Sài Gòn hay Thành phố Hồ Chí Minh : Thế hệ trẻ sử dụng tên nào ?

BBC, 03/07/2026

Sinh ra ở các thập niên sau ngày Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều người thuộc "thế hệ 9x-2k" (chỉ những người sinh trong khoảng thời gian 1990-2009) không trải qua thời khắc lịch sử ấy, mà chỉ biết tên gọi mới đã trở thành điều hiển nhiên.

Lễ hội Sông nước, sự kiện du lịch - văn hóa - giải trí lớn nhằm khai thác và tôn vinh giá trị của sông ngòi, kênh rạch, và không gian văn hóa đặc trưng của thành phố Sài Gòn.

Với họ, hai cái tên "Sài Gòn" và "Thành phố Hồ Chí Minh" không phải là một sự lựa chọn đối lập, mà là "hai lớp nghĩa cùng tồn tại".

Dù có cách diễn đạt khác nhau, những người trẻ mà BBC News Tiếng Việt phỏng vấn đều nhìn nhận "Thành phố Hồ Chí Minh" là tên gọi chính thức của thành phố, thường được sử dụng trong các giấy tờ thủ tục hành chính, trong khi "Sài Gòn" vẫn là cái tên hiện diện trong đời sống thường ngày.

'Sài Gòn phóng khoáng, nghĩa tình, cởi mở và bao dung'

Sinh năm 1996 và lớn lên tại Thành phố Hồ Chí Minh, rapper có nghệ danh là Christian Cang cho biết anh hiểu rằng sau năm 1975, Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh theo quyết định của nhà nước.

Tuy nhiên, trong đời sống thường ngày, anh vẫn quen gọi nơi mình sống là "Sài Gòn" vì "tự nhiên, ngắn gọn và gần gũi".

"Mình lớn lên nghe mọi người xung quanh gọi như vậy, nên thành thói quen", Christian Cang nói với BBC News Tiếng Việt.

Theo nam rapper này, "Thành phố Hồ Chí Minh" là tên hành chính chính thức, còn "Sài Gòn" gợi lên hình ảnh về văn hóa, con người, nhịp sống và ký ức của nhiều thế hệ.

Anh cho rằng chính giá trị văn hóa đó khiến cái tên "Sài Gòn" vẫn xuất hiện phổ biến trong tên các nhà hàng, quán cà phê, doanh nghiệp tư nhân và thương hiệu địa phương, như Bia Sài Gòn, Saigontourist, hay các khách sạn như Rex Hotel Saigon, Hotel Continental Saigon…

"Nếu làm nhạc, có lẽ mình sẽ dùng tên 'Sài Gòn'. Trong âm nhạc, mình ưu tiên cảm xúc và hình ảnh. 'Sài Gòn' nghe gần gũi, giàu chất thơ và hợp với màu sắc mình đang theo đuổi", Christian Cang nói.

Tuy vậy, anh nhấn mạnh rằng điều quan trọng với bản thân không nằm ở tên gọi, mà ở tình yêu dành cho con người và nơi mình đang sống.

"Nếu dùng vài từ để mô tả 'người Sài Gòn', mình sẽ chọn: phóng khoáng, nhiệt tình, nghĩa tình, cởi mở, chịu khó và bao dung. Mình tin những điều đó góp phần tạo nên một thành phố mà ai đến cũng có cơ hội bắt đầu lại", Christian Cang chia sẻ.

Khi được hỏi về "chất Sài Gòn", Christian Cang cho rằng điều nổi bật của thành phố là sự đa dạng, nơi người từ nhiều miền đất khác nhau cùng đến sinh sống và lập nghiệp.

"Chính điều đó làm mình học được cách tôn trọng sự khác biệt và dễ hòa nhập với mọi người. Nếu có điều gì mang màu sắc 'Sài Gòn' trong mình thì chắc là sự cởi mở, thích kết nối và khá thoải mái trong cách sống", nam rapper cho biết.

Là một nghệ sĩ, anh nói rằng điều mình muốn mang vào âm nhạc không chỉ là "chất của Sài Gòn", mà còn là tinh thần yêu thương và hy vọng.

"Dù đến từ đâu, mình nghĩ điều kết nối chúng ta vẫn là cách đối xử với nhau và sống có ích cho cộng đồng", nghệ sĩ này nhấn mạnh.

Phố đi bộ Nguyễn Huệ là một điểm đến quen thuộc của giới trẻ tại Thành phố Hồ Chí Minh

'Sài Gòn cho đời thường, Thành phố Hồ Chí Minh cho giấy tờ thủ tục'

Nếu Christian Cang xem "Sài Gòn" là cái tên của cảm xúc, thì với Hồng Hoa, 20 tuổi, sinh viên năm hai tại một trường đại học ở Thành phố Hồ Chí Minh, "Sài Gòn" và "Thành phố Hồ Chí Minh" đơn giản là hai cách gọi dành cho hai hoàn cảnh khác nhau.

"Thành phố Hồ Chí Minh là tên hành chính, chính thức được sử dụng trong các văn bản, giấy tờ và các hoạt động của nhà nước. Còn 'Sài Gòn' mang ý nghĩa gần gũi, gợi nhớ về lịch sử, văn hóa và nhịp sống rất đặc trưng của thành phố", Hoa nói.

Bởi vậy, trong những cuộc trò chuyện với gia đình hay bạn bè, cô gọi nơi mình lớn lên là "Sài Gòn". "Nghe tự nhiên và ngắn gọn hơn.

