Ông Tô Lâm có tận dụng được 'cơ hội cuối cùng' đưa Việt Nam 'giàu trước khi già' ?

BBC, 02/08/2025

"Việt Nam chỉ còn 20 năm nữa để đạt được nước phát triển có thu nhập cao, thu nhập bình quân đầu người 15.000 USD, điều mà nhiều nước đã đạt được".

Tổng bí thư Tô Lâm đặt mục tiêu Việt Nam trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045

Lời phát biểu của Tổng bí thư Tô Lâm hồi tháng Một, trong một buổi gặp mặt các cựu lãnh đạo và giới trí thức, nghệ sĩ các tỉnh thành phía nam đã nhanh chóng trở thành một mục tiêu của "kỷ nguyên vươn mình" mà ông đề ra.

Đó là một mục tiêu không hề đơn giản cho một quốc gia đang bị đánh giá có nguy cơ kẹt trong bẫy thu nhập trung bình muốn bứt phá thành công lên nhóm thu nhập cao.

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), ngưỡng thu nhập cao hiện tại là 14.006 USD. Với giả định lạm phát toàn cầu trung bình ở mức 3% mỗi năm, ngưỡng này có thể tăng lên 26.835 USD vào năm 2045.

Những con hổ Châu Á như Hàn Quốc, Singapore hay Đài Loan đều phát triển kinh tế dựa trên tăng trưởng nhanh, định hướng xuất khẩu, đầu tư mạnh vào giáo dục, công nghiệp, và công nghệ.

Ông Tô Lâm mong muốn Việt Nam sẽ tăng trưởng ít nhất 8% trong năm nay, và 2 con số trong những năm tiếp theo để có thể đến 2045, nhân kỷ niệm 100 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Việt Nam sẽ trở thành quốc gia phát triển.

Động lực được đặt lên khối kinh tế tư nhân khi ông ký một nghị quyết được cho là cởi trói thành phần kinh tế này, cùng với đó là cải cách thể chế. Ông cũng chỉ đạo ngân sách dành 15% cho khoa học công nghệ để làm chủ công nghệ chiến lược mỗi năm.

Tuy nhiên, một lực cản đang nằm ở vấn đề nhân khẩu học khi Việt Nam đã bước qua thời kỳ dân số vàng, và tốc độ già hóa đang diễn ra khá nhanh chóng.

Chính vì thế, giới chuyên gia cho rằng đây là cơ hội cuối cùng để Việt Nam có thể thoát khỏi nguy cơ "già trước khi giàu" - hiện tượng một quốc gia không đạt được ngưỡng thu nhập cao trước khi dân số già.

Nếu ông Tô Lâm thành công, Việt Nam có thể "vươn mình" trở thành một con hổ Châu Á tiếp theo.

Nhưng nếu thất bại, Việt Nam có thể sẽ mãi bị kẹt lại trong vai trò là công xưởng lắp ráp gia công giá trị thấp trong dây chuyền sản xuất, và một xã hội già nhưng chưa giàu.

Với thu nhập bình quân (GDP) đầu người của Việt Nam năm 2024 là 4.469 USD, cơ hội thành công của ông là bao nhiêu ?

'Cơ hội cuối cùng'

Từ năm 1989 đến năm 2023, cơ cấu dân số trong độ tuổi lao động của Việt Nam tăng từ 56,1% lên 67,5%, theo số liệu của Cục Thống kê. Từ năm 2007, Việt Nam bước vào thời kỳ dân số vàng.

Thế nhưng, quốc gia này đang chứng kiến hai xu hướng ngược nhau : trong khi tỷ lệ sinh ngày càng giảm thì tỷ lệ người già càng tăng.

Mức sinh năm 2023 giảm còn 1,96 con/phụ nữ, thấp nhất trong lịch sử và dự báo sẽ tiếp tục giảm trong các năm tiếp theo.

Trong khi đó, dự báo đến năm 2050, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ chiếm khoảng 25% tổng dân số, cao hơn gấp đôi so với con số 11% vào năm 2019, theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA).

Từ năm 2011, Việt Nam bắt đầu quá trình già hóa dân số và sẽ cán mốc xã hội già vào năm 2036.

Trong khi đó, mục tiêu của ông Tô Lâm là trở nên giàu có vào năm 2045.

"Nếu nhìn vào cơ cấu dân số của Việt Nam thì thấy cơ hội vàng vẫn còn một chút, thậm chí là sắp hết vì Việt Nam đang trở thành một nước già hóa rồi", giáo sư Giáo sư Alexander L Vuving từ trung tâm nghiên cứu an ninh Châu Á - Thái Bình Dương Daniel K. Inouye thuộc Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ nói với BBC News Tiếng Việt.

Theo ông, chính sách hai con trước đây, và đời sống xã hội Việt Nam hiện tại đã tạo ra áp lực khiến người ta không muốn sinh thêm con, dẫn đến đà tăng dân số chững lại.

