Mỹ có thể sắp tấn công Iran, theo nhiều nguồn tin Israel

Trọng Thành, RFI, 11/01/2026

Israel được đặt trong tình trạng "báo động tối đa" trong bối cảnh Mỹ có thể tấn công Iran, theo ba nguồn tin Israel, được Reuters hôm nay, 11/01/2026, dẫn lại.

Người biểu tình nhảy múa và reo hò xung quanh một đống lửa khi họ xuống đường bất chấp chiến dịch trấn áp ngày càng mạnh mẽ của chính quyền. Hình ảnh tại Tehran, Iran, ngày 9/1/2026. AP

Khả năng Mỹ tấn công Iran đã được nêu ra trong cuộc điện đàm giữa thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, theo thông báo của một giới chức Israel tham dự cuộc điện đàm. Hiện tại chính quyền và quân đội Israel chưa đưa ra thông báo chính thức nào. Hôm qua, trên mạng Truth Social, tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa đe dọa can thiệp, nếu nhà cầm quyền Iran đàn áp tàn bạo người biểu tình.

Chủ tịch Quốc hội Iran, Mohammad Baqer Qalibaf, hôm nay cảnh báo, nếu Mỹ tấn công, "các vùng đất (Israel) chiếm đóng, các căn cứ và chiến hạm Mỹ sẽ là các mục tiêu trả đũa hợp pháp".

Chỉ huy cảnh sát Iran, Ahmad-Reza Radan, hôm nay thông báo bắt giữ "nhiều nhân vật chủ chốt của phong trào phản kháng" vào tối hôm qua, nhưng không cung cấp số lượng và danh tính những người bị bắt. Mạng internet tại Iran bị cắt liên tục từ hơn 60 giờ nay, theo ghi nhận của tổ chức phi chính phủ Netblocks. Biểu tình tiếp tục diễn ra trong đêm hôm qua, rạng sáng nay tại nhiều thành phố lớn, đặc biệt ở thủ đô Tehran và Machhad, ở miền đông.

"Thảm sát đang diễn ra"

Tổ chức bảo vệ nhân quyền HRANA, có trụ sở tại Mỹ, cho biết kể từ đầu phong trào phản kháng, ngày 28/12/2025, đến hôm nay, đã có ít nhất 116 người thiệt mạng, trong đó có 37 nhân viên an ninh. Trung tâm theo dõi nhân quyền tại Iran CHRI, ở New York, cảnh báo "thảm sát đang diễn ra", với việc đã có hàng trăm người biểu tình bị giết hại, và kêu gọi thế giới hành động khẩn cấp. Theo CHRI, các bệnh viện đang "quá tải", nguồn máu dữ trữ đang cạn kiệt, và cảnh sát cố tình hạ sát người biểu tình.

Trả lời RFI Pháp ngữ, nhà nhân chủng học, đạo diễn điện ảnh Chora Makaraemi, ghi nhận việc đối lập Iran hiện đang thận trọng, chờ đợi thời điểm thời cơ :

"Phe đối lập, theo tôi vẫn còn vắng mặt, nhưng họ thực sự tồn tại và họ vốn là lực lượng định hình một cách cực kỳ mạnh mẽ xã hội Iran. Các nhà lãnh đạo của xã hội dân sự Iran đang bị giam giữ hoặc đã bị bỏ tù trở lại, như trường hợp của bà Narges Mohammadi. Xã hội dân sự Iran, từng đi theo chủ trương cải cách, giờ đây đã dần dần chuyển sang lập trường triệt để hơn nhiều : đòi lật đổ chính quyền.

Xã hội dân sự này bao gồm các hiệp hội nghề nghiệp, luật sư, nhà báo, giáo viên, sinh viên và các nhà hoạt động nữ quyền, những người đã hiện diện tại Iran trong nhiều thập kỷ nay. Toàn bộ các mạng lưới như vậy, vốn rất khôn khéo, có mặt ở mọi nơi và rất có tổ chức, đã biết cách hành động trong những tình huống bị kiểm soát ngặt nghèo trong suốt hơn ba thập niên qua.

Hiện tại, chưa có một tác nhân chính trị đối lập nào nổi lên trong phong trào phản kháng này, nhưng tôi nghĩ rằng những nhân tố ấy đang thận trọng chờ đợi thời cơ, chờ xem tình hình chuyển biến như thế nào trước khi tham gia".

Trong khi đó, theo một quan chức tình báo cao cấp Mỹ hôm qua, được Reuters dẫn lại, Iran đang trong "cuộc đấu giằng co", khi đối lập tìm cách duy trì áp lực với hy vọng các nhân vật chủ chốt của chế độ đào tẩu, trong lúc nhà cầm quyền tìm cách gieo rắc sợ hãi trên đường phố, nhưng cố không để Mỹ lấy cớ can thiệp.

Trọng Thành

*****************************

'Không kịp cấp cứu' : Các bệnh viện Iran quá tải vì người biểu tình thiệt mạng và bị thương

Soroush Pakzad, Roja Assadi, Helen Sullivan, BBC, 11/01/2026

Nhân viên tại ba bệnh viện ở Iran kể lại với BBC rằng các cơ sở y tế này đang rơi vào tình trạng quá tải do số lượng người chết và bị thương tăng cao khi các cuộc biểu tình chống chính phủ vẫn tiếp tục leo thang.

Tòa nhà chính phủ bốc cháy khi biểu tình tiếp diễn ở Karaj, Iran

Một nhân viên y tế tại một bệnh viện ở Tehran cho biết có những người trẻ tuổi "bị bắn thẳng vào đầu và tim", trong khi một bác sĩ khác tiết lộ rằng một bệnh viện mắt ở thủ đô đã phải chuyển sang chế độ hoạt động khẩn cấp.

