Phạm Thiên Thư, tục lụy và giải thoát

Nguyễn Viện, BBC, 08/05/2026

Nhà thơ Phạm Thiên Thư (1940 – 2026) vừa qua đời vào chiều 7/5 tại Sài Gòn. "Những phương trời viễn mộng", nói theo cách của Tuệ Sĩ không chỉ cho Tô Đông Pha mà còn là một Phạm Thiên Thư của những "động hoa vàng", đã khép lại.

Tác giả (trái, áo hoa xanh) cùng nhà thơ Phạm Thiên Thư

Những năm còn là sinh viên, tôi đã bắt gặp Phạm Thiên Thư trên Tập san Tư Tưởng của Đại học Vạn Hạnh. Và tôi đã rất thích thơ ông bởi những mỹ từ như ngọc, lấp lánh thiền vị.

Rồi những ca khúc do Phạm Duy phổ nhạc thơ ông như Ngày xưa Hoàng thị, Đưa em tìm động hoa vàng… đã làm cho tuổi trẻ chúng tôi thời ấy mê đắm và "ngủ quên" cuộc chiến tranh khốc liệt đang tung tóe trên khắp quê hương. Đặc biệt, 10 bài đạo ca cũng do Phạm Duy phổ nhạc thơ ông, càng khiến cho chúng tôi "viễn mộng" khỏi binh đao khói lửa.

Thời ấy, ở Đại học Vạn Hạnh có những tài năng trẻ như thầy Tuệ Sỹ, triết gia Phạm Công Thiện và nhà thơ Phạm Thiên Thư rất được Thượng tọa Viện trưởng Thích Minh Châu trọng vọng và công chúng yêu mến. Mỗi người một độc đáo khác cho đến tận bây giờ.

Sau 1975, cảm quan về nghệ thuật của tôi thay đổi. Không còn thích hoa mỹ, không còn thích thoát tục bởi thực tế cuộc sống quá khắc nghiệt. Cơm áo gạo tiền "không đùa với khách thơ". Đoạn trường vô thanh của Phạm Thiên Thư ầm ĩ một thời trở thành vô vị.

Bản thân Phạm Thiên Thư cũng phải kiếm ăn với đầy những âm thanh hỗn độn của cuộc sống, bằng việc mở quán cà phê Hoa Vàng trong Cư xá Sĩ quan Chí Hòa cũ. Tại đây, ông còn hành nghề chữa bệnh.

Có một ngày tôi đến chỗ ông để nhờ chữa bệnh bao tử. Ông lấy một lọ dầu do chính ông bào chế, xoa xoa trên bụng tôi rồi bảo "xong rồi". Lúc về ông tặng tôi lọ dầu mà sau này tôi biết được ông sử dụng để chữa… bá bệnh.

Ông cũng tặng tôi mấy tập thơ, trong đó có tập Tự điển cười dày cả ngàn trang.

Một lần khác ngồi cà phê, Phạm Thiên Thư bảo : "Đau đâu rờ đấy, bệnh gì cũng khỏi".

Cũng vui thôi. Tôi quen nhà thơ Mai Trinh Đỗ Thị, vợ (cũ) của ông, trước khi quen ông. Và tôi cũng quen con trai ông, Phạm Thiên Văn, nữa.

Sinh thời, chị Mai Trinh Đỗ Thị hay ngồi nhậu ở 81 Trần Quốc Thảo cùng đám giang hồ văn nghệ. Mai Trinh và Thảo Phương là hai nhà thơ nữ vừa làm thơ hay vừa nhậu giỏi luôn có mặt. Những ngày ấy thật vui. Dân văn nghệ Sài Gòn chẳng ai là chưa từng lê la ở đó.

Trở lại với Phạm Thiên Thư. Có lần nhà thơ Ngô Nguyên Nghiễm, nhà văn Nguyễn Đức Minh rủ tôi cà phê. Anh Phạm Thiên Thư cũng có mặt. Tai ông nghễnh ngãng và ít nói hơn. Phạm Thiên Thư ngồi hiền lành như đất. Cái hình ảnh một nhà thơ tài hoa, một hành giả sâu sắc đã lặn sâu vào cõi tịnh.

