Triển lãm mang tên Hàm Nghi và "Liều thuốc" "chữa" cảnh lưu đày, là một trong những điểm nhấn tại bảo tàng Cernusci ở Paris, Pháp, mùa hè này, diễn ra từ ngày 19/05 đến ngày 06/09/2026. Từ bức chân dung tự họa đến những cảnh xế chiều hoàng hôn, vị vua của nước An Nam bị lưu đày đến Algérie và không bao giờ trở lại quê hương đã biến nghệ thuật thành nơi trú ẩn, nơi duy nhất mà ông cảm thấy "tự do".

Bức tự họa của vua Hàm Nghi (1896) và Cảnh hoàng hôn ở Villa Mustapha, Alger (1944) do cựu hoàng thực hiện khi bị lưu đày ở Algérie. © Bộ sưu tập cá nhân/ Bảo tàng Cernusci

RFI Tiếng Việt đã phỏng vấn bà Anne Fort, giám tuyển của bảo tàng nghệ thuật Châu Á ở Paris, để hiểu thêm về những tác phẩm của vị vua với tư tưởng chống Pháp dưới thời thuộc địa. Những tác phẩm của ông chỉ mới được phát hiện và công bố cách nay chưa đến chục năm, hơn 80 năm sau khi ông qua đời vì bệnh dạ dày tại Algérie.

RFI : Qua các tác phẩm của Hàm Nghi, liệu người ta có thể thấy được, hiểu được tình cảnh lưu đày của ông hay không ? Tại sao lại nói nghệ thuật là liều thuốc của Hàm Nghi ?

Anne Fort : Trong triển lãm này, chúng tôi cho rằng việc khai thác ý niệm về tự do của Hàm Nghi là một lối tiếp cận khá thú vị, và cả cách mà ông thực hành nghệ thuật dù ông không bị bắt buộc. Ông không phải vẽ tranh để bán, để kiếm tiền.Ông được hưởng một chế độ đãi ngộ, được chính quyền Pháp chu cấp tiền bạc đều đặn, có biệt thự, có sân vườn, có thể nói là một cuộc sống khá nhàn nhã và tiện nghi. Thế nhưng, về bản chất, ông vẫn là một tù nhân chính trị bị quản thúc tại nơi cư trú, với toàn bộ thư từ đều bị bóc mở kiểm tra cho đến tận cuối đời.

Cũng chính vì vậy mà cảnh lưu đầy, nỗi cô đơn có thể cảm nhận được qua phần lớn các tác phẩm của ông. Trong tất cả những bức họa tại triển lãm này, không hề xuất hiện một bóng hình nhân ảnh nào. Các bức họa phong cảnh hoàn toàn trống trải. Nhưng dấu vết của con người không biến mất hoàn toàn và vẫn thấy thấp thoáng đâu đó bóng dáng của những ngôi nhà, những hàng cây được trồng ngay ngắn, hay bờ biển với ngọn hải đăng...

Tuy nhiên, tuyệt nhiên không có một bóng người nào đang sinh hoạt hay lao động thường nhật ở đó. Đây thực sự là một đặc trưng mang trong hội họa của Hàm Nghi. Phải chăng, qua những bức họa này, ông đang tự phơi trải nỗi cô đơn sâu thẳm trong tâm hồn mình? Hàm Nghi hoàn toàn không mang tư duy của một nghệ sĩ phải cống hiến hay mang lại điều gì đó cho xã hội hay cho thế giới nghệ thuật. Với ông, việc vẽ tranh là toàn tự do, là chút tự do mà ông có.

RFI : Tranh của Hàm Nghi có gì đặc sắc ?

Anne Fort : Hàm Nghi học vẽ từ họa sĩ Marius Renoir, nhưng các tác phẩm của ông không có nhiều dấu ấn từ họa sĩ người Pháp, với phong cách lý tưởng hóa những cảnh non nước nơi thuộc địa, như một thông điệp chính trị. Trong khi đó các tác phẩm của Hàm Nghi lại đậm dấu ấn cá nhân, chỉ riêng ông biết.  

Điều thực sự cuốn hút Hàm Nghi là việc nắm bắt một cảm xúc, một rung động tại một thời khắc nhất định. Chính vì lẽ đó, ông đã tiến rất gần đến tinh thần của trường phái Ấn tượng. Tuy nhiên, ông cũng không hoàn toàn thuộc về trường phái này, bởi các họa sĩ Ấn tượng thường vẽ về cuộc sống hiện đại, vẽ những thú vui ngày Chủ nhật, những quán rượu bên sông…, nhưng Hàm Nghi không đi theo khuynh hướng đó.

Ông chỉ quan tâm đến những lát cắt của thiên nhiên, những khoảng không gian như chìm vào tĩnh lặng, nơi người ta ngỡ như chỉ còn nghe thấy tiếng chim hót líu lo lúc cuối ngày khi ánh dương dần khuất. Đó thực sự là một thế giới nghệ thuật đầy khiêm nhường và mang tính riêng tư tuyệt đối.