Hai nhân viên y tế trả lời phỏng vấn BBC xác nhận họ đã điều trị nhiều vết thương do trúng đạn, bao gồm cả đạn thật và đạn chì (đạn bi).

Vào hôm 9/1, Mỹ một lần nữa khẳng định rằng việc sát hại những người biểu tình sẽ phải đối mặt với một hành động đáp trả quân sự.

Chính quyền Iran cáo buộc Mỹ đã biến các cuộc biểu tình ôn hòa thành những gì họ gọi là "hành vi lật đổ bạo lực và phá hoại trên diện rộng".

Phản ứng trước những diễn biến mới nhất, Tổng thống Trump đã đăng tải trên mạng xã hội : "Người dân Iran đang hướng về TỰ DO, có lẽ mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Hoa Kỳ sẵn sàng hỗ trợ !!!".

Cảnh báo : Bài viết có chứa các mô tả chi tiết về thương vong và tử vong.

Làn sóng biểu tình bắt đầu tại thủ đô Tehran cách đây hai tuần do tình trạng kinh tế khó khăn. Đến nay, biểu tình đã lan rộng ra hơn 100 thành phố và thị trấn trên khắp các tỉnh thành của Iran. Ước tính có hàng trăm người biểu tình đã thiệt mạng hoặc bị thương, và rất nhiều người khác bị bắt giữ. BBC Tiếng Ba Tư đã xác nhận danh tính của 26 nạn nhân, trong đó có 6 trẻ em.

Phía lực lượng an ninh cũng ghi nhận có người thiệt mạng ; một nhóm nhân quyền ước tính con số này là 14 người.

BBC Tiếng Ba Tư xác nhận có 70 thi thể đã được đưa đến Bệnh viện Poursina ở thành phố Rasht vào đêm 9/1. Do nhà xác tại đây đã quá tải, các thi thể buộc phải chuyển đi nơi khác.

Một nguồn tin từ bệnh viện cho biết chính quyền đã yêu cầu thân nhân người quá cố nộp 7 tỷ rial (khoảng 7.000 USD) mới cho phép nhận xác về chôn cất.

BBC và hầu hết các tổ chức tin tức quốc tế khác đều không thể tác nghiệp trực tiếp từ bên trong Iran.

Thêm vào đó, quốc gia này đã bị cắt đứt kết nối internet gần như hoàn toàn kể từ tối 8/1, khiến việc thu thập và xác minh thông tin trở nên vô cùng khó khăn.

Một nhân viên bệnh viện tại Tehran mô tả những "cảnh tượng kinh hoàng", nói rằng số lượng người bị thương đông đến mức nhân viên y tế không còn thời gian để thực hiện hồi sức cấp cứu (CPR).

"Khoảng 38 người đã tử vong. Nhiều người trút hơi thở cuối cùng ngay khi mới được đặt lên giường cấp cứu... họ bị bắn thẳng vào đầu và tim. Nhiều người thậm chí còn không kịp đến được bệnh viện".

"Số lượng thi thể quá lớn khiến nhà xác không còn chỗ trống ; người ta phải xếp chồng các thi thể lên nhau. Khi nhà xác đã đầy, họ tiếp tục xếp chồng thi thể trong phòng cầu nguyện", cô kể lại.

Nhân viên y tế này cho biết hầu hết các nạn nhân tử vong hoặc bị thương đều còn rất trẻ : "Tôi không dám nhìn vào nhiều người trong số họ, họ chỉ mới tầm 20 đến 25 tuổi".

Một bác sĩ đã liên lạc với BBC qua kết nối vệ tinh Starlink vào đêm 9/1 cho biết : Bệnh viện Farabi – trung tâm chuyên khoa mắt lớn nhất Tehran – đã phải chuyển sang chế độ hoạt động khẩn cấp do các dịch vụ cấp cứu rơi vào tình trạng quá tải.

Vị bác sĩ này cho biết thêm, bệnh viện đã đình chỉ tất cả các ca nhập viện và phẫu thuật không thiết yếu, đồng thời huy động toàn bộ nhân viên để tập trung xử lý các ca cấp cứu.

Lực lượng an ninh Iran thường sử dụng súng săn trong đó có các hộp đạn chứa nhiều viên đạn bi nhỏ khi đối phó với người biểu tình.

'Tôi đã tận mắt thấy một người bị bắn trúng mắt'

Một bác sĩ khác đến từ thành phố Kashan, miền trung Iran, nói với BBC rằng nhiều người biểu tình đã bị bắn trúng mắt.

Các đồng nghiệp của ông tại các bệnh viện khắp thành phố cũng báo cáo về việc tiếp nhận rất nhiều người bị thương trong cuộc biến động vào đêm 9/1.

Tình hình vào đêm 8/1 cũng ghi nhận những câu chuyện tương tự.

Một bác sĩ tại một cơ sở y tế ở Tehran kể với BBC: "Số lượng người bị thương và tử vong là rất lớn. Tôi đã tận mắt thấy một người bị bắn trúng mắt, viên đạn xuyên ra tận sau gáy".

"Khoảng nửa đêm, cửa trung tâm đã đóng lại. Một nhóm người đã phá cửa và đẩy một người đàn ông bị trúng đạn vào bên trong rồi rời đi. Nhưng đã quá muộn – anh ấy đã tử vong trước khi đến bệnh viện và không thể cứu được nữa".

BBC cũng thu thập được một đoạn video và tin nhắn âm thanh từ một nhân viên y tế tại một bệnh viện ở thành phố Shiraz, phía tây nam Iran vào 8/1.

Người này cho biết một lượng lớn người bị thương đang được đưa vào bệnh viện, và cơ sở này không có đủ bác sĩ phẫu thuật để đáp ứng dòng người đổ về quá đông này.