Giữa một danh tiếng lẫy lừng với dòng thi ca hoa mỹ và lãng mạn còn hơn cả tiền chiến, một Phạm Thiên Thư còn lại trước mặt tôi lúc ấy chỉ là một ông già lắt lẻo :

Lòng như bát ngát mây xanh

Thân như sương tụ trên cành tâm mai

(thơ Phạm Thiên Thư)

Sương tụ rồi sương tan. Phạm Thiên Thư có đó rồi Phạm Thiên Thư trở thành hư vô. Nhưng những lời hát như Ngày xưa Hoàng thị, Đưa em tìm động hoa vàng, Em lễ chùa này… tôi tin sẽ còn được hát rất lâu.

Với riêng tôi, Đạo ca 4, tức Quán Thế Âm mới chính là Phạm Thiên Thư bản lai diện mục.

Nhưng nếu nói về sự nghiệp của Phạm Thiên Thư thì không thể không nhắc đến cái kỳ công thi hóa Kinh Kim cang, cũng như trường ca Đoạn trường vô thanh (3.290 câu lục bát) đã được trao giải văn chương toàn quốc năm 1973 của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu.

Tình ca và đạo ca, hay nói cách khác, thi sĩ và đạo sĩ nơi Phạm Thiên Thư đã chan hòa làm một. Một phẩm chất mà sự hoa mỹ của ngôn từ không phàm tục hóa ngưỡng vọng giải thoát cái "tâm mai". Mà ngược lại, mĩ từ của Phạm Thiên Thư đã quyến rũ chúng sinh vào đại nguyện từ bi trong tục lụy và hóa thân độ lượng trong đại ngã.

Một nén tâm nhang cho Phạm Thiên Thư, cũng như cho những "động hoa vàng" đã khuất nẻo trong thời gian.

Sài Gòn 8/5/2026

Nguyễn Viện

Nguồn : BBC, 08/05/2026

*****************************

Giã biệt thi sĩ Phạm Thiên Thư, đóa hoa thiền trong vườn thơ Việt Nam

Trần Chí Phúc, Người Việt, 07/05/2026

Tin thi sĩ Phạm Thiên Thư qua đời vào chiều ngày 7/5/2026, hưởng thọ 86 tuổi tại Sài Gòn được báo chí trong nước loan tải và lan truyền khắp nơi.

Thi sĩ Phạm Thiên Thư. (Hình : Gia đình cung cấp)

Ông tên thật là Phạm Kim Long, sinh năm 1940 tại tỉnh Thái Bình, di cư vào Nam năm 1954 và cư ngụ tại Sài Gòn cho đến khi mất. Ông từng xuất gia đi tu và hoàn tục, nhờ những năm tháng ở cửa Phật, thấm nhuần tư tưởng đạo này nên thơ của Phạm Thiên Thư bàng bạc hương vị thiền.

Năm 1973, tập thơ "Đoạn Trường Vô Thanh" của thi sĩ Phạm Thiên Thư đoạt giải Văn Học Nghệ Thuật Toàn Quốc của Việt Nam Cộng Hòa. Tập thơ dài 3.290 câu lục bát. Ban giám khảo nhận xét rằng đây là tác phẩm Việt hóa và thiền hóa truyện Kiều thi vị. Mở đầu tập thơ với mấy câu :

"Mười con nhạn trắng về tha.

Như Lai thường trụ trên tà áo Xuân.

Vai nghiêng nghiêng suối tơ huyền.

Đôi gò đào nở trên miền tuyết thơm.

Xe lên bụi quán hoa đường.

Qua sương trắng dậm phố phường úa Thu".

Kết thúc tập thơ với mấy câu :

"Lớn lên giữa núi xanh rì.

Cỏ hoa như thể tứ chi cận kề.

Sao ta biền biệt chưa về.

Lưng đồi sim tím bốn bề chim ca.

Dù muôn dặm có bao xa.

Mà trong gang tấc vẫn là thiên thu".

Khi nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc một số bài thơ của Phạm Thiên Thư thành ca khúc và phổ biến qua các giọng hát nổi tiếng thì công chúng biết nhiều đến thơ của ông.

