Tạp chí Tiêu điểm

Ngày 28/07/2026, chính quyền Donald Trump ra quyết định cấm nhập khẩu robot tiên tiến của nước ngoài. Biện pháp này, về thực chất, là nhắm vào các mẫu robot được tăng cường trí tuệ nhân tạo (AI) do Trung Quốc phát triển. Và theo nhiều nhà phân tích, động thái này của Mỹ còn làm nổi rõ cách tiếp cận cạnh tranh giữa hai siêu cường trong lĩnh vực này.

Một gian triển lãm robot hình người tại Hội chợ Trí tuệ Nhân tạo Thế giới Thượng Hải, Trung Quốc, ngày 17/07/2026. AP Photo/Ng Han Guan - Ng Han Guan

Hãng tin Mỹ AP cho biết lệnh cấm do Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) ban hành còn áp dụng cho cả việc nhập khẩu các loại robot bốn chân mới (thường được gọi là robot chó) và một số bộ biến tần điện (power inverters) được sử dụng trong năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu và thiết bị gia dụng. Và lệnh cấm này áp dụng đối với các "phiên bản mới" của những mặt hàng được nêu trên.

Robot tiên tiến và nỗi lo an ninh của Mỹ

Theo giải thích của FCC, các loại robot tiên tiến có thể tạo ra rủi ro về an ninh mạng, thu thập dữ liệu và làm gia tăng sự phụ thuộc của Mỹ vào chuỗi cung ứng nước ngoài. Chủ tịch của FCC, ông Brendan Car, cho biết hành động này nhằm "bảo đảm an toàn cho các chuỗi cung ứng trọng yếu của Mỹ". Ngoài ra, chính quyền Trump cho biết đang cân nhắc các biện pháp kiểm soát việc sử dụng các mô hình trí tuệ nhân tạo AI mã nguồn mở của Trung Quốc, trong bối cảnh AI của nước này đang nhanh chóng gia tăng vị thế.

Theo nhiều chuyên gia được kênh truyền hình quốc tế France 24 trích dẫn, Hoa Kỳ có lý do để lo lắng cho an ninh quốc gia. Thế hệ robot hiện đại ngày nay, chủ yếu do Trung Quốc chế tạo, không chỉ để thực hiện các nhiệm vụ đơn giản như vẫy tay chào khách tham quan tại các hội nghị công nghệ đầu những năm 2000, mà là những mẫu robot dạng AI hiện thân (embodied AI). Chúng có thể nghe, nhìn, di chuyển và tương tác với môi trường, nhờ các thiết bị cảm biến, cũng như các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay DeepSeek, được cài đặt bên trong "cơ thể robot".

Ông Valentin Weber, chuyên gia về Trung Quốc và các công nghệ tiên tiến, thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức (DGAP), trụ sở ở Berlin, nhận định mức độ tinh vi của những cỗ máy này đang đặt ra những thách thức mới cho an ninh Hoa Kỳ : "Với hệ thống cảm biến, những robot này có thể được xem như là những camera giám sát di động, thường được trang bị các chương trình nhận diện khuôn mặt. Hoa Kỳ không muốn những loại thiết bị này xuất hiện trong các môi trường nhạy cảm như văn phòng chính phủ hoặc các khu vực quân sự".

Robot hình người : Trung Quốc thống lĩnh thị trường

Ngoài vấn đề an ninh, giới quan sát ghi nhận đây còn là vấn đề kinh tế. Tuy lệnh cấm mới của Mỹ không nhắm trực tiếp vào Trung Quốc, mà liên quan đến các thiết bị nước ngoài nói chung, theo kênh CNN, trong năm 2025, các nhà sản xuất Trung Quốc cung cấp "hơn 90% robot cho thế giới". Các hãng Unitree, Agibot, UBTech và Galbot của Trung Quốc hầu như thống lĩnh thị trường mới nổi, qua mặt các hãng Figure AI, Tesla của Mỹ và Agile Robots của Đức.

Lệnh cấm được đưa ra vào thời điểm các khảo sát dự báo năm 2026 bùng nổ thị trường robot hình người. TrendForce, một công ty chuyên nghiên cứu về thị trường Robot của Đài Loan, trích dẫn các nguồn quan sát dự báo lượng xuất xưởng toàn cầu sẽ vượt mức 50 ngàn đơn vị, tăng hơn 700% so với năm 2025. Trong số này, Unitree và AgiBot của Trung Quốc chiếm gần 80% tổng sản lượng.

Và từ đây đến cuối năm 2030, con số này có thể đạt mốc 195 ngàn đơn vị. RBC Capital Markets đưa ra triển vọng dài hạn, đến năm 2050, sẽ có khoảng một tỷ robot trên trái đất với quy mô thị trường là 9 nghìn tỷ đô la, trong đó, Trung Quốc vẫn chiếm thị phần áp đảo trên 60%.