Những hình ảnh lọt ra từ Iran cho thấy các đoàn người biểu tình tại Tehran đã xuống đường rầm rộ vào đêm 9/1, nhiều phương tiện bị đốt cháy và một tòa nhà chính phủ tại Karaj, gần thủ đô, cũng bị phóng hỏa.

Quân đội Iran sau đó tuyên bố sẽ phối hợp cùng các lực lượng an ninh để bảo vệ tài sản công.

Động thái này diễn ra sau khi có các báo cáo cho thấy lực lượng an ninh Iran đang bị huy động quá mức và phân tán mỏng do tình trạng bất ổn lan rộng trên toàn quốc.

Vào hôm 9/1, chính quyền Iran đã đồng loạt đưa ra hàng loạt cảnh báo tới người biểu tình. Hội đồng An ninh Quốc gia nước này khẳng định sẽ có biện pháp pháp lý "quyết liệt" đối với những đối tượng mà họ gọi là "những kẻ phá hoại có vũ trang".

Cảnh sát Iran khẳng định không có ai thiệt mạng tại Tehran vào đêm 9/1, mặc dù họ cho biết có 26 tòa nhà đã bị phóng hỏa, gây ra những thiệt hại trên diện rộng.

Một nhân chứng tham gia biểu tình vào đêm 8/1 và 9/1 tại Tehran trả lời truyền hình BBC Tiếng Ba Tư rằng thế hệ Gen Z tại Iran đóng vai trò then chốt trong việc khích lệ cha mẹ và những người lớn tuổi cùng xuống đường tuần hành, đồng thời kêu gọi họ đừng sợ hãi.

Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen hôm 10/1 cho biết Châu Âu ủng hộ các cuộc biểu tình quy mô lớn của người dân Iran và lên án hành vi "đàn áp bạo lực" nhắm vào những người biểu tình.

Người phát ngôn Liên Hiệp Quốc Stéphane Dujarric phát biểu vào hôm 9/1 rằng tổ chức quốc tế này hết sức quan ngại trước những tổn thất về nhân mạng.

Ông nói : "Người dân ở bất cứ đâu trên thế giới đều có quyền biểu tình ôn hòa, và các chính phủ có trách nhiệm bảo vệ cũng như đảm bảo quyền đó được tôn trọng".

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Anh Keir Starmer và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã ra tuyên bố chung vào hôm 9/1 kêu gọi chính quyền Iran "cho phép tự do ngôn luận và hội họp ôn hòa mà không phải lo sợ bị trả đũa".

Lãnh đạo tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei vẫn giữ thái độ thách thức trong bài phát biểu trên truyền hình hôm 9/1, ông khẳng định : "Cộng hòa Hồi giáo lên nắm quyền bằng xương máu của hàng trăm ngàn con người đáng kính và sẽ không lùi bước trước những kẻ phủ nhận điều này".

Trong các phát biểu sau đó được phát sóng trên truyền hình nhà nước, ông Khamenei nhắc lại rằng chính quyền của ông "sẽ không né tránh việc xử lý những thành phần phá hoại", những người mà ông cho là đang "cố gắng làm hài lòng Tổng thống Mỹ".

Trong khi đó, con trai của vị vua cuối cùng của Iran, người bị lật đổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, đã mô tả các cuộc biểu tình là "tráng lệ" và thúc giục người dân Iran tiếp tục xuống đường vào cuối tuần.

"Mục tiêu của chúng ta không còn chỉ là xuống đường nữa. Mục tiêu hiện tại là chuẩn bị để tiếp quản và kiểm soát các trung tâm thành phố", ông Reza Pahlavi nói trong một video trên mạng xã hội.

Ông Pahlavi, hiện đang sống tại Mỹ, cũng cho hay mình đang chuẩn bị để trở về nước.

Tuy nhiên, cựu Đại sứ Anh tại Iran, ông Simon Gass, chia sẻ với chương trình Today của BBC Radio 4 rằng "chúng ta thực sự không nên quá vội vàng" khi thảo luận về vấn đề thay đổi chế độ.

Ông cho rằng việc thiếu một phe đối lập có tổ chức bên trong Iran đồng nghĩa với việc người dân chưa có một nhân vật thay thế để tập hợp lực lượng trong tình hình hiện tại.

Dù vậy, ông lưu ý rằng các cuộc biểu tình lần này là "một phong trào lớn hơn nhiều" so với những đợt bùng phát trước đây – vốn nảy sinh từ việc người dân Iran nhận thấy "gần như không thể trang trải cuộc sống do nền kinh tế thảm họa".

Vào hôm 9/1, Tổng thống Trump đã lặp lại lời đe dọa đối với giới lãnh đạo Iran rằng Hoa Kỳ sẽ "giáng đòn cực mạnh" nếu họ "bắt đầu sát hại người dân".

Ông làm rõ rằng điều này không đồng nghĩa với việc "đưa quân bộ chiến vào thực địa". Năm ngoái, Hoa Kỳ đã thực hiện các cuộc không kích vào các cơ sở hạt nhân của Iran.

Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cho biết những cáo buộc từ Ngoại trưởng Iran rằng Washington và Israel đang kích động biểu tình chỉ là một "nỗ lực huyễn hoặc nhằm đánh lạc hướng" dư luận khỏi những thách thức mà chính quyền này đang phải đối mặt.

Taghi Rahmani, một nhà hoạt động chính trị người Iran từng bị bỏ tù 14 năm và có vợ là Narges Mohammadi – người đoạt giải Nobel Hòa bình mới bị bắt lại vào tháng 12 – cho rằng bất kỳ sự thay đổi bền vững nào cũng phải xuất phát từ chính người dân Iran thay vì sự can thiệp từ bên ngoài.

