Tạp chí Xã hội

Rồng Xanh, Mãnh Hổ, Bạch Mã là những cái tên từng để lại ký ức nặng nề trong tâm trí nhiều người Việt Nam trong chiến tranh Việt Nam. Về pháp lý, họ là binh sĩ chính quy được chính phủ Hàn Quốc phái sang miền Nam Việt Nam trong khuôn khổ liên minh với Mỹ.

Hình ảnh hiển thị trên trang chủ website của công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc Black Iron.

Họ là những người lính Hàn Quốc rời quê hương nghèo khó, đổi sinh mạng trên một chiến trường xa lạ để lấy tiền gửi về cho gia đình, đồng thời giúp đất nước tích lũy ngoại tệ và nhận viện trợ từ Washington. Nhưng trong cách nhìn của không ít người Việt, họ thường được nhớ đến như những "lính đánh thuê".

Hơn nửa thế kỷ sau, Hàn Quốc đã trở thành một quốc gia giàu mạnh, có một công nghiệp quốc phòng phát triển và vị thế quốc tế ngày càng cao. Quân đội chính quy Hàn Quốc hiện vẫn hiện diện ở một số khu vực như Liban, Nam Sudan, vùng biển Somalia và Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, nhưng đó không còn là nhiệm vụ với mục đích mang ngoại tệ và viện trợ về nước, mà là những nhiệm vụ mang tính chất gìn giữ hòa bình, tái thiết, hộ tống hàng hải, hợp tác huấn luyện hoặc bảo vệ công dân trong khuôn khổ nhà nước. Những lực lượng này không được xem là "lính đánh thuê", bởi họ là binh sĩ chính quy, được Seoul chính thức phái đi và đặt dưới hệ thống chỉ huy hợp pháp.

Một câu hỏi được đặt ra : nếu các đơn vị chính quy Hàn Quốc ở nước ngoài không phải là lính đánh thuê, thì "lính đánh thuê Hàn Quốc hiện đại" là ai? Câu trả lời nằm trong vùng xám giữa các công ty quân sự tư nhân, bảo vệ có vũ trang, bảo vệ yếu nhân, an ninh hàng hải, hỗ trợ hậu cần và đào tạo an ninh ở nước ngoài. Dưới những tên gọi đầy tính chuyên môn như thế, hình ảnh người Hàn Quốc trong các vùng xung đột không biến mất, mà chuyển sang hình thái mới : từ cựu đặc nhiệm bảo vệ doanh nghiệp tại Trung Đông, Châu Phi, đến những cá nhân tự ý sang Ukraine tham chiến dưới danh nghĩa "tình nguyện", hiện tượng này phản ánh mặt khuất của chiến tranh toàn cầu hóa : việc làm sau xuất ngũ, sức hút của tiền lương cao, lý tưởng cá nhân và rủi ro pháp lý ngày càng đan xen.

PMC Hàn Quốc : Không phải "quân đội tư nhân" theo nghĩa truyền thống

Các công ty quân sự tư nhân, hay PMC, tại Hàn Quốc được chú ý nhiều hơn từ đầu thập niên 2010, đặc biệt sau các vụ cướp biển Somalia và nhu cầu bảo vệ tàu thương mại, công trình xây dựng, nhân sự doanh nghiệp Hàn Quốc tại Trung Đông - Châu Phi. Những cái tên như Shield Consulting, Aegis International, Hatch Global hay Bullet-K từng được nhắc tới như các ví dụ tiêu biểu của thị trường này.

Tuy nhiên, phần lớn các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc không hoạt động như lực lượng chiến đấu tư nhân trực tiếp tham chiến thay cho một bên xung đột. Hoạt động chính của họ thường là bảo vệ tàu hàng đi qua vùng biển nguy hiểm, bảo vệ công trình ở Irak, Afghanistan, Libya hoặc Trung Đông, hộ tống yếu nhân, bảo vệ cơ sở, hỗ trợ logistics, đào tạo an ninh và tư vấn chiến thuật. Nói cách khác, mô hình này gần với doanh nghiệp an ninh chuyên nghiệp hơn là "lính đánh thuê" theo nghĩa truyền thống.