"Nhưng khi làm việc, học tập hoặc trong các tình huống trang trọng thì mình sẽ dùng Thành phố Hồ Chí Minh vì đó là tên chính thức", nữ sinh viên giải thích.

Theo Hoa, việc cái tên "Sài Gòn" vẫn xuất hiện trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, trong thơ ca, âm nhạc hay trên những thương hiệu là điều không khó lý giải.

"Cái tên Sài Gòn đã gắn bó với rất nhiều thế hệ nên mang giá trị lịch sử và cảm xúc rất lớn. Trong thơ ca, âm nhạc hay thương hiệu, tên này tạo cảm giác thân quen, dễ nhớ và cũng thể hiện bản sắc riêng của thành phố. Vì vậy, dù tên chính thức là Thành phố Hồ Chí Minh, 'Sài Gòn' vẫn được sử dụng rất phổ biến trong đời sống và văn hóa", cô chia sẻ.

Sinh ra và lớn lên giữa nhịp sống hối hả của thành phố, Hoa cảm thấy bản thân chịu ảnh hưởng bởi chính môi trường ấy.

"Mình quen với nhịp sống nhanh, thích nghi khá nhanh với môi trường mới và cởi mở trong giao tiếp", cô nói.

Khi được hỏi về điều gì làm nên hình ảnh "người Sài Gòn", nữ sinh viên trả lời: "Mình cũng thấy người Sài Gòn thường có thói quen giúp đỡ người khác, khá thoải mái và dễ kết bạn".

Tuy vậy, Hoa cũng không muốn cảm nhận của mình trở thành khuôn mẫu cho người khác.

"Đó chỉ là cảm nhận cá nhân. Mỗi người đều có tính cách riêng, không thể nói tất cả người ở cùng một địa phương thì đều giống nhau. Khi lên đại học, được gặp bạn bè từ nhiều vùng miền khác nhau, mình nghĩ ai cũng có tình yêu với quê hương và đều cố gắng học tập, làm việc để phát triển bản thân".

Với nhiều người trẻ, xin ba mẹ 'lên Sài Gòn chơi' là tới Quận 1, nơi có những tòa nhà cao tầng, nhà thờ Đức Bà...

'Sài Gòn thân thiện, hào sảng'

Với Huỳnh Phối Trân, một người gốc Hoa sinh năm 1990, tên gọi "Sài Gòn" chưa bao giờ biến mất khỏi cuộc sống thường ngày.

"Mình vẫn dùng tên Sài Gòn với bạn bè, đồng nghiệp vì ngắn gọn và tự nhiên. Còn khi nói tiếng Hoa với ba mẹ, họ hàng thì gọi là 'Sáy Cung' (西贡, Tây Cống), tức Sài Gòn", cô chia sẻ.

Ngay cả khi chuyển ra Hà Nội sinh sống và làm việc suốt 5 năm qua, Trân cho biết những người xung quanh vẫn thường hỏi : "Trân ở Sài Gòn ra hả ?" thay vì "ở Thành phố Hồ Chí Minh".

Theo cô, "Sài Gòn" không đơn thuần là một địa danh mà còn gợi lên cả một lối sống và những ký ức tuổi thơ.

"Hồi nhỏ, mỗi lần xin ba mẹ 'lên Sài Gòn chơi' là mình nghĩ đến Quận 1, đến những tòa nhà cao tầng, nhà thờ Đức Bà, những con đường đông đúc và nhộn nhịp. Trong suy nghĩ của mình khi đó, 'lên Sài Gòn' có nghĩa là đi đến nơi sầm uất, hiện đại và 'style' [phong cách] hơn những khu vực khác".

Cái tên ấy, theo Phối Trân, cũng gắn với nhiều dấu ấn văn hóa và ẩm thực.

"Cà phê Sài Gòn, ốc Sài Gòn... nghe là biết một phong vị rất riêng. Chẳng hạn như ốc ở Sài Gòn có rất nhiều cách chế biến với đủ hương vị khác nhau, còn ở Hà Nội mình thường thấy biển hiệu 'ốc Hải Phòng' hơn là 'ốc Hà Nội'".

Sống ở Hà Nội nhiều năm cũng khiến cô nhận ra sức hút mà cái tên "Sài Gòn" vẫn mang trong mắt nhiều người.

"Nhiều đồng nghiệp từng nói với mình rằng họ muốn chuyển vào Sài Gòn sống vì cảm thấy ở đó dễ sống hơn, các ngành dịch vụ, chẳng hạn ăn uống, phục vụ tốt hơn...

"Họ cũng hay bảo người Sài Gòn thân thiện, năng động và hào sảng. Cá nhân mình cũng có cảm nhận như vậy", cô nói.

Đối với Phối Trân, "Thành phố Hồ Chí Minh" là tên gọi chính thức trên giấy tờ, còn "Sài Gòn" vẫn là cái tên của những ký ức, của nếp sinh hoạt thường ngày và của một bản sắc mà cô tin rằng nhiều người vẫn cảm nhận được, dù thành phố đã mang tên mới gần nửa thế kỷ.

Một quán ốc tại Thành phố Hồ Chí Minh

'Sài Gòn ấm áp, hiếu khách'

Là con của một gia đình người Việt gốc Sài Gòn nhưng sinh ra và lớn lên ở Pháp, Ava Trần mang trong mình một mối gắn bó khá đặc biệt với thành phố này.

Cô gái sinh năm 1996 đã chuyển về Việt Nam sinh sống khoảng 5 năm gần đây, sau nhiều năm qua lại giữa Pháp và quê hương của cha mẹ.