Các cuộc biểu tình lần này có quy mô lớn nhất kể từ sau cuộc nổi dậy năm 2022, vốn bùng phát sau cái chết trong khi bị giam giữ của Mahsa Amini – người bị cảnh sát đạo đức bắt giữ với cáo buộc không đeo khăn choàng đầu (hijab) đúng quy định.

Theo các nhóm nhân quyền, hơn 550 người đã thiệt mạng và 20.000 người bị bắt giữ trong đợt biến động đó.

Soroush Negahdari, Mallory Moench and Aleks Phillips tường thuật bổ sung.

Soroush Pakzad, Roja Assadi, Helen Sullivan

******************************

Iran : Biểu tình tiếp diễn cho dù mạng Internet bị cắt trên toàn quốc

Thanh Phương, RFI, 10/01/2026

Người dân Iran đã xuống đường biểu tình ở nhiều thành  phố, trong đó có thủ đô Tehran, vào tối qua, 09/01/2026, ngày thứ 13 của phong trào biểu tình chống chính phủ có quy mô lớn nhất trong hơn 3 năm qua, khiến chính quyền nước Cộng hòa Hồi giáo này phải cắt mạng Internet trên toàn quốc.

Xe cộ bị đốt cháy trong cuộc biểu tình ở Tehran, Iran, ngày 09/01/2026 © via Reuters – Social Media

Theo một video đã được AFP xác minh và những hình ảnh được đăng tải trên mạng xã hội, mặc dù bị đàn áp và bị mất liên lạc, người dân vẫn tuần hành dọc theo một số tuyến đường chính ở thủ đô, hô vang các khẩu hiệu chống chính phủ. Các kênh truyền hình tiếng Ba Tư ở nước ngoài đã phát các đoạn video về nhiều người biểu tình ở Mashhad, miền đông Iran, Tabriz, miền Bắc, và thành phố thánh địa Qom.

Hãng tin AFP trích lời luật sư Shirin Ebadi, giải Nobel Hòa bình năm 2003, hiện sống lưu vong, cho biết bà lo sợ một "vụ thảm sát do thông tin bị bưng bít hoàn toàn", khi kết nối Internet bị giảm xuống chỉ còn 1% so với bình thường, theo kết quả đo lường của tổ chức phi chính phủ giám sát an ninh mạng Netblocks. Theo bà Ebadi, việc cắt mạng Internet "không phải là vấn đề kỹ thuật ở Iran, mà là một chiến thuật".

Cũng theo AFP, ông Reza Pahlavi, con trai của cựu Quốc vương Iran và là nhân vật hàng đầu trong phe đối lập Iran lưu vong tại Hoa Kỳ, hôm nay kêu gọi người biểu tình ở Iran "chuẩn bị chiếm giữ" các trung tâm thành phố.

Lãnh tụ tối cao của Iran, giáo chủ Ali Khamenei, hôm qua cảnh báo rằng nước ông sẽ không "lùi bước" trước các cuộc biểu tình thách thức nền Cộng hòa Hồi giáo. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thì cáo buộc Hoa Kỳ và Israel can thiệp vào phong trào biểu tình, đồng thời loại trừ khả năng can thiệp quân sự nước ngoài. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã bác bỏ những cáo buộc này, xem đây là "một nỗ lực ảo tưởng nhằm đánh lạc hướng sự chú ý".

Ít nhất 51 người biểu tình, trong đó có 9 trẻ em, đã thiệt mạng và hàng trăm người khác bị thương trên khắp Iran kể từ khi các cuộc biểu tình bắt đầu vào ngày 28/12/2025, theo báo cáo hôm qua của tổ chức phi chính phủ Iran Human Rights, trụ sở tại Na Uy.

Thanh Phương

****************************

Cuộc nổi dậy tại Iran : "Chùm nho uất hận"

Thanh Hà, RFI, 09/01/2026

Phong trào biểu tình chống chế độ tại Iran lan rộng. Trong 12 ngày qua, tính đến ngày 09/01/2026, ít nhất 45 người chết. Đài truyền hình nhà nước bắt đầu phát đi hình ảnh các cuộc xuống đường tại thủ đô và hơn 40 tỉnh thành trên toàn quốc. Các nhà lãnh đạo hàng đầu ở Tehran kêu gọi "kềm chế và đối thoại" Tại Hoa Kỳ tổng thống Donald Trump dọa "đánh mạnh" nếu chính quyền Iran sát hại người biểu tình

Lãnh tụ tối cao Iran, giáo chủ Ali Khamenei phát biểu trong một cuộc tập hợp tại Tehran, Iran, ngày 03/01/2026. AP

Tuần trước, báo The Times đã tiết lộ giáo chủ Ali Khamenei có kế hoạch "tháo chạy" khỏi Iran, sang Nga tị nạn trong trường hợp xấu nhất. Bên cạnh hai câu hỏi chưa thể giải đáp liên quan đến sự tồn tại của chế độ hiện hành từ hơn 4 thập niên qua và về khả năng Mỹ đứng về phía người biểu tình, trước mắt có những yếu tố giải thích làn sóng phẫn nộ bùng lên tại Cộng hòa Hồi giáo Iran từ hôm 28/12/2025.

Đây không là lần đầu tiên người biểu tình dám hô to khẩu hiệu "đả đảo nhà độc tài", trực tiếp nhắm tới lãnh tụ tối cao Iran và cũng không là lần đầu tiên phong trào chống đối bắt nguồn từ tình trạng kinh tế kiệt quệ.