Ca khúc "Ngày Xưa Hoàng Thị" với tiếng hát Thái Thanh đầu thập niên 1970 được giới học sinh sinh viên đón nhận nồng nhiệt. Thuở học trò, các chàng trai ai mà không có một lần theo đếm bước chân cô nữ sinh tan trường : "Em tan trường về. Đường mưa nho nhỏ… Mười năm rồi Ngọ. Tình cờ qua đây. Cây xưa vẫn gầy. Phơi nghiêng dáng đỏ".

Thi sĩ cho biết đó là kỷ niệm đẹp, lãng mạn thời trai trẻ với một cô nữ sinh tên là Ngọ. Tựa đề bài thơ là "Ngày Xưa Hoàng Thị" nên người ta đoán rằng cô ấy có họ là Hoàng Thị. Ông sinh năm 1940 tức tuổi Canh Thìn, cô gái ấy chắc là tuổi Nhâm Ngọ sinh năm 1942. Mấy chục năm sau, có một số nhân vật tự nhận mình là cô Ngọ năm xưa, tạo nên sự đồn đoán cũng vui.

Nếu đọc nguyên tác bài thơ và so sánh với lời cả bài "Ngày Xưa Hoàng Thị" thì thấy rằng nhạc sĩ đã lấy ý thơ và sửa đổi khá nhiều.

Kế tiếp, Phạm Duy phổ thêm các bài "Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng", bắt đầu với "Rằng xưa có gã từ quan. Lên non tìm động hoa vàng ngủ say…" Trong bài hát thì chữ "ngủ say" đổi thành "nhớ nhau".

Bài "Em Lễ Chùa Này" thì nguyên tác bài thơ được giữ nguyên.

"Đầu mùa Xuân cùng em đi lễ.

Lễ chùa này vườn nắng tung bay.

Mùa Hạ qua cùng em đi lễ.

Trái mơ ngon đồi gió mơn man.

Rồi mùa Thu cùng em đi lễ.

Có con chim đậu dưới gác chuông.

Vào mùa Đông cùng em đi lễ.

Lễ chùa này một thoáng mưa bay.

Và ngoài sân vài cành khô gãy.

Gió lung lay một nhánh lan gầy…"

Sau đó thì người em qua đời để lại nỗi tiếc thương cho chàng trai.

Nhạc sĩ Phạm Duy viết 10 bài "Đạo Ca" dựa vào thơ của thi sĩ Phạm Thiên Thư với tiếng hát Thái Thanh. Đây cũng là các nhạc phẩm đặc biệt trong vườn hoa âm nhạc Việt Nam.

Thử đọc vài lời ca trong bài "Đạo Ca" là "Pháp Thân" :

"Xưa em làm kiếp chim.

Chết mục trên đường nhỏ.

Anh làm cội băng mai.

Để tang em, chờ mấy thuở".

Sau năm 1975, thi sĩ Phạm Thiên Thư vẫn sống an nhiên tại Sài Gòn và tiếp tục làm thơ. Ông viết tập thơ "Ru Con Bằng Sử Việt" với mấy ngàn câu thơ lục bát kể từ thời Hồng Bàng và kết thúc với trận chiến thắng Đống Đa 1789 của vua Quang Trung, với cảm giác hào hùng còn đọng lại.

Mở đầu là :

"À ơi ! cho cháu lời ru.

Cất từ cái thuở sương mù cha ông.

Chim Hồng chim Lạc qua song.

Bay qua Việt sử từng dòng là thơ".

Mấy câu thơ tả về Hai Bà Trưng :

"Mình voi hai vị nữ vương.

Uy nghi giáp bạc giáp vàng như hoa.

Giáo gươm nhật nguyệt sáng lòa.

Điều quân toàn tướng đàn bà ngựa dong".

Mấy câu tả về sự truyền bá Phật giáo ở Việt Nam :

"Đạo theo những cánh buồm cao.

Du tăng Đông Độ ghé vào Giao Châu.

Tạo nên nề nếp ban đầu.

Càng yêu dân tộc càng sâu sức thiền".

Ông còn viết cuốn "Tự Điển Cười" khoảng năm 2007 với 24.000 câu thơ tứ tuyệt, bạn bè được nghe ông đọc, nhưng chưa xuất bản.

