Lịch sử chính trị Việt Nam hiện đại thường xác định mốc khai sinh thể chế "Dân chủ Cộng hòa" vào Tuyên ngôn Độc lập. Nhưng nếu lật lại các văn kiện lịch sử và xem xét chúng dưới lăng kính pháp lý, sự định danh chính thức của khái niệm này đã chễm chệ nằm trong một văn kiện nhà nước mang tính bước ngoặt từ trước đó : Chiếu thoái vị của Vua Bảo Đại tuyên đọc vào ngày 25/08/1945.

Một bức ảnh chụp buổi lễ thoái vị và vua Bảo Đại ngày 30/08/1945 trước cổng Ngọ Môn, Hoàng thành Huế

Xem ngôn ngữ pháp lý của ''Chiếu thoái vị'', đây không đơn thuần là lời tuyên bố từ bỏ ngai vàng, mà thực chất là một khế ước chuyển giao chủ quyền mang tính hiến định.

Khi ấy, Vua Bảo Đại khẳng định : "Trẫm giao quyền bính cho Chính phủ Dân chủ Cộng hòa", cựu hoàng đã thực hiện một hành vi pháp lý tối quan trọng. Bằng tư cách của người nắm giữ "thiên mệnh" và chủ quyền quốc gia theo tính chính danh truyền thống, ông chính thức công nhận và trao quyền kế pháp cho một chính thể nhà nước hoàn toàn mới.

Điều này mang ý nghĩa gì ? Khái niệm "Dân chủ Cộng hòa" đã được hợp thức hóa, xuất hiện công khai và đàng hoàng trên văn kiện có tính pháp lý cao nhất của vương triều Nguyễn, trước cả khi chính phủ lâm thời của chính thể "Dân chủ Cộng hòa" chính thức ra mắt quốc dân.

Góc nhìn này buộc chúng ta phải đặt lại câu hỏi về tính chính danh của nhà nước hiện đại và sự sòng phẳng trong việc đánh giá lịch sử. Thể chế mới không hề ra đời từ một khoảng trống pháp lý hay sự chuyển giao bạo lực, mà được thừa hưởng sự chuyển giao quyền lực ôn hòa, liền mạch.

Việc nhìn nhận đúng vị thế của ''Chiếu thoái vị'' không hề làm lu mờ tầm vóc của thời đại mới, mà ngược lại, lấp đầy bức tranh pháp lý quốc tế về quyền tự quyết của dân tộc.

Tinh thần "dân chủ cộng hòa" thực chất từng là mẫu số chung quy tụ cả người đứng đầu vương triều cũ lẫn lực lượng kiến tạo chế độ mới, đúc kết qua tuyên bố lịch sử : "Trẫm ưng làm dân một nước tự do, hơn làm Vua một nước nô lệ". Đã đến lúc lịch sử cần tôn trọng và trả lại đúng vị trí cho cột mốc pháp lý này.

Đặng Đình Mạnh

Nguồn : fb.manhdang, 02/09/2026