Những làn sóng phẫn nộ tại Iran trước đây từng bị thẳng tay đàn áp : như cuộc nổi dậy hồi 2009 tố cáo "gian lận bầu cử", hay các cuộc xuống đường hồi 2018-2019 phản đối giá xăng dầu tăng cao. Gần đây nhất là phong trào đấu tranh bùng lên hồi 2022 mang tên Phụ Nữ, Sự Sống và Tự Do sau cái chết của cô Mahsa Amini vì đeo khăn trùm đầu không đúng cách.

Làn sóng phẫn nộ lần này có gì khác và vì sao lãnh tụ tối cao Khamenei phải nhìn nhận những đòi hỏi của người biểu tình là "chính đáng".

Yếu tố kinh tế

Khủng hoảng lần này xuất phát từ khu Chợ Lớn tại thủ đô Tehran, lá phổi kinh tế của cả nước. Trong những ngày cuối năm 2025 nhiều cửa hàng tại khu Chợ Lớn này đã đóng cửa, bất mãn vì đời sống đắt đỏ, đồng tiền quốc gia rial phá giá… Phóng viên của báo Le Figaro ghi nhận các quầy hàng ngoài chợ "trống trơn", tình hình xấu đi theo từng ngày. Ngân Hàng Thế Giới trong bản báo cáo công bố tháng 4/2025 cho thấy : GDP Iran trong năm 2025 giảm 4,4%, sa sút rất nhiều so với hồi 2024.

Điều khiến các lãnh đạo Iran đau đầu là giới tiểu thương được cho là thuộc thành phần "bảo thủ và thân cận với chính quyền", khác với giới trí thức, hay sinh viên tại quốc gia Hồi giáo này. 

Theo nhà xã hội học người Iran, Azadeh Kian được Le Monde trích dẫn, phong trào phản kháng xuất phát từ giới tiểu thương là hậu quả từ việc giá vàng đột ngột tăng, đồng rial thì mất 30% trị giá trong cả năm so với đô la, lạm phát phi mã lến đến 52%, theo thống kê chính thức của nhà nước. Hơn 50% dân số Iran sống dưới ngưỡng nghèo khó và tầng lớp trung lưu thì đã hoàn toàn "bốc hơi". Riêng một thiểu số của chế độ hoặc"thân cận" với chính quyền thì đã trở nên giàu có hơn do hưởng lợi từ các thương vụ mua bán dầu hỏa.

Những nỗi uất hận tích tụ

Phân tích về nỗi uất hận của công luận Iran hiện nay, Romaric Godin của tờ báo mạng Mediapart cho rằng khủng hoảng kinh tế tại quốc gia giàu tài nguyên này không giải thích được tất cả.

Bởi vì từ hàng chục năm nay, Iran đã gặp khó khăn, nguồn thu nhập quan trọng nhất là dầu hỏa thì gần như đã liên tục bị quốc tế trừng phạt nhưng khả năng thích nghi của chế độ ở Tehran cũng rất lớn. Iran đã "tổ chức lại" mạng lưới giao thương, tập trung vào ba khách hàng lớn là Ấn Độ, Nga và Trung Quốc. 80% dầu hỏa Iran sản xuất là để xuất khẩu cho Trung Quốc. Nhưng "mọi việc đã trở nên tồi tệ hơn" từ ít nhất 2 năm nay.   

Ngành công nghiệp dầu hỏa chiếm gần 25% GDP của nước này. Theo các nghiên cứu và các tạp chí chuyên về năng lượng, ngoài dầu hỏa, Iran còn là "nguồn dự trữ khí đốt lớn thứ nhì thế giới". Iran rất phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng. Tùy theo cách thẩm định, nhưng dầu hỏa và khí đốt chiếm từ 50% đến 80% kim ngạch xuất khẩu của cả nước và cho phép mang về từ 25 đến 50% thu nhập quốc gia.

Vấn đề đặt ra là "từ 2023 giá dầu trên thế giới đã giảm mạnh". Nhu cầu tiêu thụ của Trung Quốc có phần tăng chậm hơn so với trước đó, đòi hỏi của khách hàng Châu Á này có phần trở nên "khắt khe" hơn.

Theo hãng tin Mỹ Bloomberg, Trung Quốc dường như chỉ đồng ý mua dầu của Iran với giá thấp hơn từ 8 đến 9% so với giá thị trường. Qua đó tình trạng tài chính của Iran xấu đi. Hệ quả kèm theo là đồng rial mất giá - mất 75% từ 2023 đến cuối 2025. Lạm phát qua đó lại càng tăng nhanh hơn và gọt mỏng sức mua của người dân.

Cùng lúc do nguồn thu vào của nhà nước giảm sút dưới tác động của giá cả trên thị trường dầu hỏa, Tehran bắt buộc phải cắt giảm chi tiêu, tăng thuế đánh vào các doanh nghiệp và tư nhân. Trong tài khóa 2024-2025 chẳng hạn chính phủ dự trù thu hẹp thâm hụt ngân sách xuống còn 0,2% GDP.

Nhưng giọt nước làm tràn ly, theo đánh giá của nhà xã hội học , Azadeh Kian thì ngaan sách của nhà nước Iran hàng năm vẫn dành ra đến 30% để tài trợ cho các quỹ, cho các trường học do các vị chức sắc trong hàng ngũ giáo phẩm ở Tehran và các thành phố lớn điều hành. Đây là yếu tố thứ nhì dẫn tới bất mãn trong xã hội.

Yếu tố thứ ba thổi bùng lên ngọn lửa bất mãn tại Iran lần này, là sự bất tài từ các nhà lãnh đạo đẩy một đất nước có nhiều tài nguyên nhất là về năng lượng vào cảnh dân chúng không có điện, có nước để sinh hoạt hàng ngày. Lĩnh vực điện hạt nhân thì vừa là "một cái hòm không đáy", rất tốn kém nhưng vẫn không đủ đề đáp ứng nhu cầu trong nước. Hơn nữa vẫn theo chuyên gia này, thay vì đầu tư vào hạt nhân dân sự thì chế độ trong tay giáo chủ Khamenei lại ưu tiên "làm giàu chất uranium" phát triển hạt nhân quân sự.

