Hơn 100 vị trí đại sứ Hoa Kỳ trên thế giới vẫn còn bỏ trống. Đại sứ quán Mỹ, được coi là những kênh truyền thống, cũng không thể giải đáp thắc mắc của các chính phủ về chính sách, đường lối ngoại giao của Hoa Kỳ sau hàng loạt sự kiện chấn động kể từ đầu năm 2026. Cơ quan ngoại giao Mỹ chỉ còn là hình thức ? Ai đang điều hành thực sự ngành ngoại giao ?
Tổng thống Nga Vladimir Putin tiếp các đặc sứ Mỹ Steve Witkoff (giữa), Jared Kushner (con rể của tổng thống Trump, thứ hai bên phải) và Josh Gruenbaum (phải), ủy viên Cơ quan Mua sắm Liên bang Hoa Kỳ, tại Điện Kremlin, Moskva, Nga, ngày 22/01/2026. © Alexander Kazakov / Reuters
Tháng 04/2025, ngoại trưởng Marco Rubio mô tả Bộ Ngoại giao là bộ máy quan liêu "cồng kềnh" và trở thành một trong những mục tiêu chính của chiến dịch "tinh gọn" trong nhiệm kỳ hai của tổng thống Donald Trump. Đến ngày 11/07/2025, hơn 1.350 nhân viên Bộ Ngoại giao tại Mỹ bị sa thải nhằm phục vụ chương trình "Nước Mỹ trên hết", đồng thời nhiều chương trình viện trợ nước ngoài cũng bị đình chỉ.
Thực trạng hiện nay của Bộ Ngoại giao Mỹ như thế nào ?
Sau khi sa thải nhân viên, đến lượt các đại sứ Hoa Kỳ. Trên tổng số 195, hơn 100 vị trí đại sứ Mỹ vẫn bỏ trống. Theo Reuters ngày 21/05, khoảng 30 đại sứ Mỹ bất ngờ nhận được thông báo trước Giáng Sinh 2025 yêu cầu rời vị trí vào giữa tháng 01/2026, trong đó phần lớn là các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Một số người gọi sự kiện này là "Vụ thảm sát đêm thứ Bảy", cụm từ thời Watergate được dùng để mô tả việc sa thải hàng loạt quan chức. Bộ ngoại giao Mỹ cho biết những người thay thế sẽ đại diện cho Trump và "thúc đẩy chương trình nghị sự 'Nước Mỹ trên hết' nhằm bảo vệ lợi ích cốt lõi của Hoa Kỳ".
Đại sứ Hoa Kỳ gồm hai nhóm chính : các nhà ngoại giao chuyên nghiệp, giàu kinh nghiệm và theo truyền thống giữ lập trường trung lập ; và những người được bổ nhiệm vì lý do chính trị, thường là nhà tài trợ lớn cho chiến dịch tranh cử, đồng minh của tổng thống hoặc cựu nghị sĩ dù có thể thiếu kinh nghiệm ngoại giao. Tất cả đều do tổng thống đề cử và được Thượng Viện phê chuẩn.
Trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, chỉ có khoảng 9% đại sứ được bổ nhiệm là nhà ngoại giao chuyên nghiệp, thấp hơn rất nhiều so với tỉ lệ 57-74% của các chính quyền Mỹ suốt gần 50 năm qua, theo Hiệp hội Ngoại giao Hoa Kỳ. Điều này cho thấy sự suy giảm đáng kể vai trò chuyên môn trong nền ngoại giao Mỹ.
Bộ Ngoại giao Mỹ bị giảm quyền lực ? Và hiện giữ vai trò như thế nào ?
Chính quyền Trump cho rằng việc cải tổ giúp ngành ngoại giao Mỹ hiệu quả hơn và đơn giản hóa quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, quyết định lại nằm hết trong tay tổng thống Trump, người thường đưa ra thông điệp qua mạng xã hội Truth Social thay vì các kênh chính thức.
Điều này khiến đồng minh Châu Âu gặp khó khăn trong việc hiểu và phản ứng trước các tuyên bố cứng rắn của ông, như lời đe dọa Iran ngày 07/04 "cả một nền văn minh sẽ bị diệt vong đêm nay". Khi tìm cách liên lạc với Bộ Ngoại giao Mỹ hoặc các đại sứ quán, họ thường không nhận được thông tin rõ ràng vì các đầu mối ngoại giao vắng mặt, im lặng hoặc không được thông tin đầy đủ. Nhiều nước lo ngại rằng ngay cả giới chức Mỹ cũng khó đoán trước ý định và hành động của tổng thống Trump.