Ava thừa nhận cô không biết chính xác Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh từ khi nào, chỉ đoán rằng việc này diễn ra sau năm 1975. Cô cũng tự hỏi liệu cái tên "Sài Gòn" có phải do người Pháp đặt từ thời Pháp thuộc hay không, dù chưa có dịp tìm hiểu kỹ.

Trong cảm nhận của Ava, "Sài Gòn" là tên gọi nguyên thủy của thành phố, còn "Thành phố Hồ Chí Minh" là cái tên gắn với một giai đoạn lịch sử mới sau khi chiến tranh kết thúc.

Một điều khiến cô thích thú là cho đến thời điểm được BBC đặt câu hỏi, cô mới nhận ra chính bản thân mình cũng vô thức sử dụng hai tên gọi tùy theo ngôn ngữ. Khi nói tiếng Pháp hoặc tiếng Anh, cô thường dùng "Hô Chi Minh-Ville", "Ho Chi Minh City". Nhưng mỗi khi chuyển sang tiếng Việt, cái tên bật ra một cách tự nhiên lại là "Sài Gòn".

Theo Ava, sự hiện diện bền bỉ của cái tên "Sài Gòn" trong đời sống có lẽ bắt nguồn từ việc nhiều người vẫn xem đó là tên gốc của thành phố, một cái tên gắn với ký ức và cảm giác chân thực. Cô cũng nói rằng mình thích âm điệu của từ "Sài Gòn" hơn và tin rằng đó cũng là một phần lý do khiến nhiều người vẫn quen sử dụng tên gọi này.

Ở Pháp, Ava cho biết người trẻ ngày nay thường gọi thành phố là "Hô Chi Minh-Ville", "Ho Chi Minh City", trong khi những người lớn tuổi từng sống qua thời kỳ Chiến tranh Việt Nam vẫn gọi là "Saïgon", với cách phát âm theo tiếng Pháp.

Từ nhỏ, Ava đã nhiều lần theo gia đình về thăm thành phố, nơi họ vẫn còn ngôi nhà cũ và nhiều người thân sinh sống. Những chuyến trở về ấy cũng định hình cái nhìn của cô về con người nơi đây.

"Với tôi, người Sài Gòn ấm áp và hiếu khách. Họ lúc nào cũng mang lại cảm giác tích cực, thoải mái", cô nói.

Nguồn : BBC, 03/07/2026

*********************************

Vì sao cái tên Sài Gòn vẫn tồn tại sau 50 năm ?

BBC, 02/07/2026

Đối với bà Mai (*), ngày 2/7/1976 khi Sài Gòn đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh là một sự kiện chính trị "chỉ người nhà nước mới để ý", chứ còn "người dân bình thường" như bà thì "ở trong nhà ngày đó thôi".

Nhưng đối với người phụ nữ 72 tuổi ở phường Phú Nhuận, cái tên Sài Gòn "vẫn vậy" sau 50 năm, gắn liền với những ký ức thế hệ về hình ảnh người phụ nữ Sài Gòn thích mặc áo dài với cái "eo nhỏ xíu".

Cái tên đó cũng chứa đựng cảm nhận của bà về sự thay đổi choáng ngợp của thành phố 50 năm qua, từ "xe lam, xe bò, xe xích lô" đến những phương tiện hiện đại ngày nay mà "đường sá nhỏ hẹp ngày xưa khó khăn" không thể chứa.

Khi được hỏi tại sao bà vẫn dùng cái tên Sài Gòn, bà nói : "Tôi đã quen với cách gọi đó rồi. Mọi người trong nhà tôi cũng thế. Cái tên nó dễ gọi".

Không có bằng chứng cho thấy liệu có hay không một cuộc trưng cầu dân ý về việc đổi tên trước khi Quốc hội khóa 6, kỳ họp thứ nhất ban hành Nghị quyết về việc chính thức đặt tên Thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 2/7/1976.

"Từ góc nhìn của chính quyền, [việc thay đổi tên] không phải là một sự trừng phạt Sài Gòn hay để hủy hoại bản dạng của Sài Gòn mà là nhằm tôn vinh Hồ Chí Minh", Tiến sĩ lịch sử Vũ Minh Hoàng từ Đại học Fulbright Việt Nam nói với BBC.

"Cái tên đó có tầm quan trọng và vị thế vô cùng thiêng liêng đối với chính phủ Việt Nam, chính vì vậy mà rất ít địa danh có được vinh dự mang tên này. Do đó, đây chắc chắn là một niềm tự hào lớn cho thành phố, dù rằng cái tên ấy cũng mang tính chất khải hoàn nhằm khẳng định tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về một Việt Nam thống nhất đã trở thành hiện thực sau chiến thắng".

Ý nghĩa Sài Gòn

Khi cái tên Sài Gòn đã gắn với nhiều thế hệ, nó tiếp tục tồn tại trong ngôn ngữ đời thường và các mục đích dân sự dù bản đồ địa lý chính thức hay văn bản hành chính đã thay đổi.

Người dân trong và ngoài trung tâm kinh tế miền Nam vẫn dùng những cụm từ như "vào Sài Gòn", "người Sài Gòn" hay "ẩm thực Sài Gòn".

Những khu ăn chơi giải trí từ bình dân đến sang trọng ở quận 1, quận 3 hay quận 10 vẫn có nhiều biển hiệu nhà hàng, quán cà phê được truyền cảm hứng bởi cái tên Sài Gòn.

Một số nghệ sĩ ở Việt Nam vẫn tiếp tục khai thác cái tên này và kho tàng ký ức đi kèm, chẳng hạn như Suboi với bài hát Sài Gòn hay Saigon Soul Revival, nhóm nhạc alternative 5 thành viên được thành lập năm 2016 và được biết đến khi chơi nhạc vàng Sài Gòn thập niên 1960-1970.