Điểm đáng chú ý là các công ty này tận dụng nhiều nhân sự từng phục vụ trong lực lượng đặc nhiệm, thủy quân lục chiến, UDT (đặc nhiệm người nhái), cảnh sát hoặc lực lượng bảo vệ. Với họ, PMC là một lối đi sau khi xuất ngũ: dùng kỹ năng quân sự để tham gia thị trường an ninh quốc tế. Có thời điểm xuất hiện thông tin và đồn đoán rằng nhân sự làm việc ở nước ngoài có thể nhận thu nhập khoảng 100 triệu won mỗi năm, thậm chí cao hơn nếu đảm nhận nhiệm vụ tại Trung Đông, Châu Phi hoặc các tuyến hàng hải nguy hiểm. Chính yếu tố tiền bạc khiến nghề này vừa được xem là cơ hội việc làm hấp dẫn, vừa đặt ra câu hỏi về việc đánh đổi an toàn cá nhân để lấy thu nhập.

Vùng xám giữa bảo vệ, tư vấn và "đánh thuê"

Cần phân biệt rõ giữa PMC - các công ty quân sự tư nhân, nhân viên an ninh tư nhân và lính đánh thuê. Một đội bảo vệ công trình ở Irak, một nhóm bảo vệ tàu hàng qua vùng biển có nguy cơ cướp biển, một chuyên gia huấn luyện an ninh cho cảnh sát nước ngoài, một nhân viên an ninh mạng bảo vệ hệ thống của tập đoàn đa quốc gia và một cá nhân trực tiếp tham chiến ở Ukraine, là những hiện tượng khác nhau về pháp lý, nhiệm vụ và mức độ rủi ro ngoại giao.

Ban đầu, các công ty này không tự giới thiệu là "lính đánh thuê", mà thường được mô tả như doanh nghiệp quản trị rủi ro, bảo vệ vũ trang, an ninh hàng hải, bảo vệ công trình, tư vấn chiến thuật hoặc hỗ trợ hậu cần. Ngày nay, phạm vi an ninh tư nhân còn mở rộng sang cả "mặt trận số", khi doanh nghiệp thuê ngoài dịch vụ bảo vệ dữ liệu, giám sát hệ thống, ứng phó tấn công mạng, chống gián điệp công nghiệp và bảo vệ hạ tầng vận hành.

Chính sự mở rộng này tạo nên vùng xám của "lính đánh thuê Hàn Quốc hiện đại". Nó không còn giống hình ảnh binh sĩ Hàn Quốc trong chiến tranh Việt Nam, cũng không hoàn toàn giống các tập đoàn quân sự tư nhân lớn của Mỹ, Anh hay Nga. Thay vào đó, nó nằm giữa bảo vệ doanh nghiệp, an ninh hàng hải, an ninh mạng, huấn luyện, tư vấn chiến thuật, việc làm cho cựu quân nhân và nhu cầu quản trị rủi ro của các tập đoàn Hàn Quốc trên thị trường toàn cầu.

Rắc rối pháp lý quanh vũ khí

Một điểm khiến hoạt động của các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc trở nên đặc biệt nhạy cảm là vấn đề vũ khí. Khác với quân đội chính quy, nhân viên các công ty tư nhân không thể tự do mang súng, đạn, bom khói hay trang bị sát thương từ Hàn Quốc ra nước ngoài. Khi làm nhiệm vụ tại các khu vực rủi ro cao, họ thường phải được trang bị sau khi đến quốc gia sở tại, thông qua giấy phép địa phương hoặc đối tác an ninh tại chỗ.

Điều này tạo ra nhiều câu hỏi pháp lý phức tạp: vũ khí đó do ai sở hữu, ai cấp phép, ai sử dụng, có hợp pháp tại nước sở tại hay không, và có đã từng bị dùng trong hoạt động bất hợp pháp nào trước đó hay chưa? Khi xảy ra nổ súng, thương vong hoặc tranh chấp, vấn đề không còn là chuyện nội bộ của một công ty an ninh, mà có thể kéo theo trách nhiệm lãnh sự, phản ứng ngoại giao và áp lực xử lý từ bộ Ngoại Giao Hàn Quốc.

Vì vậy, rủi ro của các công ty quân sự tư nhân không chỉ nằm ở chiến trường hay mức lương cao, mà còn ở khoảng trống kiểm soát vũ khí. Một nhân viên an ninh tư nhân có thể được thuê để bảo vệ doanh nghiệp, nhưng khi người đó sử dụng vũ khí ở nước ngoài, câu hỏi lập tức trở thành: đó là phòng vệ hợp pháp, bạo lực tư nhân, hay một tình huống vượt khỏi khả năng kiểm soát của nhà nước?