Ai đang thay thế ngành ngoại giao làm đối ngoại của Mỹ ?
Có thể thấy tổng thống Trump ngày càng bỏ qua vai trò truyền thống của các đại sứ quán và giao các hồ sơ ngoại giao quan trọng cho những đặc phái viên thân cận. Jared Kushner, con rể ông Trump, dù không giữ chức vụ chính thức trong chính phủ, cùng Steve Witkoff - bạn chơi golf thân thiết và không có kinh nghiệm ngoại giao - đã trở thành những nhà đàm phán chủ chốt của Mỹ trong các vấn đề Ukraine, Gaza và Iran.
Hơn 90% đại sứ được bổ nhiệm trong nhiệm kỳ này là những người trung thành về chính trị thay vì các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Nhiều người thuộc vòng thân cận của tổng thống, như Charles Kushner - thông gia của Trump và hiện là đại sứ Mỹ tại Pháp. Ông từng thể hiện mối quan hệ gần gũi với quyền lực bằng cách gọi trực tiếp cho Jared Kushner trước mặt đối tác nước ngoài trong một cuộc họp năm 2025.
Dù có thế mạnh kinh doanh, các nhân vật này bị cho là thiếu chuyên môn trong những lĩnh vực phức tạp như hạt nhân. Bà Kelsey Davenport, chuyên gia của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí tại Washington, cho rằng các đặc phái viên đáng lẽ ra "nên cần có cố vấn chuyên môn bên cạnh". Reuters dẫn lời một nhà ngoại giao Châu Âu cho biết, trong các cuộc đàm phán cuối cùng với Iran tại Genève, phía Mỹ gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm cơ bản như ngưỡng làm giàu uranium, buộc quan chức Châu Âu phải giải thích. Người này đặt câu hỏi : "Làm sao có thể đàm phán khi không hiểu những điều cơ bản ?".
Sau khi xem các ghi chép và bản ghi âm từ các cuộc họp, bà Davenport nhận thấy Steve Witkoff thường đưa ra các phát biểu thiếu chính xác, hiểu sai đề xuất của Iran và phóng đại mối đe dọa hạt nhân của Tehran khi đánh đồng việc làm giàu uranium ở mức hạn chế với khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân trong tương lai gần.
Nước ngoài, đối tác buộc phải thích nghi với cơ chế ngoại giao mới của chính quyền Trump và bỏ qua các kênh truyền thống ?
Hơn một năm sau khi Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, quyền lực và thông tin trong chính sách đối ngoại Mỹ ngày càng tập trung vào một số ít đặc phái viên và người thân cận với tổng thống. Theo Reuters, nhiều đồng minh và chính phủ nước ngoài hiện bỏ qua các đại sứ quán Mỹ để tìm cách tiếp cận trực tiếp vòng trong của Trump qua các kênh bí mật, không chính thức.
Hàn Quốc, khi phản đối mức thuế 25% của Mỹ, đã bỏ qua các nhà đàm phán thương mại mà tìm cách xây dựng quan hệ với chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles, người được xem là có thể giải thích chính xác ý định thực sự của Trump. Nhật Bản cũng sử dụng các kênh tương tự. Cựu thủ tướng Shigeru Ishiba cho biết Tokyo đã dựa vào Masayoshi Son - nhà sáng lập SoftBank và bạn chơi golf của Trump - như một trung gian bí mật để tiếp cận tổng thống Mỹ. Tương tự, trong quan hệ Mỹ - Trung, nhiều vấn đề ngoại giao quan trọng được David Perdue trao đổi trực tiếp với Trump qua điện thoại, trong khi ngay cả các nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ cũng bị gạt khỏi quá trình này, theo tường thuật của ba nhà ngoại giao Mỹ.
Wolfgang Ischinger, cựu đại sứ Đức tại Washington, nhận định chính sách đối ngoại hiện nay của Mỹ phản ánh sự tập trung quyền lực mạnh mẽ vào cá nhân Trump. Ông cho rằng tổng thống "có thể đưa ra quyết định rất nhanh, đôi khi chỉ sau một đêm hoặc trong một cuộc họp chính thức, đôi khi thì không. Điều đó rất khác biệt, và tôi không chắc cách thức ra quyết định của Trump có thực sự bảo đảm cho những quyết định đúng đắn hay không".
