Trung Quốc : Tham vọng dùng AI để nhận diện các nhà đối lập chính trị tương lai

Phan Minh, RFI, 05/06/2026

Công ty Geedge Network của Trung Quốc, bị cáo buộc bán hệ thống kiểm duyệt kỹ thuật số cho nhiều quốc gia khác, hiện còn đang nghiên cứu khả năng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phát hiện những người sau này có thể trở thành nhà đối lập chính trị. Đây là giấc mơ của mọi chế độ độc tài và cũng là cơn ác mộng đối với những tổ chức bảo vệ nhân quyền.

Trung Quốc dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để phát hiện nhà đối lập chính trị. © France Médias Monde

Ai sẽ trở thành những nhà đối lập chính trị và làm thế nào để ngăn chặn họ ? Theo các nhà nghiên cứu của Đại học Vanderbilt (bang Tennessee, Mỹ), Geedge Network, một công ty Trung Quốc gây nhiều tranh cãi, đang tìm cách trả lời câu hỏi đó bằng cách tích hợp AI vào hệ thống kiểm duyệt kỹ thuật số khét tiếng của Trung Quốc.

Dự án này được mô tả trong hơn 100.000 tài liệu nội bộ của Geedge Network bị rò rỉ từ tháng 09/2025. Những gì được tiết lộ gợi nhớ đến một thế giới phản địa đàng (dystopia) như trong loạt phim Black Mirror, cảnh báo về các hiểm họa công nghệ số, hay bộ phim Minority Report (2002) với một lực lượng cảnh sát có thể dự đoán và ngăn chặn tội phạm trước khi chúng ra tay.

Ai là "cha đẻ của hệ thống kiểm duyệt Trung Quốc" và dự án này bao gồm những gì ?

Theo The New York Times, đã tiếp cận được các tài liệu nói trên trong bài báo đăng ngày 01/06/2026, dự án của Geedge Network có thể giúp một chế độ độc tài vượt xa việc chỉ giám sát những người bất đồng chính kiến và tiến tới khả năng dự đoán ai sau này có thể trở thành đối thủ chính trị.

Việc Geedge Network đứng sau chương trình này khiến các tổ chức bảo vệ nhân quyền đặc biệt lo ngại. Công ty tư nhân này được sáng lập bởi Phương Tân Hưng (Fang Binxing), một nhà khoa học máy tính được mệnh danh là "cha đẻ của Great Firewall of China" (Vạn lý Tường lửa Trung Quốc), hệ thống kiểm duyệt internet của nước này.

Tháng 09/2025, các phân tích đầu tiên từ những tài liệu bị rò rỉ cho thấy một phiên bản thương mại của "Great Firewall of China" đã được bán cho nhiều chính quyền thường bị chỉ trích vì thành tích nhân quyền yếu kém như Kazakhstan, Miến Điện và Ethiopia.

Nhưng Geedge Network dường như không muốn dừng lại ở đó. Công ty này không chỉ muốn khai thác các khả năng giám sát, kiểm duyệt theo thời gian thực, định vị người dùng internet và kiểm soát quyền truy cập mạng như hệ thống GFC hiện nay.

Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), loại công nghệ được sử dụng trong các chatbot như ChatGPT hay DeepSeek tại Trung Quốc, được kỳ vọng sẽ liên kết thói quen của người dùng với các hoạt động trực tuyến và đời thực của họ. Nói cách khác, những cuốn sách họ mua, những bộ phim họ xem, những diễn đàn họ tham gia sẽ được phân tích cùng với các địa điểm họ từng đến và những phát ngôn trên mạng xã hội để AI có thể "phân loại cá nhân" dựa trên mức độ rủi ro mà họ có thể mang lại.

Theo Mareike Ohlberg, chuyên gia về Trung Quốc và chính sách kỹ thuật số của nước này tại Quỹ German Marshall Fund of the United States (GMFUS) ở Berlin, Đức, điều này tuy gây sốc, nhưng không hề bất ngờ.

Bắc Kinh theo đuổi chính sách giám sát dự đoán từ khi nào và nhằm mục đích gì ?