Khi dân số không đủ lớn, tăng trưởng kinh tế sẽ bị ảnh hưởng khi quốc gia đó thiếu lực lượng lao động trong khi phải dành nhiều nguồn lực hơn để chăm sóc an sinh xã hội theo giáo sư Vuving.

Năm 2009, cứ hơn bảy người đi làm ở Việt Nam mới phải "nuôi" một người già. Nhưng đến năm 2050, cứ hai người làm việc đã phải "gánh" một người già (chưa kể còn trẻ em).

"Trừ khi sau này có những tiến bộ vô tiền khoáng hậu về trí tuệ nhân tạo và công nghệ mới thì có thể tạo ra một kiểu tăng trưởng mới mà không cần nhiều nhân lực.

Nhưng với những gì mà lịch sử thế giới cho chúng ta biết thì có thể nói đây chính là cơ hội cuối cùng [để Việt Nam giàu trước khi già]", giáo sư Vuving nhận định.

Giáo sư Vũ Tường từ Khoa Chính trị học, Đại học Oregon (Mỹ) đồng tình rằng đây chính là cơ hội cuối cùng của Việt Nam, trong bối cảnh thời gian dân số vàng không còn dài và những quốc gia khác cũng đang thay đổi nhanh chóng.

"Nếu muốn đuổi kịp các nước khác, thì đây chính là cơ hội quan trọng để Việt Nam thay đổi", ông Tường nhấn mạnh.

Trong bối cảnh hai nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh với nhau, cũng như trước sức ép thuế quan mà Washington đang tạo ra cho Hà Nội, chuyên gia này cho rằng đây cũng là cơ hội để Việt Nam có thể tách khỏi sự phụ thuộc vào người láng giềng phương Bắc.

"Đây chính là 'thiên thời' để Việt Nam thay đổi, và mong là các nhà lãnh đạo Việt Nam sẽ nhìn thấy cơ hội đó để tận dụng trước khi quá muộn", giáo sư Vũ Tường nêu quan điểm.

Nhưng tham vọng của ông Tô Lâm đã vấp phải những rào cản đầu tiên khi Mỹ thực hiện chính sách thuế đối ứng. Hàng Việt Nam ban đầu bị áp thuế 46%, hiện tại đang ở mức 20% với hàng trong nước và 40% hàng trung chuyển.

Điều đó đã gây nên những tác động không nhỏ đối với nền kinh tế hướng về xuất khẩu của Việt Nam, và Hoa Kỳ là thị trường tiêu thụ 30% lượng hàng xuất khẩu đó.

Cho đến nay, Việt Nam vẫn đang đi dây giữa Mỹ và Trung Quốc, cũng như kẹt trong cuộc chiến thuế quan giữa hai đối tác chiến lược toàn diện này.

Nhưng sợi dây này dường như này càng trở nên mỏng manh đến mức khó có thể tiếp tục đi trên đó.

"Cuộc đàm phán thuế quan với Mỹ cũng chính là một chốt quan trọng và ông Tô Lâm phải biết lựa chọn đường nào sẽ dẫn ông ấy tới thành công", giáo sư Vuving nói.

Trong khi đó, ông Carl Thayer, giáo sư danh dự tại đại học New South Wales, Úc lại muốn đề cập đến vấn đề Việt Nam là một quốc gia hướng tới xuất khẩu.

"Câu hỏi đặt ra - giống như Trung Quốc - là làm sao để nhiều người tiêu dùng trong nước mua những hàng hóa mà chính Việt Nam đang sản xuất. Câu trả lời đến từ việc nâng cao thu nhập và nâng cao chất lượng hàng hóa làm ra", ông nêu quan điểm.

Theo chuyên gia này, Việt Nam phải đối mặt với thách thức phát triển thị trường trong nước.

"Bạn có thể bán hàng ra nước ngoài, nhưng bạn cũng cần một thị trường trong nước để đầu tư, tiết kiệm và đầu tư trở lại, và điều đó liên quan đến quyền sở hữu tài sản và nhà ở".

Việt Nam có thể 'vươn mình' ?

Đã nhiều lần, ông Tô Lâm so sánh Việt Nam với các quốc gia phát triển trong khu vực. Cũng trong cuộc gặp hồi tháng Một nói trên, người đứng đầu Đảng cộng sản Việt Nam nói :

"Cách đây mấy chục năm, đất nước cùng thời kỳ đổi mới với Trung Quốc, khi đó mức độ hai nước tương đương nhau. Tuy nhiên, giờ đây, Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế thứ hai thế giới, thu nhập bình quân đầu người mười mấy nghìn USD. Những năm 60, Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh là điểm sáng, Hòn ngọc Viễn Đông, Singapore cũng không bằng nhưng giờ đây tốc độ phát triển đã vượt rất xa".

Nhưng giáo sư Vuving lưu ý bài học thành công của những "con rồng, con hổ" Châu Á trước đây như Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, và cả Trung Quốc dù có nhiều điều đáng học hỏi nhưng "có thể không còn phù hợp" với Việt Nam trong thời kì tới.

