Trong cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, lĩnh vực trí tuệ nhân tạo nay không chỉ là cuộc đua về công nghệ, nhằm tạo ra những mô hình AI mạnh hơn, mà còn quyết định quốc gia nào sẽ kiểm soát các tiêu chuẩn công nghệ, chuỗi cung ứng số và ảnh hưởng địa chính trị trong nhiều thập niên tới. Cuộc đua này đã trở thành cuộc cạnh tranh về quyền lực, tiêu chuẩn và ảnh hưởng địa chính trị.

Một nhân viên đứng giữa các robot hình người được trưng bày tại gian hàng của Efort trong khuôn khổ Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAIC) ở Thượng Hải, Trung Quốc, ngày 17/07/2026. Reuters - Go Nakamura

Tại Hội nghị Trí tuệ nhân tạo Thế giới (World Artificial Intelligence Conference - WAIC) khai mạc tại Thượng Hải hôm nay 17/07/2026, chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu tiên công khai trình bày một tầm nhìn toàn diện nhằm đưa Trung Quốc trở thành trung tâm của một trật tự AI mới trên toàn cầu.

Trong bài phát biểu khai mạc hội nghị, ông Tập Cận Bình kêu gọi các quốc gia "nắm bắt cơ hội hiếm có và mang tính lịch sử" mà trí tuệ nhân tạo mã nguồn mở (open source AI) mang lại. Ông cũng cam kết hỗ trợ các nước đang phát triển nâng cao năng lực về AI, đồng thời cảnh báo nguy cơ xuất hiện "những bất công lịch sử mới" nếu việc tiếp cận công nghệ này không được phân bổ công bằng.

Giới quan sát có thể dễ dàng nhận thấy thông điệp của ông Tập rất rõ ràng : Bắc Kinh không muốn đi theo các tiêu chuẩn do Washington thiết lập, mà muốn tự xây dựng luật chơi riêng, đồng thời lôi kéo các nước đang phát triển tham gia hệ sinh thái AI do Trung Quốc dẫn dắt.

Đây không đơn thuần là một sáng kiến công nghệ, mà là một chiến lược ngoại giao công nghệ quy mô lớn. Ngay trước hội nghị, 29 quốc gia đã tham gia sáng lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO), đặt trụ sở tại Thượng Hải. Tổ chức này được Bắc Kinh kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế về AI, tạo ra một đối trọng với các sáng kiến do Mỹ và phương Tây dẫn đầu.

Nếu trước đây Mỹ đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng các chuẩn mực Internet, điện toán đám mây, hay hệ điều hành toàn cầu, thì nay Trung Quốc muốn tạo ra một diễn đàn quốc tế mới để tham gia xây dựng các quy tắc quản trị AI.

Theo đánh giá của Financial Times, việc thành lập WAICO có thể giúp Bắc Kinh gia tăng ảnh hưởng đối với quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế trong lĩnh vực AI, đúng vào thời điểm các mô hình AI của Trung Quốc đang nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với các đối thủ Mỹ.

Theo George Chen, lãnh đạo mảng công nghệ số của công ty tư vấn The Asia Group, thông điệp của ông Tập là lời khẳng định mạnh mẽ về tham vọng của Trung Quốc rằng « Trung Quốc sẽ không đi theo bất kỳ ai về công nghệ AI cũng như các tiêu chuẩn AI. Ngược lại, Trung Quốc muốn dẫn dắt thế giới ở cả hai lĩnh vực". Ông Chen cho rằng đây không chỉ là tuyên bố chính sách, mà còn là lời cảnh báo rằng Bắc Kinh sẽ không chấp nhận để bất kỳ quốc gia nào áp đặt cách phát triển AI.

Đáng chú ý là chiến lược AI của Bắc Kinh đang tận dụng chính điểm yếu trong chính sách của Washington. Trong nhiều năm qua, Mỹ liên tục siết chặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip bán dẫn và công nghệ AI tiên tiến, nhằm hạn chế năng lực phát triển của Trung Quốc. Tuy nhiên, các biện pháp này cũng khiến nhiều doanh nghiệp và quốc gia lo ngại về nguy cơ phụ thuộc quá lớn vào công nghệ Mỹ.

Bắc Kinh nhanh chóng biến điều đó thành lợi thế cạnh tranh bằng việc thúc đẩy AI mã nguồn mở với chi phí thấp hơn nhiều so với các mô hình thương mại của OpenAI hay Anthropic.

Theo Reuters, tại WAIC, công ty khởi nghiệp Moonshot AI đã giới thiệu mô hình Kimi K3 mà công ty tuyên bố là mô hình AI mã nguồn mở có số lượng tham số lớn nhất thế giới. Trong khi đó, tập đoàn Hoa Vi cũng trình làng hệ thống siêu máy tính Atlas 950 SuperPoD nhằm giảm sự phụ thuộc vào chip của Mỹ.

Theo giới phân tích, AI mã nguồn mở đang trở thành "ngoại giao công nghệ" mới của Trung Quốc. Thay vì chỉ xuất khẩu hạ tầng như trong Sáng kiến Vành đai và Con đường, Bắc Kinh giờ đây muốn xuất khẩu cả nền tảng AI, tiêu chuẩn kỹ thuật và hệ sinh thái số ra khắp nơi từ ASEAN, đến Châu Phi, Mỹ Latinh và Trung Đông.

Ông Tập Cận Bình cũng công bố kế hoạch đào tạo 5.000 chuyên gia AI cho các nước đang phát triển trong 5 năm tới. Kế hoạch này sẽ giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng không chỉ về kinh tế, mà còn về tiêu chuẩn công nghệ trong tương lai.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng đằng sau thông điệp hợp tác là cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa hai siêu cường. Washington muốn duy trì lợi thế thông qua các công nghệ AI tiên tiến và kiểm soát chuỗi cung ứng chip bán dẫn. Ngược lại, Bắc Kinh lựa chọn con đường khác : phát triển AI mã nguồn mở, xây dựng các tổ chức quốc tế mới và giành sự ủng hộ của các nước đang phát triển để định hình các quy tắc toàn cầu.

Cuộc cạnh tranh vì thế không còn xoay quanh vấn đề ai tạo ra mô hình AI mạnh hơn, mà là ai có khả năng thiết lập các tiêu chuẩn mà phần còn lại của thế giới sẽ sử dụng.

Nếu Mỹ từng dẫn đầu Internet trong ba thập niên qua, thì tham vọng của ông Tập Cận Bình là để Trung Quốc trở thành quốc gia định hình kỷ nguyên AI. Và với việc AI ngày càng gắn chặt với kinh tế, quốc phòng và quyền lực quốc gia, cuộc cạnh tranh giữa Bắc Kinh và Washington đang bước sang một giai đoạn mới : cuộc chiến giành quyền viết luật cho nền kinh tế số của thế kỷ XXI. 

Anh Vũ