Ngày 20/08/2025, ông Johnny Chen, chủ tịch Solomon Technology Corporation, trong một phóng sự của kênh truyền hình quốc tế France 24, đã vẽ ra bức tranh ngành công nghiệp robot humanoid như sau : "Mỹ hiện đang đi đầu trong việc sản xuất robot hình người vì nước này có công nghiệp AI tân tiến nhất. Nhưng Trung Quốc Đại Lục đang tiến rất nhanh, đặc biệt là trong lĩnh vực phần cứng, nhờ nhiều nhà sản xuất có mặt ở đó. Lợi thế của Đài Loan ngày nay là chất bán dẫn và một số nhà sản xuất linh kiện có chất lượng cao. Bên nào cũng phải nỗ lực hết sức cho tương lai và tích hợp các nguồn lực khác nhau để có cơ hội cạnh tranh trong ngành công nghiệp robot hình người".

Từ bức tranh tổng quan này, lệnh cấm trên của Mỹ còn là một cách để gây sức ép đối với một lĩnh vực mà Trung Quốc đã sớm đưa lên hàng đầu trong danh sách các ưu tiên công nghệ. Sự việc cũng làm nổi rõ hai tầm nhìn chiến lược khác nhau về phát triển AI.

Robot hình người : Trung Quốc và lợi thế chuỗi cung ứng

France 24 nhắc lại Trung Quốc thời Tập Cận Bình, ngay từ năm 2015, đã coi việc phát triển robot và AI là một chiến lược quốc gia. Rút kinh nghiệm từ khủng hoảng tài chính 2008, Bắc Kinh tin rằng phải dựa nhiều hơn vào công nghiệp, sản xuất và công nghệ có khả năng tạo ra giá trị vật chất. Tầm nhìn của Tập Cận Bình là sử dụng AI để nâng cấp các lĩnh vực sản xuất và nền kinh tế thực, thay vì chỉ phát triển các ứng dụng số hay dịch vụ trực tuyến. Sự xuất hiện của ChatGPT tháng 11/2022 là chất xúc tác, thúc đẩy Trung Quốc tăng tốc đầu tư vào AI hiện thân.

Trong chương trình truyền hình của France 24, Lucas Goumarr, nhà sáng lập và tổng giám đốc hãng Korben Robotique của Pháp nhấn mạnh vai trò của chính phủ Trung Quốc trong chiến lược phát triển AI : "Nhà nước Trung Quốc hoạt động dựa trên các kế hoạch phát triển mà người ta gọi là kế hoạch năm năm. Trong các kế hoạch 5 năm đó, robot học chính là một trong số các ưu tiên chiến lược. Điều thú vị là nên hiểu được lý do tại sao".

Về cơ bản, việc phát triển robot giúp Trung Quốc giải quyết hai thách thức kinh tế : Thiếu hụt lao động trong một số ngành nghề vì ngày càng có ít người Trung Quốc muốn làm công nhân nhà máy và thách thức nhân khẩu do dân số lão hóa nhanh chóng. Bắc Kinh hy vọng rằng robot có thể dần thay thế con người trong nhiều công việc, từ đó nâng cao năng suất lao động khi lực lượng lao động trong độ tuổi làm việc không còn đủ lớn để duy trì các mục tiêu tăng trưởng kinh tế của chính phủ.

Kết quả là trong vòng 20 năm, từ là một công xưởng thế giới, Trung Quốc – đặc biệt là Thâm Quyến, đã vươn lên thành một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới. Cũng trong chương trình của France 24, Stephane Bohbot, chủ tịch Innov8 Group, giải thích :

"Điểm đáng chú ý là Trung Quốc đã thực hiện một sự chuyển đổi rất mạnh mẽ. Xuất phát từ một nền kinh tế dựa chủ yếu vào sản xuất và công nghiệp, họ đã xây dựng được năng lực sản xuất rất lớn với chi phí thấp, nhờ tự động hóa và robot hóa quy trình ở quy mô lớn. Đồng thời, ngày nay họ cũng sở hữu các trung tâm đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, đặc biệt tại Thâm Quyến và Nam Xương (Nanchang), khu vực thường được gọi là "thung lũng robot", với khoảng hơn một chục trường đại học đào tạo những kỹ sư chất lượng cao. Điều này tạo ra sự gắn kết rất chặt chẽ giữa khu vực học thuật và khu vực công nghiệp. Các kỹ sư mới tốt nghiệp có thể nhanh chóng tham gia trực tiếp vào các trung tâm sản xuất và nghiên cứu, từ đó tạo ra những sản phẩm có năng lực cạnh tranh rất cao".