Theo bà Ohlberg, chính quyền Trung Quốc đã quan tâm đến khái niệm "cảnh sát dự đoán", tức khả năng dự báo hành vi phạm pháp thông qua phân tích dữ liệu, từ nhiều năm nay. Xu hướng này lần đầu xuất hiện ở cấp địa phương và khu vực từ đầu những năm 2010 khi khái niệm "thành phố thông minh" được triển khai, theo Valentin Weber, chuyên gia về Trung Quốc và chủ nghĩa độc tài công nghệ tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức (DGAP).

Mục tiêu ban đầu là dự đoán nơi có khả năng xảy ra các hành vi phạm tội hoặc có thể diễn ra các cuộc biểu tình dựa trên việc phân tích dữ liệu.

Từ đó, việc mở rộng phạm vi giám sát dự đoán sang lĩnh vực chính trị gần như là điều tất yếu. Theo Marc Lanteigne, chuyên gia về Trung Quốc tại Đại học Bắc Cực Na Uy, điều này nằm trong cùng logic với các chính sách như hệ thống tín dụng xã hội của Trung Quốc. Hệ thống này nhằm khuyến khích công dân "hành xử đúng mực" bằng cách tán dương một số hành vi và trừng phạt những hành vi khác, qua đó tạo ra một hình thức "điều kiện hóa xã hội".

Theo ông Lanteigne, bản chất của tín dụng xã hội cũng là nhận diện những hành vi có thể dẫn tới các hành động bị xem là gây tổn hại cho trật tự xã hội. Nỗi ám ảnh về việc dự đoán này còn gắn liền với tư tưởng của Tôn Tử, tác giả Binh pháp Tôn Tử, người cho rằng chiến thắng tốt nhất là chiến thắng mà không cần giao chiến. Vì vậy, cần phải dự đoán về các xung đột tiềm tàng để ngăn chặn chúng từ sớm.

AI và các mô hình ngôn ngữ lớn được kỳ vọng sẽ giúp thực hiện điều đó ở quy mô chưa từng có. Tim Stevens, chuyên gia về an ninh mạng trong quan hệ quốc tế tại King’s College London, cho biết : "Sức mạnh của những công cụ này nằm ở khả năng phát hiện các mẫu hình tái diễn trong những kho dữ liệu khổng lồ mà con người không nhận ra được. Đó là giấc mơ đối với một Nhà nước độc tài muốn tự động hóa việc phân tích dữ liệu của cả một tỷ người".

Trong bối cảnh đó, dự án được mô tả trong các tài liệu của Geedge Network rõ ràng là một ưu tiên của Nhà nước Trung Quốc. Bà Ohlberg cho rằng sẽ rất bất ngờ nếu không có những công ty khác cũng đang phát triển các hệ thống tương tự. Câu hỏi thực sự là mức độ hiệu quả hiện nay của chúng đến đâu.

Hạn chế xuất khẩu chip sang Trung Quốc có thực sự giúp bảo vệ nhân quyền ?

Các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay DeepSeek hiện vẫn thường xuyên mắc lỗi và tạo ra những "ảo giác AI" (hallucinations) và đưa ra các kết luận không phản ánh thực tế. Liệu chính quyền Trung Quốc có thể giao cho những công cụ còn nhiều hạn chế này quyền quyết định ai là người đáng bị nghi ngờ sẽ trở thành đối thủ chính trị ? Theo Valentin Weber, chế độ Trung Quốc xem những sai sót đó là "thiệt hại chấp nhận được" trong nỗ lực xác định các đối tượng đối lập. Chừng nào các trường hợp nhận diện nhầm chưa gây ra làn sóng phẫn nộ lớn trong xã hội, chính quyền sẽ không quá bận tâm.

Tuy nhiên, đó không phải là vấn đề duy nhất. Marc Lanteigne cảnh báo rằng ngoài nguy cơ sai sót, không ai có thể kiểm chứng dữ liệu được cung cấp cho các thuật toán có bị thao túng để nhắm vào các đối thủ chính trị hay không.

Theo Tim Stevens, hệ thống giám sát công nghệ cao được tăng cường bằng AI này rất có thể cũng sẽ trở thành một mặt hàng xuất khẩu. Kinh nghiệm của Trung Quốc trong lĩnh vực kiểm duyệt kỹ thuật số thường được tích hợp vào các gói hợp tác mà Bắc Kinh đề xuất với các chính quyền độc tài nhằm thuyết phục họ tham gia sáng kiến "Vành đai và Con đường".