Ông Trump cũng làm thay đổi các chuẩn mực ngoại giao truyền thống bằng những tuyên bố cứng rắn và đe dọa không chỉ với đối thủ như Iran mà cả đồng minh như Canada, Đan Mạch hay Liên Minh Bắc Đại Tây Dương NATO. Điều này khiến nhiều chính phủ lúng túng trong cách phản ứng, vì phản bác công khai có thể làm căng thẳng leo thang. Và bài học rút ra : Im lặng có thể là phản ứng an toàn nhất đối với những lời đe dọa cực đoan nhất của Trump. Theo một số nhà ngoại giao Châu Âu, chiến lược hiệu quả nhất hiện nay là "phương pháp Merkel" - giữ im lặng trước các phát ngôn gây sốc nhưng vẫn kiên quyết bảo vệ lợi ích quốc gia.
Theo giáo sư lịch sử quốc tế Margaret MacMillan, Đại học Oxford, dưới thời Trump, ngoại giao truyền thống - dựa trên xây dựng quan hệ, tìm kiếm thỏa hiệp và ngăn ngừa xung đột - đang trở nên khó vận hành như trước.
Thu Hằng
***********************
Chấn động ngoại giao Hoa Kỳ : Đặc sứ Mỹ cố vấn cho điện Kremlin bảo vệ lợi ích của nước Nga
Thanh Hà, RFI, 27/11/2025
Cuộc điện đàm 5 phút hôm 14/10/2025 giữa đặc sứ Mỹ về Ukraine Steve Witkoff và cố vấn của tổng thống Nga Yuri Ushakov đang làm dấy lên nghi vấn : đặc phái viên của tổng thống Donald Trump đang giúp Điện Kremlin bảo vệ lợi ích của nước Nga. Ngoại trưởng kiêm cố vấn an ninh quốc gia, Marco Rubio, bị cho là ít thiện cảm với Nga, chỉ được thông báo về kế hoạch hòa bình cho Ukraine mà Mỹ đề xuất, sau khi văn bản đã được soạn thảo xong giữa hai vị cố vấn thân cận của nguyên thủ Mỹ và Nga.
Lãnh đạo Nga Vladimir Putin gặp đặc phái viên của tổng thống Mỹ, ông Steve Witkoff, tại Moskva, Nga, ngày 06/08/2025. via Reuters - Gavriil Grigorov
Vào lúc công luận quốc tế nghe ngóng phản ứng của Nga về kế hoạch hòa bình cho Ukraine mà Mỹ đề nghị và hoàn toàn có lợi cho Moskva, nội dung toàn bộ cuộc điện đàm giữa Steve Witkoff và Yuri Ushakov được hãng tin Mỹ Bloomberg công bố cách nay hai hôm, khiến các nhà ngoại giao truyền thống ở Washington khó xử. Cuộc trao đổi này để lộ rõ sự gần gũi, thân mật giữa hai nhân vật có uy tín với Vladimir Putin và Donald Trump. Nhưng hơn thế nữa điều khiến giới ngoại giao Mỹ và có lẽ là của toàn phương Tây khó chịu là việc đặc sứ Mỹ Steve Witkoff gợi ý, cố vấn cho trợ lý ngoại giao của Vladimir Putin làm thế nào để thuyết phục tổng thống Trump về một kế hoạch chấm dứt chiến tranh Ukraine mà phần lớn là để thỏa mãn những điều kiện mà Nga đã đặt ra.
Vẽ đường cho hươu chạy
Ngay sau khi đạt được một thỏa thuận hòa bình cho Gaza, lãnh đạo Nhà Trắng đang rất hài lòng với kỳ tích "chưa từng có trong 300 năm qua", trong tinh thần hồ hởi đó, hôm 14/10/2025, ông Steve Witkoff đã điện đàm với cố vấn của tổng thống Putin về đối ngoại Yuri Ushakov. Witkoff khuyên Ushakov đề nghị tổng thống Nga nên "chủ động" với phía Hoa Kỳ và nhất là làm thế nào để chiều lòng ông Trump, qua đó, đạt được những mục tiêu mong muốn. Cụ thể hơn, ông trùm bất động sản New York và cũng là một đối tác Donald Trump rất ưng ý trên sân golf, đã khuyên nhủ cố vấn ngoại giao của tổng thống Vladimir Putin nhiều điều.