Đào tạo công khai : PMC trở thành một hướng nghề nghiệp

Một dấu hiệu cho thấy các công ty quân sự tư nhân PMC đã trở thành một lĩnh vực được công khai hóa tại Hàn Quốc là sự xuất hiện của các khóa đào tạo nhân sự PMC trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Một số trường nghề, tiêu biểu như các chương trình thuộc khối an ninh - hàng không, quảng cáo công khai "khóa các công ty quân sự tư nhân - bảo vệ yếu nhân", với mục tiêu đào tạo nhân lực cho các công ty quân sự tư nhân trong và ngoài nước.

Theo phần giới thiệu khóa học, chương trình không chỉ đào tạo bảo vệ cá nhân thông thường mà còn hướng tới các nhiệm vụ thường được gắn với các công ty quân sự tư nhân như bảo vệ yếu nhân, bảo vệ cơ sở, an ninh hàng không, quản trị rủi ro, ứng phó tình huống khẩn cấp, ngoại ngữ chuyên ngành và kỹ năng làm việc trong môi trường quốc tế. Nội dung quảng bá cũng nhấn mạnh liên kết với doanh nghiệp PMC, cơ hội tuyển dụng, chứng chỉ nghề nghiệp và đội ngũ giảng viên từng có kinh nghiệm trong cơ quan chính phủ hoặc lực lượng đặc nhiệm.

Việc những khóa học như vậy được quảng cáo công khai cho thấy thị trường các công ty quân sự tư nhân ở Hàn Quốc đã có một lớp hạ tầng nhân lực riêng. Nếu trong giai đoạn đầu, các công ty như Bullet-K, Shield Consulting, Aegis International hay Hatch Global chủ yếu tuyển dụng cựu đặc nhiệm, thủy quân lục chiến, UDT (đặc nhiệm người nhái), hoặc nhân sự từng có kinh nghiệm quân đội - cảnh sát, thì hiện nay quá trình đào tạo nhân lực cho lĩnh vực này đã được đưa vào mô hình trường nghề, tuyển sinh và định hướng nghề nghiệp cho người trẻ.

Tuy nhiên, chi tiết này cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Việc một trường công khai quảng cáo khóa đào tạo PMC không có nghĩa là Hàn Quốc đã có một ngành công nghiệp "lính đánh thuê" quy mô lớn theo nghĩa trực tiếp tham chiến. Trái lại, nó cho thấy khái niệm PMC - các công ty quân sự tư nhân - tại Hàn Quốc đang được đóng gói dưới hình thức nghề nghiệp hóa: bảo vệ yếu nhân, bảo vệ cơ sở, an ninh hàng không, an ninh doanh nghiệp, hỗ trợ hoạt động ở nước ngoài và quản trị rủi ro.

Ukraine : Khi "tình nguyện" trở thành vấn đề pháp lý

Chủ đề "lính đánh thuê Hàn Quốc" được truyền thông nhắc tới nhiều hơn sau khi chiến tranh Nga - Ukraine bùng nổ. Trường hợp gây chú ý nhất là Lee Geun, cựu sĩ quan đặc nhiệm hải quân UDT/SEAL, đồng thời là một YouTuber/KOL trong lĩnh vực quân sự. Bất chấp lệnh cấm công dân Hàn Quốc tới Ukraine của chính phủ, Lee Geun vẫn lên đường sang Ukraine vào tháng 03/2022 và tự nhận tham gia lực lượng tình nguyện quốc tế.

Kết cục của câu chuyện này không phải là hình ảnh anh hùng chiến trường như trên mạng xã hội, mà là một vụ việc pháp lý gây tranh luận tại Hàn Quốc. Sau khi trở về nước trong tình trạng bị thương, Lee Geun bị truy tố vì vi phạm luật hộ chiếu do tự ý vào khu vực bị cấm đi lại. Tòa án Hàn Quốc sau đó tuyên án tù treo đối với ông. Trường hợp này cho thấy ranh giới giữa "quân tình nguyện", "lính đánh thuê", "cựu quân nhân tìm lý tưởng" và "người vi phạm pháp luật" trở nên rất mơ hồ. Không chỉ dừng lại ở Lee Geun, vấn đề còn nghiêm trọng hơn khi chính phủ Hàn Quốc xác nhận đã có công dân nước này tử vong khi tham chiến bên phía Ukraine. Trường hợp này cho thấy việc tự ý tham chiến ở nước ngoài không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà còn kéo theo nguy cơ tử vong, bị thương, mất tích, bị bắt giữ, hỗ trợ lãnh sự và rủi ro ngoại giao cho nhà nước Hàn Quốc.