Công việc đặc biệt của thi sĩ Phạm Thiên Thư là chuyển kinh Phật thành thơ. Ông đã viết cuốn "Kinh Ngọc", "Kinh Thơ", "Kinh Hiền", "Kinh Hiếu"…

Mấy câu thơ trong "Kinh Hiền" :

"Phật rằng kiếm cũng như lời.

Một câu một nhát hại người như chơi.

Kiếm thì hủy một thân thôi.

Lời sai hại đến muôn đời mai sau".

Mời đọc một đoạn văn Phạm Thiên Thư viết trong phần phụ lục tập thơ "Kinh Ngọc" để biết thêm tư duy của ông trong những lúc làm thơ : "Sự chết không phải là sự trở về mà là sự ra đi đột biến, sự vượt cầu vào mây khói. Cây cầu lửng như là dấu nối ngắn ngủi giữa hai đầu của sự vô cùng – là một ảo giác hiện nổi lên giữa vô cùng tím ngắt cỏ hoa. Cỏ hoa là hiện thân của vô cùng vi diệu. Kẻ yêu cỏ hoa là kẻ đi vào vô cùng. Tình yêu là chân tướng của vô cùng – chim non trong hốc cây – Mẹ dậy tiếng hót trìu mến".

Theo nhận xét của giới phê bình văn học thì thi sĩ Phạm Thiên Thư là một đóa hoa thiền trong vườn thi ca Việt Nam. Ông đưa chất thiền Phật giáo vào thơ một cách tài tình. Thơ của ông vừa thiền vừa tình, ông lãng mạn hóa thiền và thăng hoa tình với chất thiền.

Có thể đối với giới luật của Phật giáo thì tình sẽ tạo nên nghiệp chướng, nhưng đối với người thường thì tình yêu thăng hoa cũng làm đẹp cuộc sống trần tục. Do đó, thơ của Phạm Thiên Thư là món ăn tinh thần đặc biệt cho giới thưởng ngoạn.

Thơ của Phạm Thiên Thư đạt cả hai điều là phẩm và lượng. Bên cạnh những câu thơ lục bát mang vẻ mới mẻ thập niên 1970, ông còn viết nhiều đề tài khác với tổng cộng mấy chục ngàn câu thơ. Sức sáng tác của ông thật bền bỉ.

Giã biệt thi sĩ Phạm Thiên Thư, thế hệ học sinh sinh viên đầu thập niên 1970 ở Sài Gòn đã từng nghe và yêu thích các bài hát do nhạc sĩ Phạm Duy phổ từ thơ của ông như "Ngày Xưa Hoàng Thị", "Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng"… mà lòng bồi hồi tưởng niệm ông.

Xin ghi lại hai câu thơ cung kính tiễn biệt ông :

"Mai anh chết dưới cội đào.

Khóc anh xin nhỏ lệ vào thiên thu". 

Trần Chí Phúc

Nguồn : Người Việt, 07/05/2026

*****************************

Nhà thơ Phạm Thiên Thư – Ngày xưa Hoàng Thị

Nguyên Thu, vanvn, 10/09/2023

Tôi nghĩ, những ai cầm bút đều thuộc "nằm lòng" khi nhắc đến nhà thơ Phạm Thiên Thư với Ngày xưa Hoàng Thị, Động Hoa Vàng… với những dòng thơ tinh khôi như giọt sương buổi mai của ông đã bay xa, làm tan chảy, biết bao trái tim khi được nhạc sĩ tài hoa Phạm Duy chắp cánh cho những tình thơ hóa thân thành âm nhạc.

Nhà thơ Phạm Thiên Thư và Nguyên Thu (tác giả bài viết)

Hành trang thi ca của Phạm Thiên Thư đã để lại rất nhiều tác phẩm giá trị; tất cả đều là tinh hoa của đất trời bao la rộng lớn Chân – Thiện – Mỹ.