Một điểm khác không kém phần quan trọng tạo nên thế mạnh cho Trung Quốc trong cuộc đua chiến lược với Mỹ : Lợi thế chuỗi cung ứng khổng lồ, theo như quan sát của ông Stephane Bohbot : "Đối với một robot hình người, gần như 80% linh kiện cần thiết có thể được tìm thấy và tiếp cận chỉ trong vài giờ. Điều này giúp đẩy nhanh đáng kể quá trình chế tạo nguyên mẫu (prototype). Thời gian từ khi phát triển sản phẩm đến khi đưa ra thị trường chỉ khoảng 9 tháng, nhanh gấp đôi so với nhiều nơi khác trên thế giới. Chính điều đó tạo nên khả năng lặp lại và cải tiến sản phẩm cực nhanh của Trung Quốc. Đây là một trong những thế mạnh lớn nhất của họ".

Hoa Kỳ và ưu thế năng lực AI

Vậy vì sao Hoa Kỳ vẫn luôn được xếp đầu bảng cuộc đua ? Theo giải thích của trang robotnewstoday, số lượng không phải là thước đo duy nhất. Hoa Kỳ có nhiều hãng công nghệ danh tiếng đang dẫn đầu về công nghệ AI nền tảng (foundation-model AI) và các ứng dụng công nghệ giá trị cao có trả phí, như mô hình robot có khả năng tư duy, thay vì chỉ tập trung vào các sản phẩm giá rẻ.

Nhà tỷ phú Elon Musk của Tesla đã đưa ra tham vọng trong vòng 2-3 năm tới dự kiến đưa ra thị trường hơn một triệu robot hình người. Ông còn tuyên bố sẽ có một sự chuyển hướng chiến lược lớn : Từ một công ty sản xuất ô tô điện, Tesla sẽ trở thành một doanh nghiệp sản xuất robot.

Chuyên gia Valentin Weber, trả lời France 24, tóm tắt chiến lược của Mỹ : "Hoa Kỳ tập trung chủ yếu vào việc phát triển các mô hình tiên tiến và đặt cược nhiều vào năng lực tính toán và các trung tâm dữ liệu để tạo ra các hệ thống AI ngày càng hiệu quả hơn". Một quan điểm cũng được Lucas Goumarr đồng chia sẻ.

Tuy nhiên, vị giám đốc trẻ tuổi của hãng Pháp Korben Robotique lưu ý thêm về một thách thức khác cho Mỹ, "có một điểm quan trọng khác khi nhìn vào sự tập trung mạnh mẽ của ngành robot tại Châu Á. Một công ty nổi tiếng khác của Mỹ là Boston Dynamics, đã bị hãng Hyundai, một tập đoàn của Hàn Quốc mua lại. Điều đó cho thấy rõ là mặc dù Hoa Kỳ cố gắng phát triển thị trường robot hình người, ngành công nghiệp này vẫn có mức độ tập trung rất cao tại Châu Á".

Hoa Kỳ và nỗi lo phụ thuộc trí tuệ nhân tạo Trung Quốc

Nhìn chung, "biện pháp mới này của Mỹ là nhằm bảo đảm trong dài hạn, các doanh nghiệp và người tiêu dùng sẽ sử dụng công nghệ và robot của Mỹ", theo như đánh giá Guangyu Qiao-Franco, chuyên gia về công nghệ mới ở Trung Quốc, thuộc đại học Radboud Nijmegen, Hà Lan, với France 24. Đối với Washington, một trong những kịch bản xấu nhất là Hoa Kỳ trở nên phụ thuộc vào robot Trung Quốc trong một nền kinh tế ngày càng dựa vào máy móc được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo tiên tiến.

Vẫn còn phải xem liệu Hoa Kỳ có đủ khả năng để bắt kịp sự chậm trễ trong lĩnh vực cụ thể này hay không. Guangyu Qiao-Franco thừa nhận : "Đây là câu hỏi lớn, và chắc chắn sẽ không dễ dàng khi mà hệ sinh thái sản xuất của Trung Quốc đã rất phát triển để sản xuất những robot này với số lượng lớn".

Về phần mình, nhà nghiên cứu người Đức Valentin Weber nhận định : "Trung Quốc cũng rất giỏi trong việc hạ giá thành. Cơ hội tốt nhất cho Mỹ là hợp tác chặt chẽ với các đối tác khác, đặc biệt là các đối tác Châu Âu, để đưa ra các lựa chọn thay thế". Chỉ có điều, vấn đề "Hợp tác quốc tế", không hẳn là điểm mạnh của Donald Trump, France 24 kết luận !

Minh Anh

Nguồn : RFI, 06/08/2026