Ai kiểm soát bạo lực tư nhân?

Sự xuất hiện của các công ty quân sự tư nhân PMC tại Hàn Quốc ngay từ đầu đã đi kèm nhiều tranh cãi. Một ví dụ nổi bật là vụ Contactus năm 2012. Công ty này từng quảng bá họ là một doanh nghiệp quân sự tư nhân chuyên phái cử nhân lực tới vùng xung đột, nhưng sau khi nhân viên của công ty tham gia trấn áp và hành hung công nhân đình công tại nhà máy SJM ở khu công nghiệp Banwol, dư luận Hàn Quốc bắt đầu đặt câu hỏi về việc các công ty bảo vệ trong nước mượn danh "PMC" để tạo vỏ bọc chuyên nghiệp cho hoạt động bạo lực tư nhân.

Tranh cãi này cho thấy khái niệm PMC - các công ty quân sự tư nhân - ở Hàn Quốc rất nhập nhằng. Một mặt, có những công ty thực sự hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ nhân sự, công trình và cơ sở ở nước ngoài, như Bullet-K, IntelEdge hay Mantive. Mặt khác, cũng có những công ty chủ yếu hoạt động như doanh nghiệp bảo vệ trong nước, nhưng tự gắn nhãn PMC để nâng cao hình ảnh.

Từ đây, vấn đề PMC - các công ty quân sự tư nhân Hàn Quốc - không chỉ là câu chuyện về cựu quân nhân tìm việc làm sau xuất ngũ, hay doanh nghiệp Hàn Quốc cần bảo vệ khi ra nước ngoài. Nó còn chạm tới câu hỏi căn bản hơn : khi an ninh và bạo lực được giao cho khu vực tư nhân, ai sẽ kiểm soát họ, ai chịu trách nhiệm khi xảy ra tình trạng lạm dụng, và ranh giới giữa bảo vệ hợp pháp với bạo lực tư nhân nằm ở đâu? Chính vì vậy, ngay từ đầu thập niên 2010, truyền thông Hàn Quốc đã nhìn sự phát triển của PMC không chỉ như một ngành dịch vụ mới, mà còn như một phần của xu hướng "tư nhân hóa xung đột" đầy tranh cãi.

Một vùng xám của chiến tranh toàn cầu hóa

Hiện trạng "lính đánh thuê" hoặc PMC Hàn Quốc ngày nay không thể hiểu theo một nghĩa duy nhất. Đó không còn là hình ảnh các đơn vị chính quy trong chiến tranh Việt Nam, cũng chưa phải là một ngành quân đội tư nhân quy mô lớn như một số mô hình phương Tây. Thay vào đó, nó là một vùng xám của chiến tranh toàn cầu hóa: cựu quân nhân làm bảo vệ vũ trang, doanh nghiệp an ninh hàng hải, tư vấn chiến thuật, đào tạo các công ty quân sự tư nhân PMC, an ninh mạng thuê ngoài, và những cá nhân tự ý sang Ukraine tham chiến.

Vì vậy, không thể gọi chung tất cả là "lính đánh thuê" theo nghĩa pháp lý. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng thị trường an ninh tư nhân, tiền lương cao, việc làm sau xuất ngũ, lý tưởng cá nhân và truyền thông mạng xã hội đang khiến ranh giới giữa bảo vệ, tình nguyện, kinh doanh chiến tranh và đánh thuê ngày càng mờ đi.

Đây chính là mặt khuất của chiến tranh hiện đại: kỹ năng quân sự có thể rời khỏi doanh trại, đi vào thị trường, được quảng cáo như một nghề nghiệp và trong một số trường hợp, đưa con người tới những chiến trường mà pháp luật quốc gia không cho phép họ bước vào. 

Trần Công

Nguồn : RFI, 08/07/2026