Nhà thơ đạt rất nhiều giải thưởng trong quá trình sáng tác, đã lưu lại những dấu ấn vô cùng đẹp đẽ trong lòng độc giả. Cuối tháng 2/2023, một buổi chiều có chút gió thoảng mềm trên đọt nắng, nương theo những dòng thơ ngập tràn xúc cảm, như những giọt sương đọng trên cánh hoa, với tâm tình trầm lắng, có khi rạo rực; tôi quyết định tìm đến quán cà phê Hoa Vàng để diện kiến nhà thơ Phạm Thiên Thư.

Tôi chọn một đóa hoa hồng, thay cho lời thầm cảm và ngưỡng mộ, cánh hoa rung lên một niềm vui đẹp lạ lùng, là món quà cho buổi sơ ngộ.

Trước mắt tôi là quán cà phê Hoa Vàng (tên quán đặt theo tên một bài thơ của Phạm Thiên Thư). Khung cảnh Sài Gòn vốn xô bồ nhộn nhịp, trong tâm tưởng của tôi bỗng trở nên êm đềm ngọt dịu đến nao lòng. Một tách trà, bên cạnh một thiền nhân, với khuôn mặt phúc hậu đã sáng lên ánh diệu kỳ. Nhà thơ nhẹ nâng tách trà, như một khúc thiền ca, hòa điệu với những đứa con tinh thần đã mang đến cho tôi một cảm quan như cuộc trao đổi thầm thì của trầm tích thạch. Tôi nhớ như in hình ảnh của buồi đầu gặp gỡ với biết bao dữ liệu đã lưu sâu vào sóng não.

Khi nhắc đến "Ngày xưa Hoàng Thị" bạn đọc yêu thơ sẽ liên tưởng ngay đến thiền thi Phạm Thiên Thư với ngôn tình muôn thuở.  Tôi được hân hạnh trải nghiệm thú vị khi nghe nhà thơ chia sẻ về những cuộc tình với những nàng thơ của ông.  Nhà thơ rất tự hào khi nhắc đến cô bạn Hoàng Thị Ngọ, một nữ nhân tuyệt vời :

Nàng đẹp xinh như thiên thần

Suối bồng bềnh buông xõa

Mảnh mềm nét huyền hồ.

Khi tan trường về, Nàng Ngọ tung tăng như chim non ríu rít, khi ấy tôi là câu học trò ít nói, lặng thầm theo sau. Nhà thơ mơ màng nhớ lại một tình sử ngây ngô, diễm tình. Tuổi thơ, học đường, những cảm xúc ngập tràn về sau đã biến thảnh một áng thơ ca bất hủ giữa thi sĩ và nhà soạn nhạc : "Ngày xưa Hoàng Thị" đã được ra mắt mắt công chúng với sự thành công tột cùng theo năm tháng.

"Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Chim non giấu mỏ

Dưới cội hoa vàng".

Những rung động đầu đời, nàng như hạt mầm ủ ấp, rồi từng ngày dậy lên mầm xanh, tỏa hương nồng nàn, choáng ngợp lòng thì nhân suốt mười năm trường đeo đuổi, bất chợt nhã ra những vần thơ đẹp, tinh khiết và dịu dàng ngọt ngào đến thế. Tôi cảm nhận được qua ánh mắt long lanh của nhà thơ, khi mơ màng, khi sống động kể lại từng chi tiết nhỏ về nàng thơ của mình.

Nhà thơ Phạm Thiên Thư kể thêm :

Niềm vui lan tỏa bay cao hơn mong đợi, khiến tôi bất ngờ khi "Ngày xưa Hoàng Thị " được nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc.

Thơ nhạc dậy lên một vùng trời diễm tình mơ mộng khi ca khúc được ca sĩ Thanh Thúy thể hiện lần đầu tiên. Khi ca sĩ cất giọng lên, vũ trụ như ngơ ngẩn, người nghe như lạc vào vườn cổ tích, vào thời điểm năm 70 càng khẳng định tên tuổi, khi lời thơ được nhạc sĩ Phạm Duy chắp cánh bay bổng theo từng thang âm.

Lại nói về "Động Hoa Vàng" gồm 400 câu thơ lục bát, là một kỳ công ,thời điểm nhà thơ Phạm Thiên Thư, tu học đã cho ra đời Thi phẩm "Động Hoa Vàng". Khi tôi hỏi đến quá trình sáng tác, nhà thơ lấy từ túi xách ra (ông luôn luôn mang theo bên mình các trước tác như một người tình chung thủy).