Theo ông, lý do là Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và kể cả Trung Quốc đã trở thành những nước công nghiệp hóa thành công trong thời kì cấu trúc của toàn cầu hóa là lấy Mỹ làm trung tâm.

Khi đó, "Mỹ sẵn sàng trở thành một thị trường then chốt để các nước xuất hàng hóa sang", vì thế những mô hình công nghiệp hóa dựa vào xuất khẩu của các nước nói trên đã thành công "vì họ bám được thị trường Mỹ".

"Nhưng bây giờ Mỹ đã thay đổi, sau mấy chục năm bị mất năng lực sản xuất thì họ đã dùng thuế quan để lấy lại năng lực sản xuất, họ không muốn các nước khác có thể làm giàu trên lưng Mỹ", chuyên gia từ Viện Daniel K. Inouye thuộc Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ đánh giá.

Ngược lại, giáo sư Vũ Tường cho rằng hàng Việt Nam "vẫn còn đất dụng võ ở thị trường Mỹ trong ít nhất là 10-20 năm nữa" vì văn hóa và kinh tế nước này "dựa vào hàng hóa nước ngoài quá lâu và quá nhiều", và rất khó thay đổi.

"Và có nhiều khả năng là ông Trump sẽ thất bại, hoặc sau bốn năm [khi ông Trump kết thúc nhiệm kì], thì mọi việc sẽ trở lại gần như cũ. Thành ra tôi nghĩ cơ hội của Việt Nam không mất đi", giáo sư Vũ Tường nhận định.

Dù vậy, thuế quan của Tổng thống Trump đang tạo ra sức ép với quốc gia Đông Nam Á 100 triệu dân khi động lực tăng trưởng kinh tế đang dựa nhiều vào xuất khẩu, và thị trường Mỹ chiếm 30% trong số đó.

Để vượt bẫy thu nhập trung bình và hóa hổ hóa rồng, Việt Nam cần - và như ông Tô Lâm yêu cầu - là tăng trưởng 2 chữ số suốt trong 15-20 năm.

"Các nước không đợi chúng ta và ta cũng không thể nói 'từ từ đợi chúng tôi với'", ông Tô Lâm từng nói khi đề cập đến nguy cơ tụt hậu, bẫy thu nhập trung bình "lúc nào cũng rình rập nếu chúng ta không tìm được con đường mới, bước đi mới".

Trong khi đó, giáo sư Carl Thayer cho rằng có một số yếu tố nằm ngoài tầm với của Việt Nam.

Cụ thể, đó là tác động từ chính sách của Tổng thống Donald Trump đối với kinh tế Trung Quốc, sự suy giảm của kinh tế toàn cầu, cùng với tâm lý dè dặt của nhà đầu tư và các bên liên quan khi chờ đợi sự rõ ràng về chính sách thuế quan trước khi đưa ra các quyết định lớn.

Và trong khi các mô hình thành công của Hàn Quốc, Đài Loan và cả Trung Quốc được cho là không còn phù hợp nữa, Việt Nam phải mày mò tìm một "con đường chưa ai đi".

Theo giáo sư Vuving, nếu ông Tô Lâm "may mắn đi đúng hướng" và "có tầm nhìn tốt, lắng nghe, biết chọn, biết dùng cảm giác chọn đúng con đường" thì sẽ dẫn đến thành công.

"Đó là câu chuyện mà nhiều khi cũng là sự may rủi. Nếu ông ấy chọn đúng con đường thì tốt, mà ông chọn sai thì hỏng", chuyên gia từ Bộ Quốc phòng Mỹ nhận định.

Ông Tô Lâm có thể làm được tới đâu ?

Theo giáo sư Thayer, tham vọng đưa Việt Nam trở thành nước có thu nhập cao, thoát bẫy thu nhập trung bình của ông Tô Lâm là một hành trình dài.

Ông nhận định rằng Việt Nam có khoảng 5 năm để bắt đầu chuyển động và điều đó đòi hỏi phải đào tạo nguồn nhân lực quy mô lớn, cũng như tái cấu trúc hệ thống các cơ sở và chương trình giáo dục, từ bỏ cách làm cũ.

"Liệu họ có thể cấp những bằng cấp mới, tinh gọn hơn trong chuyên môn và đào tạo không ? Có nhất thiết phải duy trì hệ thống bằng cấp truyền thống không ? Liệu ta có thể trao các loại chứng chỉ mới, khác biệt, để công nhận các chuyên ngành trong lĩnh vực điện toán, trí tuệ nhân tạo và lượng tử chẳng hạn ?"

Câu trả lời, theo giáo sư Thayer, là cần có sự lãnh đạo, có động lực, và khả năng điều chỉnh.

Nhà quan sát lâu năm này cũng lạc quan rằng Việt Nam "có một khả năng tự phê bình rất tốt", nhờ vào cách thức vận hành trong quá khứ.