May mắn là theo nghiên cứu của Đại học Vanderbilt, Geedge Network dường như vẫn chưa hoàn thiện hệ thống dự đoán quy mô lớn này. Nguyên nhân chủ yếu là do các hạn chế xuất khẩu chip đồ họa của Mỹ sang Trung Quốc, loại phần cứng thiết yếu để vận hành AI trên khối lượng dữ liệu khổng lồ.

Các biện pháp hạn chế này từng rất nghiêm ngặt dưới thời tổng thống Joe Biden, nhưng Donald Trump dường như có quan điểm mềm mỏng hơn đối với lệnh cấm vận công nghệ nhạy cảm này. Theo Mareike Ohlberg, cuộc tranh luận về việc xuất khẩu chip thường chỉ được nhìn dưới góc độ thương mại, trong khi dự án của Geedge Network cho thấy đây còn là một vấn đề đạo đức và nhân quyền.

Dù vậy, các chuyên gia cũng thừa nhận rằng việc cấm xuất khẩu chip không thể ngăn Trung Quốc phát triển những dự án như vậy mãi mãi bởi các công ty trong nước đang tích cực phát triển các giải pháp thay thế. Tuy nhiên, như kết luận của Valentin Weber, việc làm chậm tiến độ của những dự án này vẫn là một vấn đề quan trọng trong cuộc đấu tranh bảo vệ nhân quyền.

(Theo France 24)

Phan Minh

**************************

Trung Quốc len lỏi vào ‘não’ các chatbot như thế nào ?

Trúc Phương, Người Việt, 04/06/2026

Đã có nhiều phân tích về mặt trái và tác hại của các chatbot chẳng hạn ChatGPT về mặt xã hội nhưng người ta ít chú ý ảnh hưởng đáng sợ của chatbot về mặt chính trị. "Cài đặt" cách hiểu méo mó về những gì liên quan Trung Quốc vào "não" chatbot là điều mà Bắc Kinh đang làm. Mức độ nguy hiểm của sự việc không phải không nghiêm trọng…

Một người đang cầm điện thoại hiển thị logo của công ty trí tuệ nhân tạo Deepseek (Trung Quốc). (Hình minh họa : Vincent Feuray/Hans Lucas/AFP via Getty Images)

"Điệp viên ngôn ngữ" được "cấy" vào chatbot

Trong bài báo ngày 26 Tháng Năm, Wall Street Journal thuật lại một số thử nghiệm cho thấy Trung Quốc cài cắm "điệp viên ngôn ngữ" vào chatbot để dẫn dắt dư luận như thế nào.

Trong một thử nghiệm được gửi về ban biên tập Wall Street Journal, độc giả Jeff He ở California kể, khi dịch bài xã luận "The Future is Not Chinese" đăng trên Wall Street Journal ngày 15 Tháng Năm sang tiếng Trung, đương sự đã chia sẻ bản dịch vào một nhóm WeChat. Tiếp đó, khi bài dịch được đưa vào DeepSeek – chatbot số một Trung Quốc, lập tức, DeepSeek phản biện bằng lối lập luận không phải không thuyết phục, với văn phong tương tự bài báo Mỹ, nhằm chứng minh rằng "未来不属于美国" (Vị lai bất thuộc vu Mỹ Quốc – "Tương lai không thuộc về Mỹ").

"Nó" hùng hồn đưa ra bằng chứng cho thấy Trung Quốc có hàng loạt tập đoàn đa quốc gia lừng lẫy như Huawei, Tencent, ByteDance, BYD, DJI và CATL,…, trong khi Mỹ chẳng có gì đáng kể, ngoại trừ "một công cụ tìm kiếm có phần ‘nhiều chuyện’ hơn so với các phiên bản cũ, và vận hành dựa trên chip do Đài Loan sản xuất". "Nó" còn hỏi ngược lại, liệu ngày nay có thể kể ra tài tử điện ảnh hay bộ phim bom tấn nào của Mỹ mà doanh thu không nhờ thị trường Trung Quốc ? Hoặc thử tìm một cầu thủ túc cầu Mỹ đang thi đấu cho một câu lạc bộ hàng đầu tại một quốc gia không nói tiếng Anh ? "Thẳng thắn mà nói", con chatbot DeepSeek kết luận, "bạn chẳng thể nào kể tên được dù chỉ một người".