Ngay cả ở cấp độ quản lý nhà nước, cái tên này vẫn chưa bị xóa sổ. Đến đây bằng đường hàng không thì bạn sẽ đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất của tổng công ty nhà nước ACV với mã SGN.

Mã định danh vị trí gồm ba chữ cái này được coi là vĩnh viễn và hầu như không bao giờ thay đổi – và nếu có thì chỉ thay đổi khi có lý do chính đáng, chủ yếu liên quan đến an toàn hàng không, theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA).

Đi tàu cũng phải đến Ga Sài Gòn ở quận 3, do Công ty cổ phần Vận tải Đường sắt Sài Gòn quản lý. Một số công ty nhà nước vận hành tại đây vẫn giữ cái tên Sài Gòn, trong đó có cả các doanh nghiệp được thành lập sau 1976 như Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn.

Tiếng xì giòn tan của lon bia Sài Gòn – âm thanh quen thuộc tại các quán nhậu dọc bờ kè Nhiêu Lộc – đến từ nhà sản xuất Nhà máy Bia Sài Gòn ra đời năm 1977, hậu duệ của một xưởng bia do công dân Pháp Victor Larue lập tại Sài Gòn năm 1875.

Ở khía cạnh báo chí, một minh chứng khác của việc giữ lại cái tên ở cấp độ quản lý chính quyền là Báo Sài Gòn Giải Phóng, cơ quan ngôn luận của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh.

Tờ báo được thành lập chỉ năm ngày sau khi Sài Gòn sụp đổ và đất nước thống nhất nhằm đáp ứng "yêu cầu và nhu cầu thông tin của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Sài Gòn mới được giải phóng".

Cơ quan này sẽ vẫn tiếp tục hoạt động sau cuộc tinh gọn báo chí ở đầu tàu kinh tế miền Nam, trong khi Tạp chí Kinh tế Sài Gòn, được biết đến nhiều hơn với tên gọi Thời báo Kinh tế Sài Gòn, chính thức đóng cửa sau ngày 2/7/2026.

Trong cuốn sách Bên Thắng Cuộc II : Quyền Bính, nhà báo Huy Đức cho thấy Sài Gòn không chỉ là một tên gọi cũ mà còn là biểu tượng của một nền kinh tế năng động, một nền báo chí đa dạng và là một thực thể chính trị-xã hội quan trọng mà những người "chiến thắng" phía cộng sản đã phải mất rất nhiều thời gian để "tiêu hóa" và điều chỉnh theo mô hình mới.

Năm năm sau khi thành phố đổi tên, Huy Đức miêu tả "Sài Gòn năm 1981 là một thành phố lớn, bộ máy công an, quân đội, báo chí và vị trí của nó có thể đưa ảnh hưởng chính trị của người lãnh đạo vượt ra khỏi khuôn khổ địa phương".

Nhà báo Huy Đức ghi nhận, từ năm 1987, các dịch vụ từng bị coi là "tàn dư Mỹ -Ngụy" tại Sài Gòn bắt đầu bung ra trở lại như vũ trường Maxim, Queenbee, Liberty.

Sài Gòn còn là nơi ra đời của những thương hiệu và định chế tài chính lớn như xà bông cô Ba của "Trương Văn Bền và các con" hay Việt Nam Ngân hàng (thành lập năm 1926). Sài Gòn trước 1975 là nơi "mở mắt cho người dân miền Bắc" thông qua các hàng hóa như đồng hồ Seiko, máy cassette, ti vi, tủ lạnh và búp bê biết khóc.

Thành phố Sài Gòn còn luôn là nơi "hấp dẫn nhất" đối với di dân tự do, ngay cả trong thời kỳ bao cấp, vẫn theo ông Huy Đức.

Sài Gòn hay Thành phố Hồ Chí Minh ?

Cho đến nay, BBC chưa tìm thấy các bài nghiên cứu chuyên sâu về việc tại sao cái tên Sài Gòn vẫn có sức sống mạnh mẽ sau 50 năm hay việc đổi tên sang Thành phố Hồ Chí Minh có tác động và ý nghĩa như thế nào với người dân vẫn còn sống tại nơi đây.

Mặt khác, có rất nhiều nghiên cứu và phân tích về tác động của việc đổi tên này đến thế hệ người tị nạn Chiến tranh Việt Nam được thực hiện ở nước ngoài, đặc biệt ở Mỹ.

Đối với những người bình thường như bà Mai, cái tên Sài Gòn gợi nhắc những hình ảnh, ký ức cụ thể ở nơi bà đã gắn bó từ năm 12 tuổi.

Bà kể rằng phụ nữ Sài Gòn xưa "rất thích mặc áo dài thắt eo nhỏ lại, bên trong có luồn một sợi dây để thắt lại", khác với các thiết kế nhấn eo hiện giờ.

Người thợ may thú nhận rằng "trước giải phóng tôi khờ lắm". Dòng ký ức đưa bà về những năm thuở đầu hai mươi của mình, thời điểm mà bà vẫn thích hoa dầu, "lâu lâu đi lượm về chơi", mà bà mô tả giống chiếc chong chóng, những hàng cây mà theo bà đã biến mất ở những cung đường bà hay ra chơi thuở nhỏ, nhường chỗ cho những con đường nhựa và tòa nhà cao ốc.