Trước hết Witkoff đề nghị điện Kremlin nên có một cuộc gọi chúc mừng Donald Trump về kế hoạch ngừng bắn ở Gaza, nhấn mạnh rằng Nga đã luôn ủng hộ sáng kiến của Mỹ và luôn tin tưởng Donald Trump là một người kiến tạo hòa bình. Đòn tâng bốc đó sẽ giúp thuyết phục chủ nhân Nhà Trắng dễ dàng hơn về một kế hoạch chấm dứt chiến tranh Ukraine như mong muốn của Moskva.
Cũng trong cuộc trao đổi này với quan chức Nga, Witkoff cho biết ông đã khẳng định với Donald Trump về thiện chí hòa bình của Moskva. Một điểm nổi bật khác trong nội dung cuộc điện đàm giữa Steve Witkoff và Yuri Ushakov, chính đặc sứ Mỹ giải thích : Hoa Kỳ đã kiến tạo được một kế hoạch Trump gồm 20 điểm cho Gaza nên cũng có thể "làm như vậy với các bạn" tức là với Nga và Ukraine. Chỉ cần ông Yuri Ushakov nhắc nhở điều này với tổng thống Vladimir Putin. Witkoff bảo đảm với đối tác Nga rằng ông được tổng thống Mỹ cho nhiều quyền hạn để đàm phán và cũng là người mà ông Trump hoàn toàn tin tưởng. Vẫn căn cứ vào tài liệu được Bloomberg tiết lộ, trong cuộc điện đàm ngày hôm đó thì chính Witkoff là bên đã đề cập đến vấn đề đòi Ukraine nhượng vùng Donetsk cho Nga. Đây là bằng chứng rõ rệt nhất cho kế Nga-Mỹ chung tay soạn kế hoạch chấm dứt chiến tranh Ukraine mà không có tiếng nói của Kiev, của Châu Âu và kể cả tiếng nói của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
Witkoff, một cánh tay đắc lực của Nga tại Nhà Trắng ?
Kết quả sau cuộc trao đổi này là Vladimir Putin đã chủ động gọi điện tới Nhà Trắng đúng một ngày trước khi tổng thống Trump tiếp nguyên thủ Ukraine, Volodymyr Zelensky hôm 17/10/2025. Đó cũng là thời điểm mà các nguồn thạo tin cho rằng Washington có thể sẽ chính thức thông báo cấp tên lửa Tomahawk cho Kiev nhưng rồi Zelensky đã ra về tay không.
Cũng sau cuộc điện đàm Trump-Putin hôm đó, tổng thống Mỹ đã lạc quan thông báo thượng đỉnh Budapest nhưng rồi kế hoạch đã không thành.
Cho đến khi bắt đầu rò rỉ những thông tin đầu tiên về kế hoạch 28 điểm chấm dứt chiến tranh Ukraine, ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio mới được thông báo, và thực ra ông chỉ được biết đến tài liệu này "vài giờ" trước báo chí.
Về phía Nhà Trắng, tổng thống Donald Trump không phủ nhận những thông tin về cuộc điện đàm Witkoff – Ushakov giữa tháng 10/2025 mà chỉ giải thích đấy là "thủ tục bình thường của các vòng đàm phán".
Steve Witkoff tiếp tục là đặc sứ của tổng thống Trump về Ukraine nhưng theo giới quan sát, "trong hàng ngũ của đảng Cộng Hòa" ngày càng có nhiều tiếng nói chỉ trích nhà kinh doanh bất động sản New York này "non nớt" về ngoại giao và "quá rõ ràng là thân thiện với Nga". Dân biểu của bang Nebraska, Don Bacon thậm chí cho rằng "không thể tin tưởng Steve Witkoff để tiến hành đàm phán vì ông này hoạt động hiệu quả không thua gì một nhân viên của Nga".
Lịch sử chứng minh rằng luôn luôn có những mảng tối trong các nền ngoại giao của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới. Thời khắc Witkoff – Ushakov không là một ngoại lệ.
Thanh Hà