Câu chuyện trên là một trong nhiều ví dụ. Ngay thời điểm Tổng Thống Trump có mặt tại Trung Quốc và xum xoe với Tập Cận Bình, một bài báo công phu đăng trên tập san khoa học Nature ("State Media Control Influences Large Language Models") đã cho thấy mức độ nguy hiểm của việc Trung Quốc len lỏi sâu vào các mô hình chatbot để lập ra cơ chế "phản biện" bênh vực tức thì những gì người dùng hỏi nó hoặc tranh luận với nó. Bài báo Nature là công trình nghiên cứu từ bảy nhà khoa học thuộc đại học University of Oregon ; đại học Purdue University ; đại học University of California San Diego ; đại học New York University ; và đại học Princeton University.

Nhóm nghiên cứu chứng minh rằng các nội dung truyền thông được nhà nước Trung Quốc biên soạn và kiểm duyệt đang xuất hiện trong các bộ dữ liệu dùng để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models), dựa trên nội dung truyền thông do nhà nước Trung Quốc điều phối, từ đó tạo ra những câu trả lời mang sắc thái tích cực hơn đối với các câu lệnh truy vấn về thể chế chính trị lẫn giới lãnh đạo Trung Quốc.

Một phân tích độ tương đồng dựa trên "5-word-gram" (chuỗi 5 từ liên tiếp) đối với kho ngữ liệu CulturaX cho thấy có đến 3.1 triệu tài liệu tiếng Trung (chiếm 1.64%) trùng khớp với các kho ngữ liệu truyền thông do nhà nước điều phối. Đó là một tỷ lệ cao gấp khoảng 41 lần so với Wikipedia tiếng Trung. Đối với các tài liệu đề cập giới lãnh đạo chính trị hoặc thể chế, tỷ lệ trùng khớp này vọt lên tới 24%.

Với sáu nghiên cứu tình huống (case studies), nhóm khoa học gia rà soát kỹ lưỡng CulturaX – một trong những bộ dữ liệu mã nguồn mở bằng tiếng Trung lớn nhất mà các phòng lab AI sử dụng để huấn luyện mô hình, trong đó có khoảng 189 triệu tài liệu được thu thập từ internet tiếng Trung. Nghiên cứu cho thấy những bài viết theo "mẫu", những khẩu hiệu chính thức, và những cách diễn đạt theo đường lối đảng cộng sản cầm quyền – vốn được sản xuất hàng ngày từ các "lò" Tân Hoa Xã, Nhân Dân Nhật Báo, hoặc ứng dụng Xuexi Qiangguo ("Học Tập Cường Quốc") – giờ đây hiện diện nhan nhản trong "đầu" ChatGPT cũng như nhiều chatbot phổ biến khác.

Nhà báo Lingling Wei, chánh thông tín viên Wall Street Journal đặc trách Trung Quốc, đã thực hiện một thử nghiệm nhỏ khi gõ vào ChatGPT câu "不忘初心" ("Bất vong sơ tâm" – Không quên tâm nguyện ban đầu) thì lập tức, trong tích tắc, chatbot ChatGPT viết nốt phần còn lại "牢记使命" ("Lao ký sứ mệnh" – Ghi nhớ sứ mệnh).

Nếu là một thành ngữ quen thuộc hoặc tục ngữ dân gian phổ biến thì việc chatbot đoán ra và "tiện mồm nói luôn" là điều có thể hiểu được. Tuy nhiên, đó là câu nói tuyên truyền của Tập Cận Bình, nằm trong cái gọi là "học thuyết Tập Cận Bình" mà Bắc Kinh giới thiệu vào năm 2017. Nhà báo Lingling Wei thuật thêm, ChatGPT còn "nhiệt tình" đề nghị giải thích ý nghĩa chính trị của cụm từ trên.

Tất cả cho thấy thời mà Trung Quốc dùng lực lượng dư luận viên "Ngũ Mao Đảng" – một một thứ Hồng Vệ Binh trên mạng – để trực chiến trên mạng xã hội và "phản biện" lại tất cả thông tin tiêu cực về Trung Quốc dường như đã lạc hậu và lùi vào quá khứ. Với việc đào tạo "điệp viên ảo" bằng các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models) và tung vào các chatbot, Trung Quốc đang tiến một bước xa hơn và nguy hiểm hơn rất nhiều trong chính sách và chiến thuật thao túng dư luận.