Yếu tố Trump

Bên cạnh những bất mãn chồng chất đó ở trong nước, phong trào nổi dậy của người dân Iran lần này có phần nguy hiểm hơn trong mắt giới lãnh đạo tại Tehran vì yếu tố Donald Trump.  

Tháng 6/2025, lần đầu tiên Nhà nước Do Thái phối hợp với Hoa Kỳ trực tiếp oanh kích Iran. Từ tháng 10/2023, sau loạt khủng bố trên lãnh thổ Israel phong trào Hồi giáo Palestine, tổ chức Hamas tiến hành tháng 10/2023 Iran mất dần các "vùng đệm" từ ở Lebanon đến Yemen, ảnh hưởng trong khu vực bị thu hẹp dần, Tehran bị suy yếu.

Đầu năm 2026 tổng thống Mỹ mở chiến dịch đặc biệt bắt cóc tổng thống Venezuela, một đồng minh của Tehran. Donald Trump qua đó chứng minh ông "nói được là làm được". Sau Venezuela, lãnh đạo Nhà Trắng đã cảnh cáo nhiều quốc gia khác trên thế giới, từ Colombia đến Cuba hay những vùng lãnh thổ như Groenland của Đan Mạch… Riêng với Iran, Donald Trump trực tiếp đe dọa "sẽ đánh mạnh" nếu chính quyền của giáo chủ Khamenei "sát hại" người biểu tình.

Liên hệ giữa các hồ sơ Venezuela và Iran

Dù vậy, vẫn báo Le Monde trích lời nhà chính trị học Hamzeh Safavi và cũng là con trai của một trong những chuyên gia cố vấn về quân sự của giáo chủ Iran, theo đó : việc Mỹ can thiệp vào Venezuela cho thấy, Washington đang tập trung dồn ưu tiên vào khu vực Châu Mỹ Latinh, do vậy nhìn từ Tehran, một số nhà quan sát có thể "tạm yên tâm" cho rằng, Trung Đông không nằm trong tầm ngắm của tổng thống Trump. Nước Mỹ trong tay nhà tỷ phú địa ốc New York này không còn xem "Iran là một mối đe dọa tiềm tàng", nên có thể sẽ không gây chiến với Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Điều đó không cấm cản, sau vụ tổng thống Venezuela, Nicolas Maduro bị dẫn độ về Mỹ, trong mắt một số lãnh đạo tại Tehran, bắt đầu nhen nhúm ý tưởng thay thế nhân sự trong guồng máy lãnh đạo Iran.

Tên tuổi của một chính khách có khuynh hướng ôn hòa như cựu tổng thống Hassan Rohani - một cột trụ trong thỏa thuận hạt nhân Iran hồi 2015, đã từng được cân nhắc để kế vị giáo chủ Khamenei, vì ông Rohani được cho là sẽ làm giảm bớt thù nghịch giữa Iran với các nước phương Tây.

Điểm cuối cùng giới phân tích tại Tehran ghi nhận là tổng thống Donald Trump đã thẳng thừng đề cập đến vấn đề dầu hỏa khi can thiệp vào Venezuela. Mỹ bắt đầu "theo đuổi một chính sách thực dân kiểu mới".

Công luận Iran

Trở lại với câu hỏi công luận Iran đánh giá thế nào về khả năng Hoa Kỳ can thiệp, tiếp tay với người dân Iran lật đổ chế độ, chuyên gia về Hamzeh Safavi trả lời : "Chính bối cảnh quốc của thế giới" hiện tại khiến đợt nổi dậy lần này khác nhiều so với các phong trào từng bị thẳng tay đàn áp trước đây.

Về phía người dân Iran, hiện có hai khuynh hướng : một phần có vẻ hào hứng trước những tuyên bố của tổng thống Hoa Kỳ và số này cũng đang hy vọng kịch bản như ở Venezuela tái diễn và do vậy số này họ cảm thấy "tự tin hơn" để đi đến cùng.

Trái lại, một số khác thì cho rằng, chính vì có sự can thiệp của các lực lượng nước ngoài, như Mỹ và Israel, làm khuynh đảo Iran. Lập trường này sẽ kéo dài tuổi thọ của chính quyền Tehran hiện tại. Trước mắt nhà phân tích này, lưu ý "một phần dân chúng vẫn còn trung thành với chế độ".

Nhưng quan trọng hơn nữa là một thành phần thứ ba : họ không ủng hộ chế độ, không tán đồng chính sách hiện nay nhưng lại gắn bó với sự toàn vẹn lãnh thổ. Một chế độ đột ngột sụp đổ, kiểu như Iraq hay Libya… chỉ đem lại sự hỗn loạn.

Chung cuộc thì "chế độ tại Iran không đến nỗi suy yếu như phương Tây lầm tưởng"

Thanh Hà

*********************************

Iran : Biểu tình phản đối chính phủ lan rộng, ít nhất 34 người thiệt mạng

David Gritten, BBC, 09/01/2026

Những đám đông người biểu tình khổng lồ đã tuần hành qua thủ đô Tehran và các thành phố khác của Iran, theo các video lan truyền trên mạng xã hội. Đây được xem là màn biểu dương lực lượng lớn nhất của những người phản đối chính quyền giáo sĩ trong nhiều năm qua.

Các cuộc biểu tình cũng được ghi nhận ở một số tỉnh khác, bao gồm cả Kermanshah - hình ảnh chụp hôm 8/1/2025 - Middle East Images / AFP via Getty Images

Các cuộc biểu tình ôn hòa ở Tehran và Mashhad, thành phố lớn thứ hai của Iran, vào tối 8/1 đã không bị lực lượng an ninh giải tán, theo các video mà BBC News Tiếng Ba Tư đã xác minh.