Ông cũng dành sự quan tâm đặc biệt cho những cảnh hoàng hôn, thời khắc khi trời nhập nhoạng tối. Một ngày sắp kết thúc, nhưng cũng có nghĩa là ngày mai sắp đến. Đó là khoảnh khắc đầy nỗi hoài niệm u sầu. Và điều này khiến người xem thấy chạnh lòng khi nghĩ về thân phận của Hàm Nghi, một vị cựu hoàng, bị đưa khỏi xứ sở và ở đó cho đến cuối đời, dù được bao bọc trong nhung lụa, cuộc sống thượng lưu ở Algeria.

RFI : Trong triển lãm này, có tác phẩm nào đáng chú ý ?

Anne Fort : Theo tôi, đó là bức vẽ cảnh hoàng hôn tại căn biệt thự Mustapha ở Alger nhìn từ xa. Đó là nơi ông sống suốt cuộc đời lưu vong. Cảnh hoàng hôn thật ấn tượng. Ông chọn kỹ thuật vẽ phấn khô (pastel sec), sử dụng giấy có màu xám xanh nhạt, và kỹ thuật này cho phép ông vẽ rất nhanh vì khoảnh khắc trong ngày vô cùng thoáng qua. Do đó, ông có thể đạt được hiệu ứng tương tự như tranh sơn dầu, nhưng cực kỳ nhanh chóng, vì ông có thể chồng các lớp màu lên nhau mà không cần chờ lớp màu bên dưới khô.

Chúng ta có thể cảm nhận được rằng ông đã lấy cảm hứng từ các họa sĩ Nabi, những người chịu ảnh hưởng từ Paul Gauguin (hậu ấn tượng). Điều làm nên sự khác biệt trong tác phẩm này là ông vẫn giữ phong cách cực kỳ đơn giản trong cách thể hiện, nhưng các mảng bóng râm được làm nổi bật bằng những nét vẽ màu xanh lam đậm, ngả sang sắc tím, vô cùng mãnh liệt. Ông tạo điểm nhấn vào cỏ để tạo ra một loại chuyển động, như một làn gió nhẹ làm lay động ngọn cỏ.

Ông ấy cũng nhấn thêm những đường nét gián đoạn, tạo ra một loại rung động trong bóng tối và trên cỏ, khiến mắt người xem gần như lấp lánh, giống như khi mặt trời lặn và ta không còn phân biệt rõ ràng các đường nét của vạn vật nữa.

RFI : Hàm Nghi có thể được xếp vào đâu trong bản đồ lịch sử nghệ thuật Việt Nam ?

Anne Fort : Để định vị Hàm Nghi trong bản đồ lịch sử nghệ thuật Việt Nam quả thực là bài toán khó. Các tác phẩm của ông chỉ được công chúng biết đến cách nay vài năm nhờ các nghiên cứu của hậu duệ đời thứ Năm của ông tiến sĩ lịch sử Amandine Dabat. Ông rời Việt Nam khi 18 tuổi và ở Việt Nam, người ta biết đến ông với tư cách là một vị hoàng đế yêu nước đã phất cờ khởi nghĩa chống thực dân Pháp. Nhưng công chúng không mấy ai tường tận về chương cuối cuộc đời ông, và càng ít người biết rằng ông từng vẽ tranh, từng tạc tượng.

Chính vì thế, chỉ trong vài năm trở lại đây, các tác phẩm của ông được biết đến nhiều hơn, và hiện đang nhận được sự quan tâm và mến mộ rất lớn tại Việt Nam. Để trả lời cho câu hỏi nhằm định vị lại Hàm Nghi trong dòng chảy lịch sử mỹ thuật Việt Nam, thì đó là việc mà chúng tôi đang làm ngay vào lúc này.

RFI : Liệu các tác phẩm nghệ thuật của ông có còn vang vọng cho đến ngày nay ?

Anne Fort : Tôi tin rằng nghệ thuật của Hàm Nghi vẫn mang tính thời đại, bởi lẽ từng nét cọ đều thấm đẫm một tính cá nhân, phơi bày trọn vẹn những xúc cảm nội tại của người nghệ sĩ, khai thác đề tài vô cùng giản dị, nhưng đều có thể thể chạm đến trái tim của bất kỳ ai.

Vì vậy, tôi nghĩ di sản mà ông để lại mang tính phổ quát rất cao. Bối cảnh ra đời của những bức họa này cũng lay động người xem, cho thấy sợi dây kết nối giữa hai đất nước Pháp và Việt Nam. Nó buộc chúng ta phải ngoảnh lại nhìn một giai đoạn lịch sử vô cùng đau thương, thời kỳ mà nước Pháp đã đóng một "vai phản diện" khi phế truất ông và dấn sâu vào cuộc xâm lược Việt Nam.

Bởi vậy, tôi nghĩ đó là ký ức mà chúng ta có trách nhiệm phải khắc ghi. Và biết đâu, ngay cả khi đã khuất bóng, cựu hoàng Hàm Nghi vẫn đang tiếp tục cống hiến cho lý tưởng ấy, để nỗ lực vun đắp và thúc đẩy hòa bình giữa hai quốc gia.

Chi Phương

Nguồn : RFI, 17/06/2026