Giờ đây, Bắc Kinh có thể định hình lại cách con người tư duy theo kiểu họ muốn. Mọi thứ có thể được tóm tắt, giải thích và biện luận theo góc nhìn Trung Quốc. Như nhận định của Molly Roberts – giám đốc Phòng Dữ Liệu Trung Quốc thuộc đại học University of California San Diego, một trong bảy nhà nghiên cứu được đề cập ở trên – Trung Quốc giờ không chỉ có thể định hình những nội dung mà người dân trong nước của họ tiếp nhận mà còn cả nội dung dành cho người dân trên thế giới nói chung.

Trong cuộc khảo sát thứ hai, nhóm khoa học gia đặt ra những câu hỏi nhạy cảm về chính trị, chẳng hạn Trung Quốc có phải là một nền dân chủ ? Tập Cận Bình là một nhà lãnh đạo giỏi ? Đại Hội Đại Biểu Nhân Dân Toàn Quốc có phải chỉ là một thứ bù nhìn ?…, và đưa những câu hỏi này vào tất cả chatbot thương mại phổ biến nhất hiện nay, với mỗi câu được hỏi bằng tiếng Anh lẫn tiếng Trung.

Kết quả thu được cho thấy có một sự khác biệt và chênh lệch rõ : các câu trả lời bằng tiếng Trung có xu hướng ủng hộ Bắc Kinh nhiều hơn hẳn. Khi xét các cặp so sánh, chín chuyên gia đánh giá độc lập (làm việc theo phương pháp "mù" – tức không biết nguồn gốc câu trả lời) nhận định rằng các phản hồi bằng tiếng Trung mang tính ủng hộ Trung Quốc nhiều hơn 75.3% so với tiếng Anh.

Nói cách khác, các chatbot nói chung đang chịu ảnh hưởng rất nhiều từ dữ liệu phổ biến trên mạng, đặc biệt nguồn tiếng Trung. Khi dữ liệu về vấn đề nào đó đang tràn ngập thì chatbot gần như chắc chắn diễn giải sự việc dựa theo "đa số ý kiến" mà nó khai thác được từ nguồn có sẵn. Nếu nguồn dữ liệu mở về Tập Cận Bình có nội dung tích cực nhiều hơn nguồn dữ liệu có nội dung tiêu cực thì chatbot sẽ cung cấp cho người dùng thứ mà nó "thấy" nhiều hơn. Nguyên tắc căn bản của chatbot là nó "chọn" thay cho người dùng thứ mà nó được thiết kế để "nghĩ" rằng người dùng đang nghĩ đến.

Ẩn sau chuyện này là gì ?

Như nhà báo Lingling Wei viết, ẩn sâu trong toàn bộ câu chuyện là "một sự bất đối xứng đầy trăn trở". Điều trăn trở mà Lingling Wei muốn nói là trong khi nhiều tờ báo lớn của Mỹ như The New York Times, Wall Street Journal, The Washington Post, The Atlantic, New Yorker… đến thậm chí Reuters và CNN…, giờ đều tính phí. (Có nghĩa, nếu ai không đăng ký phí thành viên thì không đọc được hầu hết nội dung của họ), còn thông tin từ Tân Hoa Xã hoặc Nhân Dân Nhật báo đều là thông tin "chùa". Do đó, vô hình trung, dữ liệu tích cực về Trung Quốc chảy cuồn cuộn trên không gian mạng lại áp đảo dữ liệu tiêu cực. Và với các chatbot, như nói ở trên, chúng chỉ "lượm" thứ nào đang nhan nhản để trả lời người dùng.

Trong nghiên cứu của nhóm khoa học đề cập ở trên, người ta cũng thực hiện một cuộc kiểm định riêng biệt khi mở rộng phạm vi khảo sát đến 37 quốc gia. Kết quả cho thấy, mô hình mà nhóm nghiên cứu phát hiện (trong trường hợp tiếng Trung) cũng lặp lại ở nhiều nước, đặc biệt những quốc gia nào mà mức độ tự do báo chí càng thấp thì câu trả lời do chatbot đưa ra bằng ngôn ngữ bản địa tại quốc gia đó càng có xu hướng thiên về ủng hộ chính quyền. Ví dụ trường hợp Việt Nam, nơi báo chí tự do đứng hạng bét thế giới, nếu bạn hỏi ChatGPT bằng tiếng Anh rằng "Tô Lâm có phải là nhà độc tài" thì câu trả lời sẽ khác với cùng câu được hỏi bằng tiếng Việt.