"Tại nhiều thời điểm mang tính chiến lược, họ biết dừng lại, xem xét, và đặt câu hỏi : Chúng ta đã làm đúng điều gì ? Làm sai điều gì ? Chúng ta có thể làm gì để sửa chữa và tiếp tục tiến lên ? Coi đó như một phần bình thường của quá trình phát triển", ông nói.

Khi BBC đặt câu hỏi liệu ông Tô Lâm có thể thành công đưa Việt Nam trở thành nước phát triển có thu nhập cao, nhà quan sát Việt Nam lâu năm dùng hình ảnh ví von : "Giả sử ông ấy đang luyện tập để giành huy chương vàng Olympic nhưng nếu mà không được, thì ông ấy cũng đã đạt thành tích cá nhân tốt nhất của mình".

"Đó là cách tôi liên tưởng đến những gì Tô Lâm theo đuổi. Ông ấy có thể không giành được "huy chương vàng", nhưng ít nhất ông ấy đã cố gắng hết sức và tiến lên phía trước", giáo sư Thayer ẩn dụ.

"Và điều tôi thực sự muốn nói trong đánh giá của mình là : có thể ông ấy không đi xa được như mong muốn, nhưng tôi nghĩ ông ấy sẽ tạo ra tác động tích cực đối với Việt Nam. Khi Đại hội Đảng lần thứ 14 nhóm họp, họ sẽ thiết lập kế hoạch 5 năm tiếp theo. Và tôi nghĩ ông ấy đang đặt nền móng cho điều đó", ông Thayer nhận định.

Tuy nhiên, giáo sư Vũ Tường lại không lạc quan như vậy khi đánh giá khả năng người đứng đầu Đảng cộng sản Việt Nam đưa đất nước "bước vào kỷ nguyên vươn mình" là không cao.

Nhà điều hành Trung tâm Nghiên cứu Việt-Mỹ và là tác giả của nhiều công trình về lịch sử và chính trị Việt Nam hiện đại cho rằng với những gì quan sát được trong vòng một năm qua kể từ khi ông Tô Lâm lên nắm quyền thì "vẫn phải chờ để đánh giá thêm", ít nhất cũng sau Đại hội 14.

"Có thể người ta nói là 'Ồ', ông Tô Lâm đang ở vị trí tạm thời thôi. Một năm nữa, khi Đại hội Đảng, khi được bầu lên chính thức, thì ông ấy có nhiều khả năng để thực thi những cải cách sâu rộng hơn", ông nói.

Trong khi đó, tiến sĩ Thủy Nguyễn, chuyên gia về chính sách công và chính trị tại Đại học Oregon, Mỹ cho rằng dù bà không thể khẳng định chắc chắn đây là cơ hội tốt nhất để Việt Nam có thể già trước khi giàu, nhưng "có lẽ là cơ hội tốt hơn trước đây".

"Dưới thời Tô Lâm, Việt Nam có thể có cơ hội lớn hơn để giảm bớt những rào cản tư tưởng giáo điều và mở rộng không gian cho đổi mới. Nhưng tôi vẫn thận trọng : một khi quyền lực tập trung quá mức, nó có thể chuyển hướng nhanh chóng theo hai hướng - tiến bộ hoặc thụt lùi - trong chớp mắt".

"Một mặt, nếu ông Tô Lâm thực sự cam kết cải cách kinh tế và vượt qua tư tưởng giáo điều, thì cách tiếp cận này có thể giúp ông vượt qua sức ép từ các phe bảo thủ. Khi đó, đổi mới và đầu tư sẽ có cơ hội bén rễ.

"Mặt khác, nếu cam kết cải cách chỉ là hình thức và phục vụ củng cố quyền lực cá nhân, thì mô hình này có thể dẫn tới kiểm soát chặt chẽ nền kinh tế, bóp nghẹt đầu tư và đẩy Việt Nam trở lại môi trường khắt khe như những năm 1990", bà Thủy kết luận.

Nguồn : BBC, 02/08/2025

**************************

Tổng bí thư Tô Lâm tập hợp lực lượng chính trị thế nào trước Đại hội 14 ?

BBC, 02/08/2025

Thông thường, trong năm trước khi diễn ra đại hội Đảng, mọi thứ sẽ được giữ ở mức độ ổn định và không có quá nhiều chuyển biến. Thế nhưng mẫu số này không đúng với Tổng bí thư Tô Lâm. Ông đã chủ trương hàng loạt những thay đổi, cải cách để hướng tới mục tiêu mà ông gọi là "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc".

Tổng bí thư Tô Lâm đã tập hợp lực lượng chính trị để thực hiện những cải cách quyết liệt khi Đại hội 14 gần kề.

Các đại dự án như đường sắt cao tốc, nhà máy điện hạt nhân cũng nhanh chóng được thống nhất ở cấp cao nhất của Đảng, sau đó các cơ quan chính quyền thực hiện phê duyệt, triển khai theo thẩm quyền.