Một số học giả chỉ ra rằng Sài Gòn không phải là cái tên duy nhất được sử dụng ngay cả khi nó đã được xóa bỏ ở cấp độ hành chính khi đặt trong tương quan những thành phố của các chế độ cộng sản khác ở trên thế giới.

Trong một bài nghiên cứu năm 2011, học giả Jaroslav David từ Đại học Ostrava (Cộng hòa Czech), khi bàn về những cái tên trong xã hội Xô Viết xưa, lập luận rằng "khi tên một địa danh được thay đổi, mặc dù tên cũ đã bị xóa khỏi bản đồ, nó vẫn tồn tại trong giao tiếp địa phương và thường được duy trì như tên của khu vực hành chính rộng lớn hơn".

Ông nêu ví dụ thành phố Zlín của Cộng hòa Czech đã được đổi tên thành Gottwaldov (1949-1990, theo tên Klement Gottwald, vị chủ tịch cộng sản đầu tiên của Tiệp Khắc). Mặc dù vậy, Zlín vẫn được sử dụng làm tên chính thức của quận trung tâm thành phố.

"Nghịch lý thay, mặc dù tên địa danh Zlín đã bị xóa khỏi bản đồ, nhưng tên này vẫn tiếp tục được sử dụng làm tên thương hiệu cho các loại máy bay hạng nhẹ được sản xuất tại thị trấn Otrokovice gần đó trong suốt thời kỳ cộng sản", ông David cho hay.

Tiến sĩ Erik Harms từ Đại học Yale (Mỹ), một nhà nhân học đã nghiên cứu về phát triển ở Thành phố Hồ Chí Minh gần ba thập kỷ qua, cho rằng : "Việc sử dụng cái tên Sài Gòn thể hiện một ý thức sâu sắc về bản sắc cá nhân [self-identity] nhưng nó không đồng nghĩa với quyền lực chính trị và kinh tế [của Sài Gòn]".

Ông nhớ lại đầu những năm 2000 khi làm nghiên cứu thực địa ở nơi đây, ông có "một sự sợ hãi rõ rệt" nếu chẳng may dùng tên Sài Gòn thay cho Thành phố Hồ Chí Minh khi gặp chính quyền ở thời điểm đó vì ở tư cách một nhà nghiên cứu người nước ngoài, ông "phải cẩn trọng với những gì mình nói".

Nhưng khi ông nói chuyện với người dân ở các quán cà phê hay với những nhà phát triển bất động sản vào lúc đó, họ vẫn sử dụng cái tên Sài Gòn trong cách nói chuyện hay tên dự án "không phải vì yếu tố chính trị mà là vì nó là một cái tên dễ nhớ".

Ông cho rằng giờ đây, cái tên Sài Gòn không còn nhạy cảm như trước nữa. "Theo tôi, [cái tên] Sài Gòn bây giờ đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết kể từ năm 1975".

Theo quan sát của ông Harms, ở giai đoạn cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, chính quyền từng cho rằng việc sử dụng cái tên Sài Gòn là "chối bỏ hệ thống kinh tế một đảng, chối bỏ cộng sản".

Nhưng rồi họ nhận ra rằng người dân không nhất thiết nghĩ như vậy và dần trở nên ít lo lắng hơn về việc này, thể hiện ít nhiều sự thay đổi trong ý thức lãnh đạo qua các năm.

Vị tiến sĩ nhấn mạnh rằng ý nghĩa của cái tên cũng phụ thuộc vào việc "bạn hỏi ai". Một người cựu binh Việt Nam Cộng Hòa ở Mỹ sẽ nói lý do họ dùng cái tên vì mong muốn khôi phục cái tên đại diện cho một đất nước họ từng đấu tranh và thuộc về.

Trong khi một công dân bình thường ở Việt Nam, kể cả khi họ là "một người cách mạng", thì có thể họ cũng sẽ vẫn muốn dùng cái tên Sài Gòn vì nó là một thương hiệu, bản dạng mạnh mẽ, vẫn theo ông Harms.

Chính chính quyền quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh vào năm ngoái cũng giải thích rằng một trong những lý do họ đặt tên phường Sài Gòn vì cái tên là "biểu tượng của lòng tự hào, ký ức thân quen và trách nhiệm tiếp nối những giá trị truyền thống", theo tường thuật của Báo Lao Động.

Tiến sĩ Vũ Minh Hoàng lập luận rằng cần hiểu sức sống của cái tên Sài Gòn trong bối cảnh lịch sử thay đổi của chính thành phố, cho thấy cái gọi là bản sắc Sài Gòn cũng luôn thay đổi, từ cái tên Sài Gòn-Gia Định đến việc Thành phố Hồ Chí Minh sáp nhập huyện Duyên Hải (Cần Giờ) vào năm 1978 đến việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu vào năm ngoái.

"Bản sắc của Thành phố Hồ Chí Minh luôn lớn lao hơn rất nhiều so với những giá trị lịch sử thuần túy của Sài Gòn xưa, dù cốt lõi của nó vẫn xoay quanh mảnh đất ấy", ông Hoàng nói.

Việc "tên gọi Sài Gòn chưa từng bao giờ bị cấm đoán hay xóa sổ một cách chính thức", vẫn theo vị học giả, nên được hiểu trong tương quan bối cảnh cách chính quyền cộng sản tiếp nhận di sản của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa vì họ không chối bỏ tất cả.

Ông nêu ví dụ Ủy ban Mekong mà chính quyền miền Nam cùng Campuchia, Lào và Thái Lan ký sắc lệnh thành lập vào năm 1957.