Sau đó, một nhóm theo dõi cho biết đã xảy ra tình trạng mất internet trên toàn quốc.

Trong các đoạn video, có thể nghe thấy người biểu tình kêu gọi lật đổ Lãnh tụ Tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei và kêu gọi sự trở lại của Reza Pahlavi, con trai sống lưu vong của cố quốc vương Iran, người trước đó đã kêu gọi những người ủng hộ mình xuống đường.

Đây là ngày thứ 12 liên tiếp xảy ra tình trạng bất ổn ở Iran, bắt nguồn từ sự phẫn nộ khi đồng nội tệ mất giá và đã lan rộng đến hơn 100 thành phố, thị trấn trên khắp 31 tỉnh thành của Iran, theo các nhóm nhân quyền.

Ít nhất 34 người biểu tình, trong đó có 5 trẻ em, và 8 nhân viên an ninh đã thiệt mạng, trong khi 2.270 người biểu tình khác đã bị bắt giữ, theo cơ quan Thông tấn các Nhà hoạt động Nhân quyền (HRANA), có trụ sở tại Mỹ.

BBC News Tiếng Ba Tư đã xác nhận cái chết và danh tính của 22 người, trong khi chính quyền Iran thông báo về cái chết của 6 nhân viên an ninh.

Vào tối 8/1, các video được đăng tải trên mạng xã hội và được BBC News Tiếng Ba Tư xác minh cho thấy một đám đông lớn người biểu tình di chuyển dọc theo một con đường chính ở thành phố Mashhad, phía đông bắc đất nước.

Có thể nghe thấy những khẩu hiệu "Quốc vương vạn tuế" và "Đây là trận chiến cuối cùng ! Pahlavi sẽ trở lại".

Trong một đoạn clip, có thể nhìn thấy một số người đàn ông trèo lên cầu vượt và tháo dỡ vật trông như các camera giám sát gắn trên đó.

Một video khác được đăng tải trực tuyến cho thấy một đám đông lớn người biểu tình đi bộ dọc theo một con đường chính ở phía đông Tehran.

Trong đoạn phim được gửi đến BBC News Tiếng Ba Tư từ phía bắc thủ đô Tehran, một đám đông lớn khác hô vang "Đây là trận chiến cuối cùng! Pahlavi sẽ trở lại". Ở những nơi khác phía bắc, người biểu tình hô vang "Đáng xấu hổ" và "Đừng sợ, chúng ta đoàn kết" sau một cuộc đụng độ với lực lượng an ninh.

Các video khác cho thấy người biểu tình hô vang "Cái chết cho kẻ độc tài" - ám chỉ ông Khamenei - ở thành phố Isfahan thuộc miền trung; "Quốc vương vạn tuế" ở thành phố Babol phía bắc, và "Đừng sợ, chúng ta đoàn kết" ở thành phố Tabriz phía tây bắc.

Tại thành phố Dezful ở phía tây, đoạn phim được gửi đến BBC cho thấy một đám đông lớn người biểu tình và cả lực lượng an ninh dường như đã nổ súng từ một quảng trường trung tâm.

Các cuộc biểu tình vào buổi tối diễn ra không lâu sau khi ông Reza Pahlavi, con trai của quốc vương bị lật đổ trong cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979, và hiện đang sống ở Washington DC, kêu gọi người dân Iran "xuống đường và, như một mặt trận thống nhất, hô vang những yêu cầu của mình".

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, ông Pahlavi nói rằng "hàng triệu người Iran đã đòi tự do của họ tối nay", gọi người biểu tình là "những đồng bào dũng cảm" của ông.

Ông cảm ơn Tổng thống Mỹ Donald Trump vì đã buộc "chế độ phải chịu trách nhiệm", và kêu gọi các nhà lãnh đạo Châu Âu làm điều tương tự.

Ông Pahlavi cũng kêu gọi các cuộc biểu tình tiếp tục từ 20:00 giờ địa phương vào tối nay 9/1.

Truyền thông nhà nước Iran đã hạ thấp quy mô của tình trạng bất ổn hôm 8/1. Trong một số trường hợp, họ phủ nhận hoàn toàn việc các cuộc biểu tình đã diễn ra, đăng tải những video về các con phố vắng vẻ.

Trong khi đó, tổ chức giám sát internet NetBlocks cho biết số liệu của họ cho thấy Iran đang "trong tình trạng mất kết nối internet trên toàn quốc".

"Sự cố này diễn ra sau một loạt các biện pháp kiểm duyệt trực tuyến leo thang nhắm vào các cuộc biểu tình trên khắp đất nước, và cản trở quyền giao tiếp của công chúng vào thời điểm quan trọng", tổ chức này cảnh báo, ám chỉ các đợt gián đoạn kết nối trước đó tại nhiều thành phố.

Trước đó, trong cùng ngày, những đoạn video quay ở Lomar, một thị trấn nhỏ ở tỉnh Ilam ở phía tây, cho thấy một đám đông hô vang: "Pháo, xe tăng, pháo hoa, các giáo sĩ phải ra đi", ám chỉ tầng lớp giáo sĩ cầm quyền. Một video khác cho thấy người dân ném giấy tờ lên không trung, bên ngoài một ngân hàng dường như đã bị đột nhập.

Những video khác cho thấy nhiều cửa hàng đóng cửa tại một số thành phố và thị trấn chủ yếu là người Kurd sinh sống ở Ilam, cũng như tại các tỉnh Kermanshah và Lorestan.