Vậy, làm thế nào một người cầm quyền chưa đầy một năm như ông Tô Lâm lại có thể thúc đẩy mọi quyết sách ở tốc độ nhanh chóng đến vậy?

Tận dụng di sản quyền lực Nguyễn Phú Trọng

Chỉ trong vòng một năm lên cầm quyền, ông Tô Lâm - vị tổng bí thư đầu tiên xuất thân từ ngành an ninh - đã đem lại nhiều dấu ấn quan trọng. Ông đã tạo ra một viễn cảnh mới cho Việt Nam với tên gọi "kỷ nguyên vươn mình dân tộc".

Nếu thời của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng được nhận định là đã để cho "lửa" của công cuộc đốt lò làm nền kinh tế chậm lại thì dưới sự lãnh đạo của ông Tô Lâm, việc phát triển kinh tế được coi là ưu tiên số 1.

Ông Tô Lâm đã liên tiếp thực hiện các cải cách không tiền khoáng hậu như sáp nhập tỉnh thành - điều mà ông nói là sự "sắp xếp lại giang sơn". Ông đã chủ trương sửa hiến pháp, tinh gọn bộ máy, mở đường cho kinh tế tư nhân và thúc đẩy các đại dự án. Song song đó, ông vẫn tiếp tục giữ gìn kỷ luật đảng, với việc bổ sung chống lãng phí vào công cuộc chống tham nhũng, tiêu cực. Lãng phí được ông gọi là "giặc nội xâm", thậm chí còn ghê gớm hơn cả tham nhũng.

Giáo sư Edmund Malesky từ Đại học Duke (Mỹ) đánh giá với BBC News Tiếng Việt rằng không phải ai, đặc biệt là độc giả nước ngoài, hiểu hết được mức độ sâu rộng của những cải cách mà ông Tô Lâm đang thực hiện.

"Đây gần như là phiên bản Đổi mới tăng tốc gấp nhiều lần - giảm hơn 20% số bộ và cơ quan ngang bộ ; giảm gần 50% số tỉnh thành ; cải tổ sâu rộng ở các bộ ; thay đổi các ban Đảng ; thay đổi các ủy ban của Quốc hội".

Để thực hiện được những quyết sách như vậy, trước hết cần phân tích tính cách của ông Tô Lâm. Hầu hết giới quan sát trong và ngoài nước đều cho rằng ông Tô Lâm là người rất thực dụng, ông không mang nặng ý thức hệ như người tiền nhiệm.

Đặc biệt là trong những phát ngôn của ông khi nói đến vai trò của khu vực tư nhân, đến vấn đề cải cách hành chính hay cách ông xử lý các thiết chế, có thể thấy Tổng bí thư Tô Lâm không bị ràng buộc quá nhiều bởi ý thức hệ của Đảng, mà ông được đánh giá là thiên về vai trò của một người giải quyết vấn đề nhiều hơn. Ông Tô Lâm dường như được dẫn dắt bởi các mục tiêu thực tế hơn, thiên về quản trị công và cải cách hành chính.

Khác với người tiền nhiệm, ông Tô Lâm còn xem tính chính danh của Đảng đến từ việc tăng trưởng kinh tế một cách nhanh chóng (ví dụ mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2025 là hơn 8%), chứ không chỉ ở sự trong sạch của Đảng, sự trung thành với ý thức hệ cộng sản.

Dù có tính cách và tầm nhìn khác biệt, là người kế nhiệm ông Trọng, ông Tô Lâm đã được thừa hưởng một di sản quan trọng - đó là sự tập trung quyền lực trong tay Đảng.

Khi đánh giá về di sản của cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng, nhiều người cho rằng ông đã thành công trong việc thống nhất quyền lực về tay Đảng cộng sản vào nhiệm kỳ tổng bí thư đầu tiên từ 2011-2016.

Vào thời điểm ông Trọng lên làm người đứng đầu Đảng, quyền lực thực sự đang nằm trong tay cánh Chính phủ của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng.

Với ba nhiệm kỳ tổng bí thư liên tiếp, ông Trọng đã để lại một di sản quyền lực cho người kế nhiệm Tô Lâm - giúp Đảng có tiếng nói cuối cùng trong mọi quyết sách của đất nước.

Nhờ đó, ông Tô Lâm không còn phải đối mặt nhiều với các thách thức tiềm ẩn, trong đó có các đối thủ chính trị, các phe nhóm hay những lực lượng có quan điểm chính sách khác biệt như xưa.

Giáo sư Edmund Malesky đánh giá rằng khả năng thúc đẩy mọi việc nhanh chóng sẽ không thể xảy ra nếu là 20 năm trước, khi trong bộ máy nhà nước vẫn còn nhiều nhóm cạnh tranh quyền lực và có nhiều tầm nhìn khác nhau về tương lai của Việt Nam.