Sau khi đất nước thống nhất, Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tiếp tục kế thừa di sản này qua việc ký Tuyên bố thành lập Ủy ban Lâm thời sông Mekong năm 1978 và Hiệp định Mekong lịch sử vào tháng 4/1995, chính thức khai sinh ra Ủy ban sông Mekong Quốc tế (MRC) ngày nay.

Trong khi đó, chính sách giữ gìn chủ quyền ở Biển Đông của Việt Nam Cộng Hòa từ thời ông Ngô Đình Diệm cũng được chính quyền cộng sản sau này duy trì.

Những ví dụ này, bao gồm việc duy trì việc sử dụng cái tên Sài Gòn, phản ánh quan điểm ở một số vấn đề của "[chính quyền] miền Bắc và miền Nam không khác nhau lắm, cụ thể ở điểm chủ nghĩa dân tộc", ông Hoàng giải thích.

Ở Việt Nam không thấy xuất hiện những tiếng nói công khai kêu gọi đổi tên thành phố về lại Sài Gòn, một phần do sự kiểm soát chặt không gian ngôn luận và báo chí của chính quyền không tạo điều kiện cho những ý kiến đó được hình thành hay phát triển.

Một số hội nhóm đã hoạt động trên Facebook từ lâu, dao động từ khoảng 2.000 đến hàng chục ngàn thành viên, để chia sẻ và suy ngẫm những kỷ niệm về không gian Sài Gòn và những chuyện liên quan đến Sài Gòn, đi kèm với thông điệp "nhuận ngôn cẩn cáo" là mục đích chỉ để bàn về những vấn đề Sài Gòn xưa hay "cho mọi người ôn lại kỷ niệm cho nên không bàn luận chính trị tôn giáo hay vấn đề khác".

Ở phía bên kia bán cầu thì lại khác – cộng đồng Việt kiều đang thúc đẩy "Phong trào Quốc dân đòi trả tên Sài Gòn". Một số người gốc Việt ở quận Cam (Mỹ), nơi tập trung nhiều người Việt nhất ở hải ngoại, hôm 20/6 đã chính thức phát động chiến dịch vận động quốc tế cho phong trào này.

Theo trang web của phong trào saigon4saigon.org, sự kiện sẽ được nối tiếp bởi hai sự kiện tưởng niệm khác dự kiến diễn ra vào ngày 5/7 tại Westminster, một trong hai thành phố tạo nên khu Little Saigon ở bang California.

Trước đó vào hôm 14/6, cộng đồng người gốc Việt ở thành phố Montreal (Canada) cũng đã tổ chức một cuộc họp mặt nhằm kỷ niệm 20 năm thành lập phong trào nói trên và bàn về ngày 2/7/1976 mà theo họ là ngày "chính quyền cộng sản Việt Nam cưỡng bức xóa bỏ Sài Gòn".

"Ban tổ chức đã chọn năm 2026 là 'Năm Sài Gòn' nhằm thúc đẩy sự suy ngẫm, tưởng nhớ và bảo tồn văn hóa trên toàn cầu", vẫn theo trang thông tin về phong trào này.

Nguồn : BBC, 02/07/2026

(*) Tên nhân vật đã được thay đổi để bảo vệ danh tính cho họ

**************************

50 năm Sài Gòn đổi tên : Leningrad, khi cộng sản giành được chính quyền, và rồi để mất

BBC, 03/07/2026

Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh không phải là một hiện tượng đơn lẻ. Đó là chuyện phổ biến ở nhiều nước khi có sự thay đổi thể chế chính trị.

Tòa Đô sảnh Saigon – Hôtel de ville (Dinh Xã Tây) những năm đầu thế kỷ XX (trên, bên trái), UBND TP Hồ Chí Minh năm 2012 (trên, bên phải) và UBND TP Hồ Chí Minh năm 2025 (ảnh dưới). 

"Từ bỏ cái tên Lenin thể hiện việc hoàn toàn quay lưng với chủ nghĩa toàn trị để hướng tới một tư tưởng mới, hướng về Châu Âu".

Nhà sử học Lyudmila Narusova đã nói như vậy về sự kiện thành phố Leningrad trở lại với tên gọi Saint Petersburg vào tháng 9/1991, trong bối cảnh chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô tan rã.

Bà là vợ của ông Anatoly Sobchak – thị trưởng dân cử đầu tiên của Saint Petersburg sau khi thành phố khôi phục lại tên gọi xưa.

"Đó là một cảm giác khó có thể diễn tả bằng lời, ngập tràn những viễn tưởng lãng mạn và hy vọng lớn lao rằng đây là bước đầu tiên lên một chiếc thang vĩ đại", bà mô tả lại cảm xúc của mình vào thời điểm ấy.

Trước khi trở lại với tên gọi Saint Petersburg, thành phố bên bờ sông Neva đã có gần 70 năm mang tên Leningrad, theo tên của lãnh tụ Cách mạng tháng 10 Nga.

Khi người cộng sản giành được chính quyền

Saint Petersburg là tên ban đầu do Sa hoàng Pyotr Đại đế đặt khi thành lập thành phố vào năm 1703, phản ánh chính sách "hướng Âu" của ông.

Tới năm 1914, Sa hoàng Nicholas II đổi tên thành phố thành Petrograd. Nguyên do của việc này là lúc bấy giờ Đức đang là kẻ thù chính của Nga trong Thế chiến I, mà vị hoàng đế Nga lại cho rằng hậu tố "burg" trong tên gọi của thành phố mang âm hưởng Đức.

