo để cứu người lại phạm tội nhiều đến thế ?

Câu trả lời không thể chỉ gói trong hai chữ "y đức".

Nếu chỉ đổ cho lòng tham của một vài cá nhân, chúng ta sẽ bắt được người này nhưng rồi cơ chế cũ lại sinh ra người khác. Muốn hiểu căn bệnh, phải nhìn cả cơ thể ngành y : từ nguồn tiền, mô hình quản trị, đấu thầu, cấp phép, tự chủ bệnh viện đến công tác cán bộ và văn hóa im lặng.

Rất nhiều người trong các đại án được đào tạo về y khoa, nhưng hành vi khiến họ vướng vòng lao lý không phát sinh từ việc khám bệnh hay phẫu thuật. Nó phát sinh khi họ giữ quyền quản lý tiền, dự án, đấu thầu, giấy phép, nhân sự và những kết luận chuyên môn có giá trị pháp lý.

Một người có thể là bác sĩ rất giỏi nhưng chưa chắc đã biết quản trị bệnh viện, đầu tư xây dựng, thẩm định giá hoặc đấu thầu quốc tế. Khi được đưa lên ghế giám đốc, họ không còn chỉ cầm ống nghe ; họ ký những hồ sơ có giá trị hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng.

Từ đó, chiếc áo blouse và chiếc ghế quản lý trở thành hai thứ quyền lực hoàn toàn khác nhau.

Phải phân biệt điều ấy để không xúc phạm hàng vạn bác sĩ, điều dưỡng đang trực tiếp cứu người. Nhưng cũng không thể lấy những người tử tế làm tấm bình phong để né tránh trách nhiệm của một bộ phận lãnh đạo ngành.

Càng thương những người làm nghề chân chính, càng phải bóc đến tận gốc những kẻ đã biến danh dự nghề y thành phương tiện kiếm tiền.

Nguồn lợi lớn nhất của ngành y không nằm trong tiền công khám bệnh. Nó nằm trong thuốc, thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao, dự án xây dựng, liên doanh máy móc, quỹ bảo hiểm và giấy phép lưu hành.

Một chiếc máy có thể được sử dụng hàng chục năm. Nhưng hóa chất, vật tư và phụ kiện đi kèm phải mua liên tục. Có loại máy chỉ tương thích với hóa chất của một nhà cung cấp. Vì thế, doanh nghiệp đôi khi không cần kiếm nhiều từ việc bán máy ; họ cần đưa được máy vào bệnh viện để nắm thị trường vật tư về sau.

Nếu thông số kỹ thuật của gói thầu được viết theo cấu hình của một sản phẩm cụ thể, cuộc đấu thầu có thể đã kết thúc ngay từ trước ngày mở thầu.

Người ngoài rất khó phát hiện, bởi sự sắp đặt được che phủ bằng những thuật ngữ chuyên môn : độ nhạy, độ đặc hiệu, công suất, khả năng tương thích, cấu hình đồng bộ, yêu cầu lâm sàng…

Đó có thể là nhu cầu chuyên môn thật. Nhưng cũng có thể là một bộ tiêu chí được "may đo" để chỉ một doanh nghiệp đáp ứng.

Ở Bệnh viện Thành phố Thủ Đức, nhóm công ty "sân sau" của cựu giám đốc Nguyễn Minh Quân trúng 27 trong tổng số 28 gói thầu, với tổng giá trị hơn 345 tỷ đồng. Bản án xác định các hợp đồng mua bán lòng vòng được sử dụng để nâng giá thiết bị, giúp nhóm này hưởng lợi hơn 100 tỷ đồng. Ông Quân bị tuyên tổng cộng 21 năm tù về các tội tham ô tài sản và rửa tiền.

Ở Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai, cơ quan điều tra xác định các bên đã thông đồng, nâng khống giá, gian lận đấu thầu để AIC trúng các gói mua sắm thiết bị ; thiệt hại ban đầu được xác định hơn 152 tỷ đồng. Cựu giám đốc bệnh viện, sau là giám đốc Sở Y tế Đồng Nai, bị kết án về vi phạm đấu thầu và nhận hối lộ.