"Có thể nói, những cải cách mà ông Tô Lâm đang thực hiện sẽ khó xảy ra nếu không có nền tảng quyền lực mà cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã xây dựng. Ông Tô Lâm rõ ràng đã được hưởng lợi từ việc quyền lực được tập trung này và vì thế, ông ấy không phải đối mặt quá nhiều với các thách thức tiềm ẩn, những đối thủ chính trị hoặc các nhóm có quan điểm chính sách khác biệt. Nhờ đó, ông dễ dàng thúc đẩy mọi thứ nhanh chóng, như những cải cách quy mô lớn mà ông đang thực hiện.

"Ít nhất trong những gì tôi quan sát được, dưới thời kỳ mà ông Nguyễn Phú Trọng lãnh đạo, ông ấy phải thuyết phục và đạt được sự đồng thuận từ các ủy viên Bộ Chính trị khác - và đó là lý do khiến ông ấy cần nhiều thời gian hơn để thực hiện bất kỳ thay đổi nào", ông Malesky nói.

Các quyết sách dưới thời ông Tô Lâm thì lại mang dáng dấp là các mệnh lệnh của một vị tướng công an. Lệnh từ trên ban xuống, cứ thế mà làm, "chỉ bàn làm, không bàn lùi", "vừa chạy vừa xếp hàng", thực hiện trước, sửa đổi quy định sau.

Có thể làm được điều này là nhờ di sản tập trung quyền lực về tay Đảng của người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng.

Bên cạnh đó, là bộ trưởng Công an, vị tư lệnh thực thi chiến dịch "đốt lò" của ông Trọng, ông Tô Lâm nắm giữ trong tay nguồn lực to lớn về điều tra, nắm trong tay hồ sơ của các đảng viên ở mọi cấp. Giờ đây, với việc các tướng công an đồng hương lên nắm giữ các vị trí chủ chốt – chẳng hạn Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương Đảng Nguyễn Duy Ngọc, trong khi các đối thủ đáng kể như Võ Văn Thưởng, Vương Đình Huệ, Trương Thị Mai đã mất chức, Tổng bí thư Tô Lâm càng củng cố được thế lực chính trị của mình.

Loại bỏ đối thủ, củng cố đồng minh chính trị

Giáo sư Zachary Abuza từ Đại học National War College (Mỹ) nói với BBC News Tiếng Việt rằng Tổng bí thư Tô Lâm đang hành động với "tốc độ ánh sáng". Thông thường, một năm trước kỳ đại hội, không ai dám đề ra những thay đổi quyết liệt mà, thay vào đó, chọn cách hành sự thận trọng để giữ được ghế cho nhiệm kỳ 5 năm kế tiếp. Nhưng ông Tô Lâm thì khác, ông đưa ra những cải cách mạnh mẽ và đáng kinh ngạc.

Việc sáp nhập các bộ và cơ quan ngang bộ, cắt giảm đi một số ban Đảng và ủy ban của Quốc hội đều đòi hỏi sự hậu thuẫn chính trị rất lớn, đặc biệt là việc biểu quyết thông qua của Ban Chấp hành Trung ương Đảng - cơ quan quyền lực nhất của Đảng giữa hai kỳ đại hội.

Vậy Tổng bí thư Tô Lâm đã làm thế nào để có được sự hậu thuẫn chính trị cần thiết cho những quyết sách của mình ?

Trước khi trở thành chủ tịch nước rồi tổng bí thư, ông Tô Lâm là bộ trưởng Công an từ năm 2016 và được xem là "thanh bảo kiếm" của chiến dịch đốt lò của cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng. Theo nhiều chuyên gia, nhờ những năm tháng làm cánh tay đắc lực cho ông Trọng, ông Tô Lâm đã học hỏi và hiểu rõ cách vận hành của hệ thống và từ đó, củng cố quyền lực điều tra, nắm hồ sơ của các cán bộ, lãnh đạo.

Ủy ban Kiểm tra Trung ương là cơ quan đảng đóng vai trò đắc lực, chủ chốt trong công cuộc "đốt lò" của cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Xét tới việc cán bộ lãnh đạo trong bộ máy chính quyền Việt Nam đều là đảng viên và việc Đảng lãnh đạo toàn diện ở Việt Nam, ủy ban này có quyền lực rất to lớn trong việc tác động đến bộ máy nhân sự.

Đáng lưu ý, việc xử lý cán bộ cấp lãnh đạo cao, gồm cả các ủy viên Bộ Chính trị, đều dựa trên báo cáo của Ủy ban Kiểm tra Trung ương.

Hiện người đứng đầu Bộ Công an và Ủy ban Kiểm tra Trung ương là hai người từng làm thứ trưởng dưới thời ông Tô Lâm làm bộ trưởng Công an - ông Lương Tam Quang và Nguyễn Duy Ngọc. Họ cũng đều là đồng hương Hưng Yên.