Cách mạng tháng 10 năm 1917 đã đưa những người cộng sản Bolshevik lên nắm chính quyền và thành phố vẫn mang tên Petrograd. Đến ngày 26/1/1924, chỉ năm ngày sau khi Vladimir Lenin qua đời, Quốc hội Liên Xô đã lấy tên vị lãnh tụ Bolshevik để đặt cho thành phố. Leningrad đã ra đời từ đó và tồn tại suốt chiều dài lịch sử Liên Xô.

Nghị quyết của Đại hội Xô viết toàn quốc ngày 26/1/1924 nêu rõ việc đổi tên đã được thực hiện sau khi xem xét đề xuất của Đại hội Xô viết của Công nhân, Nông dân và Hồng quân Petrograd, vốn được ủng hộ bởi nghị quyết của các tổ chức thuộc tất cả các nhà máy, xí nghiệp ở Petrograd. Nghĩa là, theo diễn ngôn của Đại hội Xô viết toàn quốc, việc đổi tên được thực hiện thể theo nguyện vọng của người dân, chứ không phải ý chí chủ quan của chính quyền.

Cùng với việc đổi tên thành phố, hàng loạt tên đường phố sau đó cũng được mang tên các nhân vật cộng sản, thay cho các tên truyền thống.

Đây không phải là trường hợp đơn lẻ khi chính quyền cộng sản lấy tên lãnh tụ của mình đặt cho các địa danh, đơn vị hành chính.

Dưới thời Joseph Stalin làm lãnh đạo tối cao của Liên Xô, tên của vị lãnh tụ này đã được đặt cho một loạt thành phố ở Nga và Đông Âu xã hội chủ nghĩa : Stalingrad/Volgograd (Liên Xô), Katowice/Stalinogród (Ba Lan), Eisenhüttenstadt/Stalinstadt (Đông Đức), Brașov/Orașul Stalin (Romania)… Thành phố Donetsk cũng từng mang tên Stalin thời Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraine.

Thành phố Chemnitz từng mang tên Karl-Marx-Stadt khi Đông Đức còn là một nước xã hội chủ nghĩa.

Sài Gòn-Gia Định được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1976 diễn ra trong một bối cảnh tương tự. Việt Nam cộng sản vừa chiến thắng Việt Nam Cộng Hòa. Tên của vị lãnh tụ cộng sản được dùng để đặt cho thành phố từng là thủ đô của một chính quyền vừa bị xóa sổ sau Chiến tranh Việt Nam.

Nghị quyết được ban hành tại kỳ họp Quốc hội khóa 6 năm 1976 viết : "Xét rằng, nhân dân thành phố Sài Gòn-Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người" ; và rằng thành phố Sài Gòn-Gia Định đã chiến đấu kiên cường bất khuất, lập nhiều chiến công xuất sắc nên "xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại".

Nghị quyết cho thấy quyết tâm đặt tên mới cho thành phố của chính quyền và việc nêu tâm nguyện người dân ra như một cách để chính danh hóa việc đặt tên đó. Trên thực tế, việc đặt tên này được áp từ trên xuống, chứ không có những cuộc trưng cầu dân ý rộng rãi để biết được mức độ đồng thuận trong dân chúng.

Tại sao đặt tên lãnh tụ ?

Khi lấy tên Lenin đặt cho Petrograd vào năm 1924, chính quyền Xô Viết cho biết việc đặt tên là theo nguyện vọng của nhân dân và nhằm tôn vinh vị lãnh tụ cộng sản. Tên gọi cũng cho thấy ý chí xây dựng chủ nghĩa xã hội của chính quyền.

Khi lấy tên Hồ Chí Minh để thay cho tên Sài Gòn-Gia Định vào năm 1976, chính quyền Việt Nam cũng đưa ra các tuyên bố tương tự : do nhân dân kính yêu lãnh tụ nên đề xuất, để tôn vinh công lao to lớn của lãnh tụ và khẳng định thắng lợi của cách mạng.

Một số chuyên gia nghiên cứu địa danh học nhận định rằng việc đặt tên thường là bước đầu tiên của quá trình chiếm hữu hoặc xác lập quyền kiểm soát đối với một không gian.

Trong cuốn The Power of Place : Bringing Together Geographical and Sociological Imaginations (tạm dịch : Sức mạnh của địa điểm : Kết nối tư duy địa lý và xã hội học [nhiều tác giả]), Giáo sư địa lý và môi trường David J. Robinson nhận định :

"Tương tự như những địa điểm mà chúng đại diện, tên gọi không chỉ mang chức năng mô tả đơn thuần mà còn mang ý nghĩa biểu tượng. Vì vậy, khi một chế độ sụp đổ, một đế chế tan rã hoặc một tầng lớp tinh hoa mới thay thế tầng lớp cũ, quá trình đổi tên thường được bắt đầu tại nhiều địa điểm".

Theo một nghiên cứu vào năm 1984 của Giáo sư Gordon Pirie từ Đại học Cape Town (Nam Phi), việc đặt tên địa danh là một hoạt động mang tính xã hội.

"Điều này xuất phát từ việc quá trình đặt tên liên quan đến sự tham gia của nhiều chủ thể trong quá trình ra quyết định hoặc diễn ra trong một môi trường xã hội nhất định, nơi tồn tại những quy ước chính thức hoặc phi chính thức về việc lựa chọn, gán và chấp nhận tên gọi", ông viết.

Đề cập tới nhận định này trong một nghiên cứu của mình vào năm 1996, Giáo sư Brenda S.A. Yeoh, khoa Địa lý, Đại học Quốc gia Singapore, kết luận rằng quá trình đặt tên không chỉ có ý nghĩa về mặt địa danh học mà còn phản ánh những đấu tranh xã hội nhằm giành quyền kiểm soát những phương thức sản xuất biểu tượng trong môi trường không gian do con người kiến tạo.