Đây không còn là vài phong bì cảm ơn sau ca mổ. Đó là những dây chuyền lợi ích có doanh nghiệp, công ty thẩm định giá, đơn vị tư vấn, tổ chuyên môn, tổ đấu thầu, kế toán và người phê duyệt.

Đó là dấu hiệu cho thấy một quy trình công có nguy cơ bị biến thành mạng lưới thu phí không chính thức.

Thiết bị bị nâng giá còn có thể đo bằng tiền. Nhưng sự tha hóa trong pháp y tâm thần còn nguy hiểm hơn vì nó tác động trực tiếp đến công lý.

Một kết luận giám định có thể ảnh hưởng đến việc một người phải chịu trách nhiệm hình sự hay được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Nếu kết luận ấy bị mua bán, người ta không chỉ làm giả hồ sơ bệnh án mà còn tạo ra một "sự thật pháp lý" giả.

Vụ Viện Pháp y tâm thần Trung ương có 65 bị can bị truy tố về chín tội danh, từ đưa, nhận và môi giới hối lộ đến ma túy, đánh bạc, làm sai lệch hồ sơ vụ án và lợi dụng chức vụ. Trong số đó có hai cựu viện trưởng cùng hàng chục cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên.

Một người phạm tội bên ngoài không thể tự mình biến thành bệnh nhân tâm thần.

Họ cần người lập hồ sơ, người giám định, người quản lý điều trị, người mở cổng, người làm ngơ và có thể cần cả người trong cơ quan tố tụng hợp thức hóa những điều bất thường.

Tội phạm không thể mạnh đến mức ấy nếu bên trong không có người mở cửa.

Khi cả dây chuyền cùng tham gia hoặc im lặng, đó không còn là sự xuống cấp của một vài thầy thuốc. Đó là sự sụp đổ của một thiết chế.

Một giám đốc bệnh viện thường có quyền rất lớn : phân công nhân sự, đánh giá thi đua, đề xuất bổ nhiệm, kiểm soát thu nhập tăng thêm, quyết định mua sắm và ảnh hưởng đến cơ hội nghề nghiệp của cấp dưới.

Ngành y nói rất nhiều về lời thề, y đức và sự hy sinh. Những giá trị ấy đáng trân trọng, nhưng không thể được sử dụng thay cho quản trị.

Lương thấp có thể là một khó khăn, nhưng không thể là lời biện hộ cho việc nhận hàng tỷ đồng. Áp lực công việc có thể giải thích một sai sót nghiệp vụ, nhưng không thể giải thích cho công ty sân sau, hồ sơ giả, chia phần trăm hay nhận hối lộ.

Không nên lãng mạn hóa lòng tham bằng hoàn cảnh.

Phải gọi đúng tên : có những người không còn là thầy thuốc sa ngã nhất thời, mà đã sử dụng tri thức, chức vụ và niềm tin xã hội như công cụ phạm tội.

Nhiều vụ án được xét xử gần đây liên quan đến hành vi xảy ra từ nhiều năm trước. Hoạt động chống tham nhũng đi sâu hơn đã làm lộ những mạng lưới từng được bảo vệ bởi chức vụ, chuyên môn và quan hệ.

Chúng ta đang nhìn thấy phần bùn tích tụ được vét lên.

Bùn nhiều là điều đáng sợ, nhưng việc nó nổi lên cũng chứng minh đáy hồ đang bị khuấy động.

Vấn đề là sau mỗi vụ án, bộ máy có thực sự thay đổi hay chỉ thay vài con người ?

Nếu vẫn giữ cách bổ nhiệm cũ, cơ chế đấu thầu cũ, quyền lực tập trung cũ, quy trình cấp phép cũ và kiểu kiểm tra nội bộ cũ, thì chiếc ghế ấy sẽ tiếp tục tạo ra người phạm tội mới.

Tham nhũng y tế có một sự tàn nhẫn riêng.

Thất thoát ở một dự án giao thông có thể khiến con đường đắt hơn. Thất thoát trong y tế có thể khiến bệnh nhân không có thuốc, bệnh viện thiếu máy, dự án nghìn tỷ bỏ hoang và cơ hội chữa bệnh bị trì hoãn.

Doanh nghiệp chi tiền "quan hệ" sẽ tìm cách thu lại trong giá bán.

Thiết bị bị nâng giá sẽ được hoàn vốn từ ngân sách, bảo hiểm hoặc viện phí.