"Ông Tô Lâm khi làm bộ trưởng Công an đã kiểm soát cơ quan điều tra chủ chốt để truy quét nạn tham nhũng trong nội bộ Đảng và ông ấy đã sử dụng quyền lực đó một cách hiệu quả. Sau đó, khi trở thành tổng bí thư, ông ấy đã đưa các đồng minh thân cận vào các vị trí then chốt. Tướng Lương Tam Quang quê Hưng Yên, một người thân cận của ông Tô Lâm, đã trở thành bộ trưởng Công an. Điều này nghĩa là ông ấy vẫn giữ vững quyền kiểm soát bộ đầy quyền lực này.

"Một thứ trưởng Công an khác là Nguyễn Duy Ngọc đã trở thành chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương - trung tâm thần kinh của quá trình ra quyết định xử lý cán bộ cấp cao trong nội bộ Đảng. Như vậy, ông ấy có trong tay mọi công cụ để dập tắt những bất đồng", Giáo sư Abuza phân tích.

Quan trọng hơn, khi số lượng ủy viên Bộ Chính trị bị giảm do có tới 7 nhân vật "xin thôi" thì ông Lương Tam Quang và Nguyễn Duy Ngọc đều được đưa vào nhóm quyền lực này, dù cả hai chưa đủ tiêu chuẩn theo quy định vào thời điểm đó.

Để củng cố quyền lực, ông Tô Lâm đã thực hiện việc kỷ luật chưa từng có đối với những nhân vật từng trong nhóm Tứ Trụ - đó là cách tất cả chức vụ của ba ông Nguyễn Xuân Phúc, Võ Văn Thưởng và Vương Đình Huệ. Cựu Thường trực Ban Bí thư Trương Thị Mai cũng bị kỷ luật Đảng dưới thời ông Tô Lâm.

Một nhà quan sát chính trị giấu tên nhận định với BBC rằng bằng việc kỷ luật những người từng đứng trên chóp kim tự tháp quyền lực, ông Tô Lâm muốn ngăn chặn mọi khả năng của các vị này trong vai trò nguyên lão, làm cơ sở để quét sạch tàn dư của họ trong hệ thống hiện tại và quan trọng nhất là đòn thị uy với những người còn lại trong Đảng về quyền lực của dàn lãnh đạo mới hiện nay.

Giáo sư Abuza nói rằng bên cạnh việc đưa những người thân cận vào các vị trí chủ chốt và xử lý các đối thủ chính trị bằng việc cách hết tất cả chức vụ, ông Tô Lâm còn tìm đến những cơ sở quyền lực của những nhân vật có sức ảnh hưởng.

Một trong những gương mặt đáng chú ý thường xuyên xuất hiện trở lại là cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng.

"Ông Tô Lâm đang rất cẩn trọng trong việc xây dựng liên minh với khối miền Nam. Ông ấy cần ông Nguyễn Tấn Dũng để đảm bảo sự hậu thuẫn từ miền Nam cho các cải cách chính trị, việc tái cơ cấu bộ máy chính phủ và các kế hoạch kinh tế của ông.

"Cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng là một nhân vật cực kỳ quan trọng trong vai trò là chính khách cấp cao nhất, được xem là ông trùm miền Nam nên ông Tô Lâm đang tận dụng vốn chính trị từ ông Dũng. Bên cạnh đó, cả ông Tô Lâm và ông Dũng đều tin rằng tính chính danh của Đảng không đến từ sự tinh khiết về mặt ý thức hệ, mà đến từ tăng trưởng kinh tế. Hiệu quả kinh tế mới là cội nguồn của chính danh", Giáo sư Abuza đánh giá.

Trong liên minh này, về phía ông Nguyễn Tấn Dũng, ông đã được chính ông Tô Lâm trao Huân chương Sao vàng - huân chương cao quý nhất của nhà nước Việt Nam - phần thưởng được xem là tấm "kim bài miễn tử" bảo đảm cho ông Dũng khỏi mọi rắc rối tiềm tàng từ phía Đảng dưới thời ông Tô Lâm. Hai người con trai ông Dũng là Nguyễn Thanh Nghị và Nguyễn Minh Triết cũng dần trở nên nổi bật và có tiền đồ hơn so với dưới thời ông Trọng.

Mục tiêu 'đất nước vươn mình'

Bên cạnh việc nhận định ông Tô Lâm đã vận dụng những trung tâm quyền lực để củng cố vị trí của mình, các nhà quan sát còn đánh giá cao ông Tô Lâm ở việc xem trọng những thiết chế của Đảng. Điều này có thể xuất phát từ việc ông là một trong những ủy viên hiếm hoi hiện tại ở trong Bộ Chính trị hơn một nhiệm kỳ.

Trung ương Đảng là cơ quan ra quyết định cao nhất của Đảng giữa hai kỳ đại hội ; để thay đổi nghị quyết của Đảng hoặc thực hiện các quyết định kỷ luật quan trọng, cần phải thông qua Ban Chấp hành Trung ương.