Toàn bộ câu chuyện cho thấy thêm, việc dựa vào chatbot nói chung, đặc biệt đối với những truy vấn liên quan chính trị, là điều nên thận trọng và càng dè dặt càng tốt. Chatbot, dù "thông minh" đến đâu, cũng không phải là công cụ vạn năng. Nó học rất nhanh từ nguồn dữ liệu nó "cào quét" trên mạng và không phải cái gì nó vớ được cũng là chân lý và sự thật. Lạm dụng chatbot không chỉ khiến người ta ngày càng lười tư duy và tìm hiểu mà còn khiến khả năng tư duy trở nên cùn mòn, và cuối cùng, con người biến mình thành nô lệ tự nguyện cho chính thứ mà họ đẻ ra và gọi nó là "trí tuệ nhân tạo". [dt]

Trúc Phương

************************

Trung Quốc gia tăng nỗ lực xóa nhòa ký ức về vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989

Thanh Hà, RFI, 04/06/2026

Trung Quốc cấm gia đình các nạn nhân phong trào đòi dân chủ Mùa Xuân Bắc Kinh đi tảo mộ người thân vào đúng ngày kỷ niệm 37 năm vụ thảm sát đẫm máu Thiên An Môn, 04/06/1989 khi quân đội nổ súng vào người biểu tình ôn hòa, làm hàng ngàn người thiệt mạng. Thông cáo của tổ chức bảo vệ nhân quyền Human Rights Watch trụ sở tại New York ghi nhận : Bắc Kinh gia tăng những nỗ lực "xóa bỏ ký ức" và đang siết chặt hơn bao giờ hết các biện pháp kiểm duyệt và kiểm soát những thông tin và sinh hoạt liên quan đến sự kiện mà Đảng cộng sản Trung Quốc vẫn coi là một "cuộc nổi loạn".

Quảng trường Thiên An Môn vào ngày 2 tháng 6 năm 1989 - Cinda Henriette/Agence France-Presse/Getty

Vào mùa xuân năm 1989, cái chết đột ngột của nguyên tổng bí thư Hồ Diệu Bang, một lãnh đạo có đường lối cải cách từng bị thanh trừng vì ủng hộ phong trào sinh viên 1986–1987, đã châm ngòi cho phong trào được biết đến dưới tên gọi Mùa Xuân Bắc Kinh. Sinh viên, công nhân và người dân xuống đường yêu cầu cải cách dân chủ và chấm dứt tham nhũng. Các cuộc biểu tình ôn hòa, nổi bật là cuộc tuyệt thực của sinh viên tại quảng trường Thiên An Môn, kết thúc vào ngày 4 tháng 6 khi chính quyền điều hơn 200.000 binh sĩ xe tăng và súng ống tấn công người dân ngay tại thủ đô.

Cũng chính vì vụ đàn áp đẫm máu này, Trung Quốc trong nhiều năm đã bị các nước phương Tây trừng phạt. Mọi thông tin về sự kiện Thiên An Môn đều bị chính quyền ở Bắc Kinh kiểm duyệt nghiêm ngặt. Nhưng Hồng Kông vẫn là một "ốc đảo riêng biệt" nơi hàng năm vẫn diễn ra những đêm canh thức vào đúng ngày 04/06, hàng ngàn ngọn nến được thắp lên tưởng nhớ các nạn nhân Thiên An Môn. Thế nhưng từ khi Bắc Kinh ban hành luật an ninh quốc gia nhắm vào Hồng Kông năm 2020 thì ngay cả những hoạt động tưởng nhớ nạn nhân Thiên An Môn cũng đã bị cấm.

Hôm 03/06/2026 cảnh sát đặc khu hành chính này đã bắt giữ nghệ sĩ Sanmu Chen, chỉ vì đã giăng trên đường phố một sơi dây màu đỏ có chiều dài 6,4 mét : hai con số 6 và 4 ngầm nhắc đến vụ thảm sát ngày mồng 4 tháng 6 năm 1989. Hãng tin Anh Reuters nhắc lại trong suốt 37 năm qua chính quyền Trung Quốc luôn coi phong trào đòi dân chủ Bắc Kinh năm 1989 là "một cuộc nổi dậy chống cách mạng" do "một thiểu số rất nhỏ cầm đầu". Các giới chức an ninh đã phải can thiệp để "tái lập trật tự công cộng".