Chi phí cuối cùng không biến mất. Nó được chuyển sang người đóng thuế, người tham gia bảo hiểm và gia đình bệnh nhân.

Hai bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức cơ sở 2 được đầu tư với mục tiêu giảm tải, nhưng sai phạm và đình trệ đã gây hậu quả lãng phí đặc biệt lớn. Bản án sơ thẩm tuyên cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến 6 năm tù và buộc nộp 108 tỷ đồng để khắc phục hậu quả ; các cựu giám đốc ban quản lý dự án nhận những mức án nặng hơn về sai phạm tài sản và nhận hối lộ.

Tiền có thể tính được.

Nhưng bao nhiêu người bệnh đã phải tiếp tục chen chúc ở Hà Nội, bao nhiêu gia đình phải đi xa hơn, chờ lâu hơn và tốn kém hơn thì không bản án nào tính hết được.

Muốn chữa căn bệnh này, không thể chỉ phát động thêm một phong trào học tập y đức.

Phải thay đổi cấu trúc quyền lực.

Người xây dựng yêu cầu chuyên môn không được toàn quyền lựa chọn nhà thầu. Hoạt động mua sắm lớn phải do đội ngũ chuyên nghiệp thực hiện và chịu trách nhiệm độc lập. Giá thuốc, vật tư và thiết bị phải được công khai để so sánh. Chủ sở hữu thực sự của các doanh nghiệp dự thầu phải được nhận diện nhằm ngăn công ty sân sau và quân xanh, quân đỏ.

Cán bộ có quyền cấp phép, đấu thầu và thẩm định phải kê khai xung đột lợi ích ; được luân chuyển định kỳ và bị kiểm tra tài sản, dòng tiền khi có dấu hiệu bất thường. Doanh nghiệp đưa hối lộ, thông thầu phải bị cấm tham gia thị trường mua sắm công trong thời gian đủ dài, không thể đổi tên pháp nhân rồi tiếp tục quay lại.

Các kết luận pháp y tâm thần quan trọng cần được giám định chéo ngẫu nhiên bởi đơn vị độc lập. Dữ liệu ra vào, điều trị, sử dụng thuốc và quyết định cho người bắt buộc chữa bệnh ra ngoài phải được lưu vết điện tử, không thể sửa mà không để lại dấu vết.

Nếu cả ngành hỏng, hàng triệu bệnh nhân đã không được cứu sống mỗi năm ; những bác sĩ làm việc xuyên đêm, những điều dưỡng chăm bệnh nhân trong âm thầm và những người thầy thuốc tử tế đã không còn tồn tại.

Nhưng cũng không thể dùng họ để che đi một sự thật : trong lòng ngành y đã hình thành những khu vực lợi ích có tổ chức, nơi quyền lực chuyên môn kết hợp với tiền doanh nghiệp, còn người bệnh trở thành nguồn thu và ngân sách trở thành chiếc bánh để phân chia.

Công thức của căn bệnh ấy khá rõ :

Nguồn tiền lớn + giá cả khó kiểm chứng + chuyên môn khép kín + quyền quyết định tập trung + doanh nghiệp phụ thuộc giấy phép + giám sát thiếu độc lập = nguy cơ tham nhũng rất cao.

Chiếc áo blouse không tự làm con người cao quý.

Nó chỉ cao quý khi người mặc nó hiểu rằng sinh mạng, tiền bạc và lòng tin của bệnh nhân không phải tài sản riêng của mình.

Ngành y không thiếu lời thề. Điều ngành y thiếu là một cơ chế khiến người tốt được bảo vệ, người có quyền bị kiểm soát, mọi chữ ký đều có thể truy nguyên và mọi đồng tiền bất minh đều có nguy cơ bị phát hiện.

Bệnh nhân cần bác sĩ chữa bệnh.

Còn ngành y lúc này cần một cuộc đại phẫu về quản trị - đủ sâu để không chỉ cắt bỏ vài cá nhân đã bị phát hiện, mà còn loại bỏ cả những mạch máu đang tiếp tục nuôi dưỡng tham nhũng, lợi ích nhóm và sự im lặng trong chính cơ thể của mình.

Nguyễn Quốc Chính

Nguồn : Việt Luận, 25/09/2026