Bộ Chính trị tập hợp nhóm các đảng viên quyền lực nhất và việc có đủ số phiếu ủng hộ trong Bộ Chính trị để thúc đẩy các chính sách là điều then chốt.

Có thể nói, việc có những đồng minh trong hai cơ quan đầy quyền lực này đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy chính sách.

Trong thời gian một năm qua dưới sự lãnh đạo của Tổng bí thư Tô Lâm, có thể thấy rõ ràng là các quyết định, kết luận của Bộ Chính trị sau đó đều được Trung ương Đảng tán thành, tiếp đó là các khâu thể chế hóa của Quốc hội và thực thi của Chính phủ. Mọi sự đều thông suốt, không có trở ngại, "bàn lùi" như trước đây.

"Tôi không nghĩ rằng Tô Lâm là một nhà lãnh đạo kiểu 'tối cao' hay 'chuyên quyền'. Điều ông ấy đang có hiện nay chính là sự áp đảo về số người ủng hộ ông ấy ở tất cả các thiết chế của Đảng.

"Điều khiến tôi, với tư cách là một nhà khoa học chính trị, thấy ông Tô Lâm rất thú vị là việc ông ấy rất chú trọng đến các thiết chế và các quy tắc thể chế của Đảng. Ông ấy đang sử dụng nó một cách đầy chiến lược. Ông ấy đã đưa đúng người vào đúng chỗ mà ông cần", Giáo sư Malesky nói.

Theo Giáo sư Malesky, đó là điểm mấu chốt giúp ông Tô Lâm có thể dễ dàng thúc đẩy các chủ trương, chính sách của mình nhanh hơn rất nhiều so với trước đây – khi mà trong lịch sử Việt Nam, chúng ta từng chứng kiến những chia rẽ lớn và các tầm nhìn khác nhau về tương lai của đất nước.

Ví dụ, từng có những cuộc đấu tranh gay gắt giữa Võ Văn Kiệt và Đỗ Mười về hướng đi của cải cách. Sau đó là giữa Phan Văn Khải và các nhóm chịu ảnh hưởng của di sản của Đỗ Mười. Rồi đến Nguyễn Phú Trọng và Nguyễn Tấn Dũng cũng có những khác biệt lớn – từ quan hệ đối ngoại cho đến cải cách kinh tế, cải tổ doanh nghiệp nhà nước.

Tất cả những khác biệt đó từng hiện diện rõ nét và rất quyền lực. Nhưng ở Việt Nam hiện tại, rất đặc biệt, khi có một sự thống nhất lợi ích hiếm có và Tổng bí thư Tô Lâm có thể nhìn rõ các lá phiếu cần thiết để thông qua các chính sách mình.

"Vì thế, cá nhân tôi chú ý nhiều hơn đến hệ thống thể chế hơn là những khái niệm như 'quyền lực tối thượng' hay 'sức hút cá nhân'", ông Malesky phân tích.

Giáo sư Abuza nhận định rằng Tổng bí thư Tô Lâm là người đang theo đuổi một sứ mệnh và là người thực sự hiểu nền kinh tế và thuyết phục được các ủy viên trong Bộ Chính trị lẫn Trung ương Đảng về tầm nhìn của mình.

"Tôi nghĩ Trung ương Đảng nhìn nhận ông Tô Lâm là một người hiểu rằng cơ hội cho Việt Nam là một 'cửa sổ' rất hẹp và đất nước phải hành động nhanh chóng. Ông là một nhà điều hành thực sự, không chỉ đặt ra đường lối chính sách, ông ấy còn là người thực thi nó – trực tiếp tiến hành cải tổ chính phủ, Đảng và địa phương trên diện rộng".

Dù hiện không còn làm chủ tịch nước, nhưng trong nhiều hoàn cảnh, ông Tô Lâm hành xử như một nguyên thủ quốc gia – gặp gỡ, điện đàm với lãnh đạo nước ngoài, đại diện quốc gia ký kết tuyên bố chung, nói chuyện tại những nơi như Đại học Columbia, đối thoại với các đối tác quan trọng của Việt Nam.

Tổng bí thư Tô Lâm cũng là người trực tiếp thực hiện cuộc điện đàm để đàm phán thuế với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Một điều cũng quan trọng không kém là ông Tô Lâm có sức khỏe để đảm đương trọng trách của người đứng đầu Đảng cộng sản, khác với ông Trọng, khi ở nhiệm kỳ thứ ba, đã không thực hiện được nhiều hoạt động ngoại giao vì lý do sức khỏe. Công cuộc "đốt lò" ở giai đoạn cuối dường như cũng nằm ngoài sự kiểm soát của ông Trọng, thay vào đó đã nằm trong tay ông Tô Lâm.

"Nguyễn Phú Trọng là một tổng bí thư của thế kỷ 20 – chỉ tình cờ sống trong thế kỷ 21. Còn Tô Lâm – ông ấy thực sự là nhà lãnh đạo của thế kỷ 21", Giáo sư Abuza nhận định.

Nguồn : BBC, 02/08/2025