Trở lại tên cũ hay sự giải thiêng lãnh tụ

Người dân Hungary kéo đổ một bức tượng Stalin, năm 1956

Có một thực tế là, bất chấp ý chí của những người cầm quyền, quyền lực của một lãnh tụ, cũng như một chính thể, là hữu hạn, dù vị lãnh tụ đó có quyền lực và chính thể mà ông ta đứng đầu có hùng mạnh bao nhiêu.

Sau khi Stalin chết vào năm 1953 và Nikita Khrushchev lên lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô, ông đã tiến hành "phi Stalin hóa" sâu rộng. Các thành phố mang tên Stalin ở Liên Xô và Đông Âu được phục hồi tên gọi truyền thống. Các hoạt động, công trình tôn sùng Stalin cũng bị dẹp.

Nhưng dù Khrushchev dẹp bỏ tệ sùng bái lãnh tụ, thì ông và Đảng Cộng sản Liên Xô vẫn đang lãnh đạo một chính quyền Xô viết, chứ chưa có thay đổi thể chế chính trị. Chính vì vậy mà Leningrad vẫn giữ tên cho đến năm 1991, khi Liên Xô với tư cách là một đế chế xã hội chủ nghĩa tan rã, mới trở lại với tên gọi Saint Petersburg.

Việc đổi tên lần này được thực hiện theo một quá trình từ dưới lên.

Trong một bài viết vào tháng 6/1991, tờ Los Angeles Times đã phỏng vấn Igor V. Ivanov, đồng chủ tịch tổ chức Russkoye Znamya – nhóm đi đầu trong chiến dịch khôi phục tên St. Petersburg. Báo này cho biết Russkoye Znamya đã vận động gần hai năm.

"Chúng tôi muốn đổi tên thành phố vì phản đối tất cả những gì mà Lenin đại diện".

"Ông ta là biểu tượng của mọi thứ mà chúng tôi căm ghét : hệ thống cộng sản, hệ tư tưởng của nó và tất cả những gì những người cộng sản đã gây ra cho đất nước này", Ivanov nói.

Nhóm đã thu thập được 100.000 chữ ký ủng hộ việc trả lại cái tên St. Petersburg cho thành phố.

"Chúng tôi là những người đầu tiên thu thập chữ ký đề nghị đổi tên thành phố, vào thời điểm mà việc làm đó vẫn còn rất nguy hiểm", Ivanov nói.

Tiếp theo, một cuộc trưng cầu dân ý đã được tổ chức vào tháng 6/1991. Trước khi sự kiện này diễn ra, nhiều người, bao gồm ông Ivanov, không tin rằng phe ủng hộ đổi tên có thể chiến thắng.

"Các cuộc thăm dò trước đó cho thấy đề xuất trả lại tên cũ cho thành phố có thể thất bại sát nút. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng cho thấy 55% cử tri ủng hộ việc quay trở lại với cội nguồn, trong khi 43% phản đối", tờ The Guardian của Anh viết vào thời điểm đó.

Một người dân chia sẻ rằng mình đã phản đối việc đổi tên (từ Leningrad trở lại Saint Petersburg) cho tới ngay trước ngày bỏ phiếu.

"Tôi nghĩ lại rồi đổi ý. Tôi thấy cái tên cũ tốt hơn cho thành phố của chúng tôi", người này nói.

Mô tả về bối cảnh khi ấy, bài viết trên The Guardian nhận định rằng niềm tự hào về sự vĩ đại của nước Nga thời tiền cách mạng đã chiếm ưu thế.

"Những biến động dữ dội của năm 1917 nay đã thuộc về lịch sử, nhưng kết quả của nó giờ đây đã bị phần lớn cư dân thành phố này bác bỏ bằng hành động mang tính biểu tượng", báo này nhận định.

Việc đổi tên, trong các trường hợp như của Saint Petersburg và Thành phố Hồ Chí Minh, diễn ra khi có một chính quyền mới lên nắm quyền, phần nào cho thấy cuộc đấu tranh về ký ức lịch sử.

Trên thực tế, việc đổi tên cho các địa danh, các đơn vị hành chính là chuyện thường xảy ra trong lịch sử loài người, với nhiều nguyên nhân khác nhau. Đó có thể là quá trình thực dân hóa, khi các nước thực dân áp đặt tên gọi cho thuộc địa. Đó có thể là quá trình phi thực dân hóa, khi các nước giành được độc lập chọn quay trở lại với bản sắc của mình, bằng các tên gọi bản địa. Cả hai quá trình ngược nhau này diễn ra tại nhiều nơi, chẳng hạn Nam Phi và Ấn Độ.

Việc đổi tên cũng có thể diễn ra trong các quá trình di dân hoặc sau các biến cố chính trị, xã hội cụ thể.

Trong trường hợp của Liên Xô và Đông Âu, xu hướng đổi tên thành phố theo tên gọi các lãnh tụ cộng sản cho thấy sự thiếu bền vững. Hành động áp đặt các tên gọi mang tính chính trị thay cho các tên truyền thống không thể xóa đi ký ức tập thể của cộng đồng dân cư thành phố. Thế nên, nhiều người dân Saint Petersburg đã vận động, và cuối cùng bỏ phiếu, để trở lại với tên gọi truyền thống. Điều này cho thấy cuộc đấu tranh về ký ức lịch sử không hề ngơi nghỉ.

Nguồn : BBC, 03/07/2026