Diễn biến này xảy ra sau lời kêu gọi tổng đình công của các nhóm đối lập người Kurd sống lưu vong, nhằm phản ứng trước cuộc đàn áp đẫm máu đối với các cuộc biểu tình trong khu vực.

Ít nhất 17 người biểu tình đã thiệt mạng dưới tay lực lượng an ninh ở Ilam, Kermanshah và Lorestan trong thời gian xảy ra bất ổn, trong đó nhiều người thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số Kurd hoặc Lor, theo nhóm nhân quyền người Kurd Hengaw.

Hôm 8/1, đã xảy ra các cuộc đụng độ bạo lực giữa người biểu tình và lực lượng an ninh ở một số thành phố và thị trấn ở miền tây Iran, cũng như các khu vực khác.

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền Iran (IHR) cho biết đây là ngày đẫm máu nhất trong làn sóng bất ổn, với 13 người biểu tình được xác nhận đã thiệt mạng trên khắp cả nước.

"Bằng chứng cho thấy phạm vi đàn áp ngày càng trở nên bạo lực và lan rộng hơn mỗi ngày", giám đốc của IHR, Mahmood Amiry-Moghaddam, nói.

Nhóm nhân quyền Hengaw cho biết hai người biểu tình đã bị lực lượng an ninh bắn chết tại Khoshk-e Bijar, thuộc tỉnh Gilan ở miền bắc, vào tối 7/1.

Hãng thông tấn bán chính thức của Iran, Fars, vốn thân cận với Lực lượng Vệ binh Cách mạng của nước này, đưa tin ba sĩ quan cảnh sát cũng đã thiệt mạng vào tối 7/1.

Hãng này cho biết hai cảnh sát bị những cá nhân có vũ trang trong một nhóm "kẻ bạo loạn" bắn chết, trong khi người thứ ba bị đâm chết "trong nỗ lực kiểm soát tình trạng bất ổn" ở thành phố Malard, phía tây Tehran.

Trong các video quay ở Mashhad, có thể nghe thấy những người biểu tình hô vang "Quốc vương vạn tuế!"

Hôm 8/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhắc lại lời đe dọa sẽ can thiệp quân sự nếu chính quyền Iran giết hại người biểu tình.

"Tôi đã nói với họ rằng nếu họ bắt đầu giết người, điều mà họ thường làm trong các cuộc bạo loạn – họ có rất nhiều cuộc bạo loạn – nếu họ làm vậy, chúng tôi sẽ trừng phạt họ rất nặng nề", ông Trump nói trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Hugh Hewitt Show.

Trong một diễn biến khác, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết nền kinh tế Iran đang "trên bờ vực sụp đổ".

"[Tổng thống Trump] không muốn họ làm hại thêm những người biểu tình. Đây là một thời điểm căng thẳng", ông Bessent phát biểu tại Câu lạc bộ Kinh tế Minnesota hôm 8/1.

Trước đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã kêu gọi lực lượng an ninh "kiềm chế tối đa" khi xử lý các cuộc biểu tình ôn hòa. Một tuyên bố cho biết : "Cần tránh mọi hành vi bạo lực hoặc cưỡng chế".

Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei – người nắm quyền lực tối cao tại Iran – hôm 3/1 nói rằng chính quyền nên "đối thoại với người biểu tình", nhưng "những kẻ gây bạo loạn cần phải bị trấn áp".

Các cuộc biểu tình bắt đầu vào ngày 28/12/2025, khi các chủ cửa hàng xuống đường ở Tehran để bày tỏ sự phẫn nộ trước sự rớt giá mạnh của đồng nội tệ rial so với đô la Mỹ trên thị trường tự do.

Đồng rial đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong năm qua và lạm phát tăng vọt lên 40% do các lệnh trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, gây sức ép lên nền kinh tế vốn đã suy yếu do quản lý yếu kém và tham nhũng của chính phủ.

Sinh viên đại học nhanh chóng tham gia các cuộc biểu tình, và phong trào lan sang các thành phố khác, với đám đông thường xuyên hô vang các khẩu hiệu chỉ trích giới giáo sĩ cầm quyền.

Trong các tin nhắn gửi đến BBC, thông qua một nhà hoạt động ở Anh, một phụ nữ ở Tehran cho biết sự tuyệt vọng là động lực thúc đẩy các cuộc biểu tình.

"Chúng tôi đang sống trong tình trạng bấp bênh", cô nói. "Tôi cảm thấy như mình đang lơ lửng giữa không trung, không có đôi cánh để di cư cũng không có hy vọng theo đuổi mục tiêu của mình ở đây. Cuộc sống ở đây đã trở nên không thể chịu đựng nổi".

Một người khác nói rằng cô xuống đường biểu tình vì ước mơ của mình đã bị giới cầm quyền "đánh cắp", và cô muốn họ biết rằng "chúng tôi vẫn còn tiếng nói để hô vang, nắm đấm để đấm vào mặt họ".

Một phụ nữ ở thành phố Ilam phía tây nói rằng cô biết những người trẻ tuổi từ các gia đình có quan hệ với giới cầm quyền đang tham gia biểu tình. "Bạn tôi và ba người chị em gái của cô ấy, có cha là một nhân vật nổi tiếng trong các cơ quan tình báo, đang tham gia biểu tình mà cha họ không hề hay biết", cô nói.

Làn sóng biểu tình lần này có quy mô lan rộng nhất kể từ cuộc nổi dậy năm 2022, bùng phát sau cái chết trong trại giam của Mahsa Amini, một phụ nữ trẻ người Kurd bị cảnh sát đạo đức bắt giữ vì bị cho là không đội khăn trùm đầu đúng cách. Theo các tổ chức nhân quyền, hơn 550 người đã thiệt mạng và 20.000 người bị giam giữ trong nhiều tháng đàn áp sau đó.

David Gritten