Vâng ! nụ cười rạng rỡ trên nét mặt của thi nhân làm tôi liên tưởng đến một vùng trời sáng tác với bồng lai tiên cảnh, với hương thơm của hoa vàng cỏ lạ, của ánh trăng ảo huyền, nơi đã khắc ghi một vùng trời kỷ niệm. Vùng trời ấy đã làm nên tên tuổi lớn nhà thơ Phạm Thiên Thư.

"Thôi thì thôi để mặc mây trôi

Ôm trăng đánh giấc bên đồi dạ lan

Thôi thì thôi chỉ là phù vân

Thôi thì thôi nhé, có ngần ấy thôi".

Tôi được biết nhà thơ Phạm Thiên Thư thông hiểu Phật pháp và huyền cơ, qua một số tác phẩm "Đạo Ca", "Nhân Gian", "Kinh Thơ ", "Kinh Hiền", "Kinh Hiếu "… năm 1969, nhà thơ Phạm Thiên Thư viết 3.000 câu thơ lục bát Đoạn Trường Vô Thanh (hậu Kiều).

Nhà thơ Phạm Thiên Thư kể : "Khi tôi thả hồn vào tác phẩm, nàng Kiều một đóa phù dung, hồng nhan bạc phận, mong manh lênh đênh phận đời, những nỗi đau không thể lột tả hết, với mong muốn mang đến đọc giả một tác phẩm thuần Việt".

"Thân tâm bạch, nghiệp trần hồng

Lênh đênh trầm nguyệt bềnh bồng phù vân".

Nhiều nhà nghiên cứu thẩm bình văn học, đã ghi nhận Đoạn Trường Vô Thanh được sáng tác với lời thơ bay bổng, hấp dẫn, mượt mà tuôn chảy lôi cuốn đến lạ kỳ. Tác phẩm đã ghi lại đấu ấn trong lòng bạn đọc, đã được tái bản nhiều lần ở Việt Nam và Hoa Kỳ.

Một ngòi bút vàng sóng sánh tỏa sáng đẹp lạ thường, không dừng lại, ở tuổi vàng, nhà thơ Phạm Thiên Thư vẫn cưỡi hạc trắng, miệt mài sáng tác.

Hàng ngày, một ấm trà thiền với một lão ông lặng lẽ chuốt gọt từng con chữ, mặc thế sự ngoài kia ồn ào thế nào mong manh ra sao, vẫn cứ cho ra đời những vầng thơ trác tuyệt!  Mặc vòng quay của tạo hóa, đến rồi đi theo quy luật tự nhiên.

Nhà thơ vẫn miệt mài tìm chữ, vun xới thành bao giai điệu ngân vang.

"Thức là hoa ,ngủ là hương

À ơi ! Cơn mộng chân tường chờ con

Mai này chập choạng gót son

Hay đâu xương máu trải con đường này".

Thật nể phục sức sáng không ngừng nghỉ của ông.

Vào năm 2007, Việt Nam ghi nhận nhà thơ Phạm Thiên Thư đạt kỷ lục là "người Việt Nam đầu tiên sáng tác "tác phẩm thi hóa theo thể thơ lục bát dài nhất Việt Nam"…

Sau cuộc trò chuyện nghe nhà thơ chia sẻ và gợi mở, tôi hiểu thêm về cái nền tảng của nhân văn và giá trị của thơ ca: vì sao cần viết và viết như thế nào để thăng hoa giá trị đời sống.

Chia tay trong sự quyến luyến khuôn cùng, rưng rưng với dòng cảm xúc, tôi hơi ngượng ngùng xin phép nhà thơ Phạm Thiên Thư, ghi lại hình ảnh như một chút tin về tình hình cuộc sống và quá trình sáng tác, tôi đã được nhà thơ trao tặng "Hát Ru Việt Sử Thi", "Động Hoa Vàng". Thật là hạnh phúc với niềm hân thưởng không cùng. Xin chân thành cảm tạ sự ưu ái của cây Cổ Thụ thi ca bật nhất vang vọng một thời khó ai theo kịp !

Nguyên Thu

Nguồn : vanvn, 10/09/2023