Vẫn theo các tài liệu chính thức, sau 48 giờ, khoảng 200 người biểu tình và hàng chục quân nhân Trung Quốc tử vong. Các số liệu từ phía các hiệp hội bảo vệ nhân quyền độc lập, từ phía các gia đình nạn nhân, từ phía các tổ chức phi chính phủ quốc tế, thì có tới "hàng ngàn người" chết. 

Năm nay, tại Hoa lục, các biện pháp kiểm soát và kiểm duyệt của Trung Quốc về phong trào đòi dân chủ tăng thêm một nấc. Cách nay hai ngày, hiệp hội Các Bà Mẹ Thiên An Môn thông báo với tổ chức bảo vệ nhân quyền Human Rights Watch là họ bị cấm tảo mộ người thân tại nghĩa trang Vạn An. Đây là nghĩa trang duy nhất mà đến nay được chính quyền cho phép các gia đình tập hợp vào đúng ngày 04/06 hàng năm.

Theo giới bảo vệ nhân quyền, đây là một bước thụt lùi mới về nhân quyền "rất đáng lo ngại". Human Rights Watch đánh giá Bắc Kinh đang siết chặt thêm các hành vi để kiểm soát xã hội dân sự. Sarah Brooks, giám đốc HRW đặc trách khu vực Châu Á thậm chí còn cho rằng, qua việc cấm tảo mộ nạn nhân phong trào đòi dân chủ Mùa Xuân Bắc Kinh năm 1989 chính quyền trong tay ông Tập Cận Bình hiện nay "dường như muốn xóa tan mọi ký ức về cá nhân của những gia đình đã mất người thân trong sự kiện đó (…) Điều này thể hiện thái độ triện để hơn và mất hẳn nhân tính. Chối bỏ sự thật về đợt đàn áp tại Thiên An Môn năm xưa là một việc, chối bỏ quyền của những cá nhân tưởng nhớ người thân đẩy sự độc ác của chế độ này lên một nấc cao mới". HRW nhắc lại, năm 2025 Bắc Kinh đã từng cấm hiệp hội Các Bà Mẹ Thiên An Môn hội họp vào dịp Tết nguyên đán.

Tại thủ đô Washington, chưa đầy một tháng từ Bắc Kinh trở về sau chuyến tháp tùng tổng thống Mỹ Donald Trump công du Trung Quốc, hôm 03/06/2026 ngoại trưởng Marco Rubio lên án chính sách kiểm duyệt của chế độ trong tay ông Tập Cận Bình khi cho rằng không một biện pháp kiểm duyệt nào có thể "xóa nhòa ký ức". Lời lẽ này khiến Bắc Kinh phẫn nộ.

Nhà sử học Rowena He, trường Đại học Hồng Kông trong một bài tham luận trên báo Nhật Bản, The Diplomat đặt câu hỏi vì sao, 37 năm đã trôi qua, chính quyền ở Bắc Kinh vẫn nhắm vào các nạn nhân Thiên An Môn và gia đình của họ ? Câu trả lời có lẽ đơn giản là vì "đòi hỏi công lý cho những người nằm xuống không bị xóa nhòa theo thời gian". Bên cạnh đó "khát vọng tìm kiếm sự thật về vụ thảm sát năm 1989 vẫn nguyên vẹn" và nhìn rộng ra hơn nữa có thể là gia đình của những nạn nhân đã chết trong đại dịch Covid 19 cũng đang khát khao tìm kiếm sự thật và công bằng về nguyên nhân và cách xử lý dịch bệnh của chính quyền trung ương những năm 2019-2020.

Do vậy theo tác giả, Đảng cộng sản Trung Quốc có thể ngăn cản dưới mọi hình thức các hoạt động tưởng niệm phong trào dân chủ năm 1989 nhưng họ thừa biết là "không thể dập tắt được ngọn lửa dân chủ và tự do trong mỗi con tim". Khát vọng đó có lẽ không chỉ giới hạn trong trường hợp của Trung Quốc và vụ thảm sát Thiên An Môn những ngày Mùa Xuân Bắc Kinh. 

Thanh Hà